مرکز اسناد انقلاب اسلامی

به دنبال سخنرانی تاریخی امام خمینی در مدرسه فیضیه راه هرگونه مذاکره و يا گفتگوي مسالمت‌آميز با دربار بسته شد و اسدالله علم دستور داد مراسم مذهبي ‌و سوگواري را در شهرهاي قم و تهران مورد تهاجم قرار دهند. شاه نیز به­شدت از سخنرانی امام عصباني و وحشت­زده شده و بلافاصله دستور دستگيري امام را صادر کرد. خبردستگیری امام به سرعت در بین توده‌های مردم پخش شد، بلافاصله در مردم در اعتراض به این اقدام رژیم تظاهرات خونین برپاکردند.
به زعم برخی، ارتباط برخی کارگزاران حاکمیت پهلوی دوم و دیدارهای آنان با سید حکیم باعث شده بود که ایشان از فعالیت‌های سیاسی بر ضد رژیم شاه حمایت به عمل نیاورد. اما اظهار نظر در خصوص مراجع بلندمرتبه که بر مسند ریاست عامه و سیادت شیعه تکیه زدند کار سهل و ممتنعی است. می‌بایست جوانب مختلفی را لحاظ کرد و نمی‌توان از یک زاویه چشم به رفتار و سیره‌ آنان دوخت. به هر روی، در مواقعی دستگاه تبلیغاتی نظام پهلویستی با جوسازی، جهت‌گیری برخی خبرها را به مسیر مطلوب و دلخواه خود در میان افکار عمومی سوق می‌داد.
دکتر رشید جعفرپور
به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، تمام نیروهای سیاسی که تا پیش از این مجالی برای عرضه اندیشه‌های خود نداشتند، یکباره فرصتی برای طرح اندیشه‌های خود یافتند. ایدئولوژی‌های مختلف در تقابل با هم، درگیری‌ها سیاسی را به وجود آوردند. با این حال تا اواسط سال ۱۳۶۰ کشمکش‌های سیاسی بر رقابت‌ها غلبه داشت. از سال‌های ۶۰ تا ۶۷ خصوصیت کلی رفتار نیروهای سیاسی را می‌توان همکاری غیر رقابتی دانست. این نوع از همکاری با برخی تفاوت‌ها و تغییرها تا مقاطعی از دهه دوم ادامه یافت. در سال‌های پایانی این دهه، همکاری رقابتی با اولویت همکاری نسبت به رقابت بود، درحالی که در دهه سوم، سطح رقابت‌ها از همکاری‌ها بیشتر بود، تا جایی که به کشمکش میان گروه‌های مختلف منتهی شد.
اهمیت جایگاه شورای نگهبان در نظام جمهوری اسلامی ایران باعث شده است تا امام خمینی همواره به مناسبت‌های مختلف به تشریح اهمیت وظایف این نهاد بپردازند. ایشان بارها با تأکید بر جایگاه و شان قانونی شورای نگهبان، التزام به قوانین اسلام، آینده‌نگری، عدم توجه به منافع گروهی و فردی و... به تبیین وظایف شورای نگهبان پرداخته‌اند.
دکتر مظفر شاهدی
اگر قرار باشد سازوکار انتخابات و فرایند نماینده‌گزینیِ برای مجالس شورای ملی دوره پهلوی را فقط با یک واژه توصیف کرد، باید گفت به‌معنای دقیقه کلمه: «افتضاح» بود. هم‌چنان‌که نتایج مترتب بر چنین انتخاباتی هم، که در مجالس آن روزگار نمود پیدا می‌کرد، بی‌هیچ اما و اگر و کمترین اغراقی: «مضحک» بود. و هم‌چنان که خواسته شاه بود فقط کسانی به‌عنوان کاندیداهای احزاب وارد عرصه مضحکه انتخابات می‌شدند که پیشاپیش مراتب سرسپردگیِ بی‌حرف و حدیثِ آنان به‌رژیمِ استبدادگرا و مردم‌ستیزِ پهلوی، از سوی ساواک و دیگر دستگاه‌های امنیتی و سیاسی، مورد تأیید و تأکید قرار گرفته بود.
