مرکز اسناد انقلاب اسلامی

در روز چهارم محرم در کنار تظاهرات گسترده مردمی در تهران و سپس در سرتاسر کشور اعلامیه‌ای از ‌آیت‌الله طالقانی برای دعوت از مردم جهت شرکت گسترده در راهپیمایی تاسوعا منتشر شد که مورد استقبال و توجه عمومی قرارگرفت. در پنجمین روز از ماه محرم نیز راهپیمایی‌های متعددی در نقاط مختلف کشور رخ داد که منجر به درگیری مردم با مأموران حکومت نظامی شد.
پیوند نهضت اسلامی و نهضت عاشورا
جایگاه عاشورا در تاریخ تشیع و پیوند ماهوی آن با نهضت امام خمینی، باعث شده بود که در طول تاریخ این نهضت مردم همواره در دهه اول محرم به تأسی از واقعه عاشورا با دسته‌های عزاداری به خیابان‌ها بیایند و شعار «مرگ بر شاه و درود بر خمینی» سر دهند. ساواک برای کنترل قیام‌های مردمی در این دهه از ابزارهای مختلفی ازجمله، کشتار مردم، گماشتن مأمور در دسته‌های عزاداری، ممنوع‌المنبر کردن خطبا و... استفاده می‌کرد. اما حضور بیش از پیش مردم در مبارزه علیه رژیم در دهه اول محرم، همه این نقشه‌ها را خنثی می‌کرد. به طوری که به دنبال حضور میلیونی مردم در مراسم تاسوعا و عاشورای 57 نیویورک‌تایمز نوشت رژیم پهلوی: «فقط باید کناری بایستد و بگذارد که رهبرانِ مذهبی خود کارها را رو به راه کنند».
روزهای دوم و سوم محر سال 57، مردم در تهران و شهرستان‌ها بار دیگر علیه جنایات رژیم پهلوی دست به تظاهرات زدند. در تهران مردم در نقاط مختلف شهر به خیابان‌ها آمدند و شروع به تظاهرات کردند. در سایر شهرهای کشور از جمله، اصفهان، شیراز، خوزستان، سنندج، کرمان، مشهد، زاهـدان، قم و... تظاهرات‌هایی برگزار شد. گستردگی این تظاهرات‌ها در برخی از شهرها از جمله اصفهان باعث آتش گشون مأموران رژیم به روی مردم شد که طی آن عده زیادی شهید یا مجروح شدند.
در رژیم پهلوی، ایجاد مؤسسه‌های خیریه یکی از راه‌های درآمدزایی درباریان بود. بنابر خاطرات مینو صمیمی، «سازمان ملی حمایت از کودکان» به سرپرستی فرح پهلوی، چنان دچار فساد شده بود که قادر به تأمین حداقل‌های خواسته­‌های والدین کودکان معلول نبود. به گفته وی در این سازمان به ظاهر خیریه، مسئولان و مدیران عالی‌رتبه از امکانات مالی فراوانی برخوردار بودند. علاوه براین، اسناد و گزارشات تاریخی از فساد گسترده در بنیاد پهلوی (معروفترین نهاد خیریه) خبر می‌دهند. مأمور سفارت آمریکا در گزارشی با اشاره به این موضوع که خاندان پهلوی از بنیاد سود هنگفتی به دست می‌آورند؛ می‌نویسد: «بنیاد به ­طور مؤثری اداره نمی­‌شود؛ چراکه اکثرا از آن به عنوان یافتن شغل برای دوستان و وابستگان خاندان پهلوی استفاده می‌­شود».
11 آذرماه برابر با اولین روز محرم، مردم با سردادن بانگ «الله‌اکبر» و «لااله‌الا‌الله» دست به اتخاذ تاکتیک جدیدی زدند که در مبارزات ملت‌ها بی‌نظـیر بود. در تهران مردم با استفاده از تاکتیک جنگ و گریز در دسته‌های دویست الی هزارنفری در نقاط مختلف شهر تظاهـرات به راه انداخته و با مأموران درگیر و سپس متفرق می‌شدند. علاوه بر تهران در شهرهای مختلف کشور از جمله، قم، مشهد، اصفهان، قزوین و ... مردم را راه انداختن دستجات عزاداری علیه جنایات رژیم پهلوی دست به تظاهرات زدند. در این روز عده‌ای از مردم توسط مأموران رژیم به شهادت رسیدندکه همین امر سبب صدور اعلامیه‌ای از طرف امام خمینی شد.
