مرکز اسناد انقلاب اسلامی

در بازخوانی کنش‌های جریان ملی-مذهبی‌ در آغاز نهضت اسلامی، رگه‌هایی پر رنگ از ساز مخالفی یافت می‌شود که در سال پایانی مبارزات نمایان‌تر شد. نهضت آزادی در روزهای آغازین مبارزه پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، در اعلامیه خود می‌نویسد: «هوشیار باشید، تنها حکومت مصدق، حکومت ملت ایران است.» این در حالی است که دکتر مصدق در آن مقطع عطای سیاست و مبارزه را در تبعید به لقایش بخشیده بود. تلاش‌های این جریان تا پیش از سال 1356، مقطعی، درون سیستمی بود و پس از دستگیری سران نهضت در اوان دهه چهل، سال‌ها به محاق گرایید. ملی – مذهبی‌ها که اعتقادی به مبارزه نداشتند، همواره به فکر سازش بودند و همیشه هم با واکنش‌های قاطع امام خمینی مواجه می‌شدند. به گفته محمد هاشمی امام در واکنش به درخواست بازرگان برای سازش با رژیم پهلوی در ازای دستیابی به «یکی دو وزارتخانه» فرموده بودند: «اخیرا پیشنهادهایی به من شده که پیشنهاد سازش است. خمینی چگونه می‌تواند این را قبول کند؟... اگر خمینی هم سازش کند مردم سازش نمی‌کنند.» و با این جمله به سازشکاران تفهیم کردند که آنها تا چه اندازه از خواسته‌های مردم بی‌اطلاع هستند.
پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بنابر اظهارات نخبگان و تحلیل‌گران سیاسی، ارزش‌های اسلامی و اخلاقی را در سطح جامعه نهادینه کرد. این ارزش‌ها علاوه بر جامعه، سطح نخبگانی و سیاسی را نیز دربر گرفت. از جمله این ارزش‌ها می‌توان به حساسیت در استفاده از بیت‌المال، تلاش بی‌وقفه و خستگی‌ناپذیر در راه اعتلای نظام اسلامی و در مسیر خدمت به مردم، اخلاص و تواضع، ساده‌زیستی، توجه به معنویت و... اشاره کرد. شهید مهدی زین‌الدین به عنوان یکی از فرماندهان ارشد دوران دفاع مقدس، از جمله افرادی بود که بنابر اظهارات دوستان و نزدیکان همواره در عمل و نظر خود را پایبند به این ارزش‌ها می‌دانست.
آیت‌الله سید محمّد‌باقر حکیم در ایران به تأسیس «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» در 5 شوال 1402 ق/ 5 مرداد 1361 ش مبادرت نمود. این مجلس در 26 آبان 1366 اعلام موجودیت کرد.در میان گروه‌های معارض عراقی، «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» پیش از سقوط رژیم بعث و حتی پس از آن بیشتری مراوده و قرابت را با جمهوری اسلامی ایران داراست. این تشكل جایگاه مهمی را در میان شیعیان عراق به دست آورده است. بی‌مناسبت نیست به چگونگی شكل‌گیری مجلس، سیر تطور و ریاست آن اشاره‌ای گذرا صورت گیرد.
از آنجا که علامه محمدتقی جعفری به عنوان اندیشمند و فیلسوف مطرح بوده، کمتر درباره فعالیت‌های سیاسی وی صحبت شده است. با نگاهی به سوابق عملکرد این اندیشمند معروف مشخص می‌شود او در دوران نهضت اسلامی به شیوه‌های‌ خاص خود با رژیم پهلوی می‌جنگید. این نکته مورد اشاره‌ حجت‌الاسلام محمد تقی فلسفی نیز قرار گرفته است. وی علامه جعفری را از افراد وفادار به امام، و منابر و صحبت‌های وی را نیز به نفع نهضت اسلامی دانسته است. علاوه بر این، فعالیت‌های علامه جعفری موجب شده بود سازمان اطلاعات و امنیت کشور چندین بار وی را احضار کند. حساسیت ساواک نسبت به اقدامات و فعالیت‌های علامه جعفری تا آن حد بود که مکالمات تلفنی وی به طور مرتب کنترل می‌شد. علامه همانند سایر افراد دیگر در مبارزه‌ سیاسی - فرهنگی در دوران رژیم شاه از تعرض نیروهای رژیم در امان نماند. اما علی‌رغم تمامی تلاش‌ها که حتی منجر به حمله به منزل ایشان در سال ۱۳۵۲ و بازرسی کتابخانه‌ وی گردید، رژیم در جلوگیری از فعالیت‌های ایشان ناکام بود.
علامه سید محمدحسین طباطبایی فیلسوف و متفکر شهیر معاصر از جمله روحانیونی است که علاوه بر وجهه علمی دارای وجهه سیاسی نیز می‌باشد. صاحب المیزان، در دوران نهضت اسلامی در زمره روحانیون مبارز بود که از همان نخستین روزهای نهضت اسلامی همراهی خود را با امام خمینی اعلام داشته بود. به طوری که بارها به مناسبت‌های مختلف همگام با دیگر روحانیون مبارز با صدور اعلامیه‌هایی رژیم پهلوی را محکوم می‌کرد. امضای او در اعلامیه مراجع و آیات عظام حوزه علمیه درباره قانون شکنی‌های رژیم شاه که در اسفند 1341 صادر شد به چشم می‌خورد. علامه طباطبایی که به شیوه‌های گوناگون ضدیت خود را با رژیم پهلوی به نمایش گذاشته بود، از سوی رژیم مورد بازخواست قرار می‌گرفت و یک بار هم به دلیل حمایت از مبارزان فلسطینی در سال 1349 به ساواک احضار شد.