با پیروزی انقلاب اسلامی مهدی بازرگان به نمایندگی از نهضت آزادی در راس دولت موقت قرار گرفت اما سرانجام در نیمه آبان 58 و پس از تسخیر لانه جاسوسی، این دولت استعفا داد. از این پس تقابل علنی نهضت آزادی با انقلاب اسلامی وارد فاز تازه‌ای شد و تعارض ذاتی تفکر و ایدئولوژی حاکم بر نهضت آزادی ایران با ایدئولوژی جریان ولایی منجر به رویارویی آن نهضت با نظام جمهوری اسلامی ایران گردید. این تقابل به هنگام برگزاری انتخابات‌ها بیشتر رخ نشان می‌داد.
آغشته شدن آثار نهضت آزادی ایران به لایه‌هایی التقاطی از اومانیسم، لیبرالیسم، ساینتیزم و رشنالیزم در مقام چارچوب نظری و پوزیتیویزم در مقام روش، در رفتار سیاسی نهضت آزادی تاثیر مستقیم گذارد به طوری که رد پای غرب و به ویژه آمریکا را به عنوان تکیه گاه و دال مرکزی بسیاری از رفتارهای سیاسی این نهضت می‌توان برشمرد. متعاقب همین دیدگاه، نهضت آزادی در ایام مبارزات نهضت اسلامی، آشکارا از طرح‌های آمریکا برای توقف نهضت حمایت می‌نمود و ابایی از اذعان به آمریکایی بودن آنها نداشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی دولت موقت و نهضت آزادی تلاش‌های گسترده‌ای را جهت جلب رضایت آمریکا بر می‌دارد که ارائه اطلاعات به سفارت آمریکا، تبلیغ عیله اقدامات انقلابی مغایر با منافع غرب، و تلاش برای گسترش روابط حسنه با این کشور از آن جمله‌اند.
26 اردیبهشت 1336 محمدرضا پهلوی برای تحکیم بنیان‌های سلطنت خود، حزب مردم را تشکیل داد. این حزب با برخورداری از فراکسیون‌های پارلمانی در تمام ادوار دو مجلس سنا و شورای ملّی شرکتی فعال داشت و در راستای اهداف مورد نظر شاه در وقایع مهمی از جمله اصلاحات امریکایی، انتخابات ادوار مختلف مجلسین و... به ایفای نقش در مقابل حزب اکثریت پرداخت.
به دنبال اعلام موجودیت رژیم صهیونیستی، آیت‌الله کاشانی ضمن دعوت مردم به مبارزه علیه رژیم اشغال‌گر قدس، مسلمان جهان را به حمایت از مردم فلسطین فراخواند. شهید نواب صفوی نیز همگام با آیت‌الله کاشانی با ایراد سخنرانی‌های کوبنده از مردم و مسئولین دعوت به مبارزه کرد. آیت‌الله بروجردی نیز در بیانیه‌ای از مسلمانان ایران و سایر ممالک اسلامی دعوت کرد تا علیه یهودیان صهیونیست مجتمع شوند. همچنین آیت‌الله سید محمد بهبهانی در نامه‌ای خطاب به پاپ، رهبر کاتولیک‌های جهان به شدت علیه این اقدام موضع‌گیری کرد. اقشار مختلف مردم نیز با اعلام آمادگی برای اعزام به مبارزه خشم خود را نسبت به موجودیت رژیم اشغال‌گر بیان کردند.
در عید فطر سال 1357، یکی از باشکوه‌ترین تجمعات تاریخ نهضت اسلامی برپا شد که طی آن مردم ضمن برگزاری نماز عید، اقدام به تظاهرات گسترده‌ای علیه رژیم پهلوی کردند.بنابر گزارش روزنامه‌ها‌ «تظاهرات‌ و راهپیمایی‌ چند میلیونی‌. عظیم‌ترین‌ نماز عید فطر تاریخ‌ ایران‌ برگزار شد». برمبنای‌ همین‌ گزارش‌ براساس‌ نظر حضرت‌ امام‌ «راهپیمایان‌، سربازان‌ و افسران‌ را در خیابان‌ها گلباران‌ كردند».