حکومت دینی و جامعه غیردینی؛ ممکن یا غیرممکن؟ / ضرورت بازاندیشی درباره استقلال حوزه علمیه
به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ نشست نقد و بررسی کتاب «دینداری و تحولات اجتماعی در ایران معاصر» با حضور حجت‌الاسلام و المسلمین مصطفی پورمحمدی ریاست مرکز اسناد انقلاب اسلامی، سعید طاووسی عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی و سید محسن طباطبایی‌فر نویسنده کتاب سه‌شنبه ۲۵ آذر ماه ۱۴۰۴ برگزار شد.
جمهوری اسلامی بزرگ‌ترین آزمایشگاه اجتماعی ایدئولوژیک جهان است
حجت‌الاسلام‌والمسلمین پورمحمدی در این نشست با اشاره به اهمیت موضوع دینداری و تحولات اجتماعی گفت:هر مکتبی وقتی به حاکمیت می‌رسد، سرنوشتش متفاوت از مدرسه و کتاب است. این میدان، میدان عمل است.
پورمحمدی جمهوری اسلامی را بزرگ‌ترین آزمایشگاه اجتماعی ایدئولوژیک دانست و یادآور شد:چهل و پنج سال تجربه داریم. می‌توانیم نقد کنیم، اشکالات ساختاری، روشی و ابزاری را بررسی کنیم.
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی همچنین با تاکید بر ضرورت پیشینه پژوهشی درباره دینداری در عصر پهلوی خاطرنشان ساخت: گنجینه اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی که با فناوری هوش مصنوعی متحول شده و ارتقا یافته است برای ارائه اسناد به اساتید و پژوهشگران این حوزه آمادگی دارد.
حکومت دینی و جامعه غیردینی؛ ممکن یا غیرممکن؟
در ادمه این نشست سید محسن طباطبایی‌فر نویسنده کتاب؛ حوادث سال ۱۴۰۱ را نقطه عطفی دانست که جامعه ایرانی را از ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دگرگون کرد. او گفت: پس از آن حوادث، احساس کردم مسئله عمیق‌تر از بحث حجاب است. تحولات به بحث‌های هویتی برمی‌گردد. خرده هویت‌هایی در حال شکل‌گیری هستند که آرام‌آرام به خود رسمیت می‌دهند و تلاش می‌کنند به گفتمان غالب تبدیل شوند.
طباطبایی‌فر تأکید کرد که هویت با عناصری مانند سبک زندگی، تفریحات، نوع غذا و پوشش ارتباط مستقیم دارد، و همه اینها با دینداری مرتبط هستند. وی دغدغه اصلی کتاب را موضع متولیان دین در برابر این تحولات دانست و فرضیه خود را چنین بیان کرد: با شکل‌گیری خرده هویت‌ها که بر سبک دینداری، پوشش و اوقات فراغت تأثیر می‌گذارند، موضع حوزه علمیه چیست؟ تاکنون، حوزه بیشتر حالت انفعال و سکوت داشته است.
در ادامه، نویسنده به ساختار کتاب اشاره کرد. فصل اول به کارکرد‌های اجتماعی دین می‌پردازد، فصل دوم به سبک‌های دینداری در ایران، و فصل‌های بعدی به نسبت حوزه با سبک زندگی، تفریحات و عدالت. او گفت: دین تجربه مدیریت تحولات اجتماعی را داشته، و حوزه باید با اعتماد به نفس بیشتر وارد شود. اما پژوهش‌ها اغلب به این نتیجه می‌رسند که حوزه باید از سیاست کنار بکشد تا جایگاهش بازگردد. من با این موافق نیستم.
طباطبایی‌فر استدلال کرد که حوزه نمی‌تواند از سیاست دل بکند، زیرا این کار آن را به اپوزیسیون تبدیل می‌کند. وی چهار راهکار پیشنهاد داد:
۱. بازگشت به امور اجتماعی سنتی: حوزه قبلاً در بطن جامعه بود و پل‌ها، بیمارستان‌ها و خیریه‌ها را تأسیس می‌کرد. حوزه باید با دغدغه‌های مردم بجوشد تا تحولات اجتماعی را مدیریت کند.
۲. تداوم و تقویت استقلال حوزه: حوزه نباید به سازمانی وابسته تبدیل شود که منتظر دستور از بالا باشد. تحولات اجتماعی رخ می‌دهد، اما حوزه منتظر است.
۳. تقویت اندیشه گفت‌و‌گو: وی به کرسی‌های آزاداندیشی اشاره کرد که هنوز راه نیفتاده، و گفت: اندیشه گفت‌و‌گو در حوزه و جامعه از بین رفته است.
۴. احیای نقش‌های سنتی روحانیت: بسیاری از مساجد بدون امام جماعت هستند، در حالی که مساجد محور محله‌های قوی هستند.
