معرفی کتاب:

پدیده تحزب در ایران عبارت نامأنوسی برای حاكمیت های سیاسی مختلف و نیز توده های مختلف مردم نبوده است ؛ اما در برخورد و تعامل با این دو پدیده ، هر حزبی سرنوشت خاصی یافته است . بعضی از احزاب كه فاقد بار فكری و ایدئولوژی قوی بوده اند در صورت انحلال نیز آسیب و آثار چندانی در ساختارهای اجتماعی بر جای نگذاشته اند، لیكن برخی دیگر از احزاب به دلیل دارا بودن بار ایدئولوژیك است كه بحث و بررسی پیرامون آن می تواند دریچه مناسبی برای بررسی تاریخ دهه ی اول انقلاب اسلامی باشد كه این موضوع به دلیل ارتباط نزدیك حزب با نهادهای حكومتی ، بیشتر مصداق پیدا می كند. البته حزب جمهوری اسلامی موضوع بیگانه ای برای مؤلفان و رساله نویسان در طی سالیان اخیر نبوده است. عملكرد و شكل گیری حزب و حتی دلایل توقف فعالیت های آن از سوی افراد بسیاری مورد توجه قرار گرفته و هر فرد یا نهادی متناسب با سلیقه و توان خویش، دیدگاه خاصی نسبت به حزب پیدا كرده است ، لیكن تألیفی جامع كه پاسخگوی بسیاری از سؤالات مجهول در مورد حزب باشد ، صورت نگرفته است. مجموعه دیدگاه های مطروحه نسبت به حزب جمهوری اسلامی كه از طریق منابع مختلف از قبیل كتاب و نشریه بیان گردیده، به سه گروه تقسیم می شوند : دسته اول ، كسانی هستند كه در ضمن تاریخ انقلاب در تقابل با حزب قرار داشتند، لذا طبیعی است كه در منابع صادره از سوی آنان ، نگرش بدبینانه ای به حزب وجود داشته باشد و آنان حضور چنین حزبی را در جریان انقلاب، نوعی آسیب شناسی انقلاب كه مانع ظهور فعالیت های مختلف سیاسی بوده است، تلقی كرده اند. دسته دوم، منابعی است كه اغلب به صورت خاطرات در نشریات و كتاب های مختلف در طی سالیان اخیر منتشر گردید، این جریان وجود حزب را ضرورتی اساسی و تمام فعالیت های آن را در تقابل با رقیبان روند طبیعی انقلاب اسلامی دانسته و هر انتقادی از حزب را غیرمنصفانه توصیف نموده است ، البته گفتنی است كه چنین افرادی خود از بانیان و افراد مؤثر در حزب بوده اند و از عملكرد گستره ی حزب دفاع نموده اند . دسته ی سوم ، منابعی است كه عمدتا توسط مؤلفان خارج از كشور تدوین شده اند كه تمام تلاش خود را به كار برده اند تا دیدگاهی واقع بینانه و منصفانه پیدا كنند كه به دلیل دور بودن از ساختار فكری و فرهنگی انقلاب اسلامی و فقدان منابع لازم ، بعضا داوری های مغرضانه ای نیز صورت گرفته است. فعالیت روحانیان مبارز در تاریخ انقلاب اسلامی در سال 1356 و 1357 وارد مرحله جدید شد . حضور آیت الله شهید دكتر بهشتی در ایجاد جامعه روحانیت مبارز، روحانیان را برای پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام انسجام داد. ضرورت مبارزه در قالب تشكیلات منظم ، جمعی از رهبران انقلاب همچون شهید دكتر بهشتی ، مقام معظم رهبری ، حجت الاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی ، آیت الله موسوی اردبیلی و شهید دكتر باهنر را بر آن داشت تا حزب جمهوری اسلامی را با تأیید ضمنی رهبر انقلاب ، حضرت امام خمینی تشكیل دهند. حضور منسجم و تشكیلاتی جریان های چپ و كمونیستی چون حزب توده و چریك های فدایی خلق و گروه های التقاطی مانند سازمان مجاهدین خلق و فعالیت گروه های ملی گرا و لیبرال ، ضرورت مضاعفی را ایجاب می كرد تا نیروهای مذهبی تشكل منسجمی را برای حفظ و صیانت از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن ایجاد كنند كه این تشكل منسجم " حزب جمهوری اسلامی " بود. حزب جمهوری اسلامی در دو مقطع مهم فعالیت دارد : مقطع اول ، از تشكیل حزب تا عزل بنی صدر و واقعه هفتم تیر 1360 و شهادت اعضای اصلی حزب در این واقعه ؛ و مقطع دوم ، از سال 1360 تا 1366 كه در این مقطع با توجه به مسائل اصلی كشور و دفاع مقدس و فقدان رقیب جدی كه فعالیت حزبی را ایجاب نماید ، از فعالیت های حزب جمهوری اسلامی كاسته شد تا سرانجام در سال 1366 با نظر مساعد امام خمینی فعالیت آن حزب ، متوقف شد. این پژوهش در سه بخش ، تدوین یافته است: در بخش اول، به چگونگی و دلایل ایجاد حزب پرداخته شده كه البته لازم بود ایده ها و جریانات موجود در حزب نیز تا حد نیاز معرفی گردند ؛ لذا شرح مختصری بر احزاب و جریانات سیاسی اوایل انقلاب نیز ارائه گردیده است. در بخش دوم، به مواضع حزب پرداخته شده است . در ابتدا مواضع اصولی حزب كه به عبارتی همان مرامنامه حزب نیز به شمار می رفته مورد توجه قرار گرفته و تعامل حزب با رهبری و نهادهای حكومتی در این فصل به تفصیل بیان گردیده است ، البته حزب ، خود تا حدودی نهادهای قانونی نظام را از قبیل قوای مجریه و مقننه در كنار خود داشت ، لذا طبیعی است كه بیشتر به بررسی تقابل حزب با نهادهای قانونی قبل از ایجاد مجلس اول شورای اسلامی و دوران ریاست جمهوری بنی صدر پرداخته شود . البته به یقین نمی توان از اقدامات سازنده ی حزب در مجلس شورای اسلامی خصوصا در دوره نخست مجلس شورای اسلامی كه وظیفه ی نهادینه كردن ساختار انقلاب را داشت ، چشم پوشی كرد. در بخش سوم ، برخورد میان حزب و گروه ها و جریان های سیاسی مورد توجه واقع شده كه در پیروزی و تفوق حزب بی تأثیر نبوده است. همان طور كه در متن و نتیجه نیز آمده است حزب، رقیبان و گروه های متعددی را در مقابل خود یافت كه با هر كدام برخورد حزبی و به دور از اغماض پیدا كرد. در فصل پایانی این بخش ، به بررسی چگونگی توقف فعالیت های این حزب پرداخته شده كه برای سهولت بیشتر ، عوامل به دو دسته بیرونی و درونی تقسیم گردیده و فاكتورهای مختلفی در این خصوص مورد تحلیل قرار گرفته است .