از مهم‌ترین مؤلفه‌های مبارزاتی نهضت امام خمینی توجه به وحدت میان مسلمانان برای ایجاد حکومتی مبتنی بر احکام اسلام بود. به طوری که امام در اولین سند مبارزاتی خود در سال 1323 نیز امت اسلامی را به وحدت دعوت کردند. با شروع نهضت اسلامی، وحدت مسلمانان به طور جدی‌تری توسط امام پیگیری ‌شد و ایشان به مناسبت‌های مختلف بحث وحدت مسلمانان را مطرح ‌کردند. با پیروزی انقلاب، وحدت به یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های نظام اسلامی تبدیل شد. به طوری که برای این مهم اقدامات عملی فراوانی صورت گرفت که از آن جمله می‌توان به برگزاری کنفرانس‏‌های بین‏‌المللی وحدت اسلامی‏، تأسیس جامعه المصطفی(ص) العالمیه‏، تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی‏ و دانشگاه مذاهب اسلامی و نامگذاری هفته وحدت اشاره کرد.
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بحث وحدت شیعه و سنی بیش از گذشته مورد تاکید رهبران انقلاب قرار گرفت و این موضوع به عنوان یکی از مهمترین اصول انقلاب اسلامی به دیگر کشورهای مسلمان نشین نیز صادر شد. پاکستان از جمله نقاطی بود که درخت وحدت در آنجا ریشه زد و به سرعت جوانه داد و بارور شد. یکی از نقاط عطف وحدت شیعه و سنی در پاکستان سفر آیت‌الله خامنه‌ای به آنجا در دهه 60 و سخنرانی تاریخی ایشان بود. با تأسی از انقلاب اسلامی ایران، حجت‌الاسلام سید عارف حسینی، رهبر شیعیان پاکستان نیز دارای دیدگاه وحدت گرایانه بود و با جدیت مسئله وحدت شیعه و سنی را دنبال می‌کرد و اعتقاد فراوانی به این مهم داشت.
عملکرد جبهه‌ ملي ایران نشان می‌دهد که این جریان در مدت حدود 32 سال فعاليت پراکنده‌ خود در ايران (آبان 1328 تا خرداد 1360) و حتي بعد از اين تاريخ در خارج از کشور با شکست‌ها و ناکامي‌هاي بسياري مواجه بوده است. فقدان برنامه منسجم، فقدان پایگاه اجتماعی، ضعف ایدئولوژیک، فقدان رهبری جریان‌ساز و کاریزماتیک، اعتماد بیش از اندازه به غرب و وابستگی برخی اعضاء به خارج، از جمله علل ناکارآمدی جبهه ملی است که مجموع این دلایل سبب شد جریان ملي‌گرايي عملکرد شايان توجهي از خود بروز ندهد. طی دهه‌های بعد نیز عدم جذب نيروهاي جوان و بالا رفتن سن فعالان سال‌هاي 1332 منجر به حذف تدريجي آنان از دایره سیاسی ‌گرديد. ملي‌گراها پس از دوم خرداد 1376 در قالب نيروهاي ملي و ملي‌ـ مذهبي به فعاليت‌هايي دست زدند، اما اين دوران هم دوام زيادي نيافت و آنان دوباره به انزواي سياسي روي آورده و از صحنه‌ سياسي ايران حذف شدند.
دکتر یعقوب توکلی
کشتار دانش‌آموزان در روز 13 آبان 1357 توسط رژیم پهلوی، موج جدیدی در جامعه ایجاد کرد. نکته درخورد توجه حادثه 13 آبان آن است که تظاهرات آن روز نه یک جنبش موردی دانش‌آموزی، بلکه زنجیره‌ای از تظاهرات متعدد روزانه دانش‌آموزان در سطح کشور و شهر تهران بود که تقریبا در هشتمین اجتماع دانش‌آموزی در دانشگاه تهران، حادثه جنایات 13 آبان به وقوع پیوست. گرچه عوامل سقوط دولت شریف امامی از قبل مهیا شده بود ولی تظاهرات خونین 13 آبان نقطه پایان حکومت آشتی ملی بود. به همین جهت شریف امامی با همه ادعای استقامت، در فردای آن روز مجبور به استعفا شد و به این ترتیب آن که با شعار آشتی ملی آمده بود با اعلام حکومت نظامی و کشتار مردم در 17 شهریور و شهرستان‌ها و نهایتا کشتار دانش‌آموزان و دانشجویان در دانشگاه تهران کنار رفت.
به دنبال سخنرانی آتشین و افشاگرانه امام خمینی علیه لایحه کاپیتولاسیون و حمله به رژیم پهلوی، آمریکا و رژیم صهیونیستی، ایشان توسط رژیم پهلوی به ترکیه تبعید شدند. بر خلاف رسانه‌هاى داخلى، رسانه‌هاى خبرى خارجى درباره‌ تبعيد امام خبرهاى مفصل‌ترى پخش كردند. خبرگزاری‌های فرانسه،خبرگزاری رویترز همچنین مجله‌ «صوت الاسلام» چاپ بغداد، روزنامه‌ى المنار، مجله‌ "Message" ارگان مدرسه‌ وعاظ شهر لكنهو، روزنامه‌ «الشعب» چاپ الجزاير، «الفجر الجديد» چاپ بغداد، الثوره، چاپ دمشق، «لاپرس» چاپ تونس درباره‌ تبعيد امام خمينى گزارش‌هايى ارائه دادند.
تازه های کتاب