علی خضریان
بررسی تاریخ ازجمله 28 مردادماه 1332 نشان می‌دهد آمریکا، دولتی چون دولت مصدق را که به‌ظاهر نیم‌نگاهی هم به لیبرالیسم و مبانی فکری غربی داشت – تنها به خاطر هراس از احقاق حقوق ملت ایران، با ابزار غیردموکراتیکی چون کودتا ساقط کرد تا بار دیگر استبدا را مستقر نماید.
محمد جعفربگلو
کودتای 28 مرداد 1332 از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران است که تغییرات بنیادینی در جامعه ایران رقم زد. این رخداد سیاسی پیامدهای متعددی به دنبال داشت که شاید مهمترین آن پیامدها تثبیت سلطنت محمدرضا پهلوی و ملی زدایی از نفت ایران بود. واقعیت این است که فرصت سوزی مصدق و دیگر اعضای جبهه ملی در آن بزنگاه تاریخی، شکستی سهمگین برای ملت ایران به ارمغان آورد و این شکست برای همیشه در حافظه تاریخی ایرانیان حک شد. یک ماه بعد از کودتا، حسین فاطمی در یادداشت‌های دوران اختفای خود، جبهه ملی را مقصر اصلی این «خرابی و سقوط » دانست. بعد از کودتای 28 مرداد، جبهه ملی که به اعتراف فاطمی عامل اصلی این شکست بود، به انزوا رفت و محمد مصدق در احمدآباد خانه نشین شد.
منش و رفتار حجت‌الاسلام سیدعلی‌اکبر ابوترابی در دوران اسارت، علاوه بر ایجاد وحدت و همدلی در میان اسرای ایرانی، موجب تحول عمیق در رفتار و منش سربازان و درجه‌داران رژیم بعث عراق شده بود. برخورد محبت‌آمیز با سربازان عراقی، پیگیری برای حل مشکلات اسرا، فداکاری و ایثار، تأکید بر سلامت اسرا، برخورد وی با فریب‌خوردگان و... از مهم‌ترین مؤلفه‌های تأثیرگذار سید آزادگان در زندان‌های رژیم بعث عراق بود.
کودتای ماقبل کودتا
دكتر دونالدان‌ ویلبر یكی‌ از اعضای‌ سازمان‌ سیا كه‌ نقش‌ فعالی‌ در عملیات‌ سرنگونی‌ مصدق داشته‌ است‌، در یک گزارش‌ تحلیلی‌ می‌نویسد: «سرمقاله‌‌ [روزنامه‌] باختر امروز كه‌ نظریات‌ دكتر فاطمی‌ بود روز كودتا 25 مرداد، ساعت‌ پنج‌ و سی‌دقیقه‌، از رادیو تهران‌ پخش‌ شد، حمله‌ای‌ شدید و طولانی ‌و موهن‌ به‌ شاه‌ بود. می‌توان‌ گفت‌ كه‌ این‌ سرمقاله‌ نقش‌ زیادی‌ در برانگیختن‌ نارضایتی‌ عمومی‌ علیه‌ دولت‌ مصدق داشت‌».
در این لحظه سنیوره، نخست‌وزیر، اظهار داشت: «به اصل موضوع برگردیم، لبنانی‌ها خواهان یک توافق آشکار درباره‌ سلاح حزب‌الله هستند. می‌خواهند بدانند اگر مزارع شبعا آزاد شود، سرنوشت چه خواهد بود؟»در این بین سید حسن نصرالله اعلام کرد: «حقیقتاً طرح سلاح مقاومت به‌عنوان یک مشکل به نفع هیچ کس نیست، و بنده این مسئولیت و این وظیفه ملی را بر خود واجب می‌دانم که تا آزادسازی همه‌ي سرزمین و آزادی همه‌ي اسرا و تأمین حمایت از لبنان به کار خود ادامه بدهم.» برّی در پایان گفت: «حتی در مسیر مرگ هم از حسود در امان نیستیم.»