در پایان، طباطبایی‌فر به دغدغه اصلی کتاب پرداخت: نسبت حکومت دینی و جامعه. وی با اشاره به چهار سناریو در این رابطه (حکومت دینی و جامعه دینی، حکومت دینی و جامعه غیردینی، حکومت غیردینی و جامعه دینی، حکومت غیردینی و جامعه غیردینی) پرسید: با روند‌های فعلی، آیا حکومت دینی می‌تواند بر جامعه غیردینی مبتنی شود؟ این ابتلاء ممکن است؟
ضرورت بازاندیشی درباره استقلال حوزه
در بخش دیگری از این نشست سعید طاووسی، استاد دانشگاه و ناقد کتاب ضمن اشاره به رویداد صدسالگی حوزه علمیه قم، کتاب را به‌روز و مرتبط با مسائل روحانیت و جامعه دانست. او گفت:این کتاب در فضای آثار خوبی مانند کار‌های آقای جعفریان قرار می‌گیرد و بیشتر بر حوزه و روحانیت تمرکز دارد تا دینداری عمومی.
طاووسی به نقاط قوت اشاره کرد: فهرست منابع متنوع و به‌روز، جدول‌ها و نمودار‌ها (مانند گونه‌های دینداری در ایران)، و مباحثی مانند کارکرد‌های دین در اجتماع که هر کدام می‌تواند کتابی جداگانه باشد. وی گفت: دین به عنوان عامل هویت‌بخش در ایران امروز می‌تواند موضوع یک کتاب باشد. هویت شیعی در برابر هویت ملی یا دوگانه ملت-امت چقدر تأثیر دارد؟
وی از جدا کردن نهج‌البلاغه از منابع انتقاد کرد و گفت: نهج‌البلاغه کتاب حدیثی است و باید مشخصات کتاب‌شناسی داشته باشد. همچنین، به اشتباهات جزئی مانند تاریخ قمری در گزارش‌ها اشاره کرد و پیشنهاد داد ارجاعات به سایت‌ها دقیق‌تر باشد.
ناقد؛ جریان‌شناسی انواع دینداری را مبنای فصول بعدی کتاب دانست و یادآور شد: این بحث مهم را باید در تطبیق و ناظر به جامعه فعلی ما می‌آوردیم. مثلا در حال حاضر در ایران نماینده سُنّت‌گرایان جدید یا تجدیدنظرطلب رادیکال چه افراد و گروه‌هایی هستند؟
طاووسی به عبور سریع از موضوعاتی مانند فضای مجازی انتقاد کرد و پیشنهاد داد به پژوهش‌های مرتبط ارجاع داده شود. در مورد کاهش نقش سنتی روحانیت نیز گفت: این فقط به سیاست مربوط نیست؛ مدرنیسم و شبکه‌های اجتماعی تأثیر دارند. شغل‌انگاری طلبگی یکی از عوامل است، اما عوامل دیگری مانند حذف علمای بلاد و مراجع محلی هم وجود دارد.
وی با اشاره به معیار دینداری در کتاب گفت: دینداری چیست؟ اگر منظورتان سید بحرالعلوم باشد، کم است؛ اگر دزدی که در ماه رمضان دزدی نمی‌کند، زیاد. آمار‌ها معیار‌های مبهمی دارند، مانند کسی که مثلا یک بار روزه گرفته، روزه‌گیر حساب بشود. یا در مورد اوقات فراغت، عزاداری اوقات فراغت است، اما در آمار‌ها حساب نمی‌شود.
طاووسی بحث کتاب درباره منزلت اجتماعی روحانیت را قوی دانست و به شغل‌انگاری طلبگی اشاره کرد: طلبگی شغل تمام‌وقت است، مانند کشیشی که از صبح تا شب در کلیساست. وی عوام‌گرایی را معضل دیگری دانست و گفت: بعضی روحانیون از عوام هم عوام‌ترند. در نتیجه‌گیری، به استقلال حوزه تأکید کرد: مرجعیت نجف کنار مردم است، اما قم گاهی مقابل مردم تلقی می‌شود. باید روی استقلال حوزه از ابعاد مختلف بازاندیشی کنیم.
وی کتاب را به دانشجویان توصیه کرد و گفت: نکات مهمی مانند فعالیت‌های خیریه مراجع و نگاه اجتماعی آنها نیاز به تأکید بیشتر دارد.
در پایان این نشست حاضران و پژوهشگران سوالات، چالش‌ها و مسائل مرتبط با موضوع دینداری و تحولات اجتماعی را مطرح کردند.
تصاویر این نشست را در اینجا ببینید.
برای خرید و تهیه کتاب «دینداری و تحولات اجتماعی در ایران معاصر» به صفحه فروشگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی در irdc.shop و یا به فروشگاه این مرکز واقع در خیابان انقلاب، خیابان ۱۲فروردین، بعد از خیابان شهدای ژاندارمری، نبش مجتمع ناشران مراجعه نمایید.
