نقد و معرفی کتاب جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران
به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد انقلاب اسلامی- حسین روحانی صدر کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی کارشناس گروه مرجع و خدمات ویژه سازمان اسناد و کتابخانه ملی؛ از شش دهه‌ی پیش تاکنون حضور جمعیت‌های مذهبی و مقاومت‌شان در مقابل حاکمیت زمینه‌ی ظهور و بروز گفتمان‌ها و تولید مقالات، فصل‌نامه‌ها، کتاب‌ها، دل نوشته‌ها و به هر روی طرح اعتقادات خاستگاه‌های فردی و گروهی در حال جوشش است.
نقد و معرفی کتاب جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران
اگرچه موضوع انقلاب ایران در کنار انقلاب‌های سده‌ی بیستم خود یکی از موضوعات فراگیری است که آکادمی‌های مختلف محققان فراوانی را مأمور جرح و تحلیل حوادث آن نموده و از سوی دیگر پس از دوران انقلاب فرهنگی و بازگشایی دانشگاه‌ها موضوع انقلاب و ریشه‌های آن در واحد‌های درسی تعریف شده و کتاب‌هایی نیز ترجمه و یا تألیف، برگرفته شده از نظریه پردازان علوم اجتماعی بوده است که شاید هیچ‌گاه دربرگیرنده‌ی تمام حوادث و رویداد‌های منجر به انقلاب در بهمن ۵۷ نباشند. به هر روی جامعه‌ی مدنی ایرانی تحول خواه جریان‌های متنوع فکری را در خود جای نداد. به خصوص از شهریور ۱۳۲۰ تا روی کار آمدن جمهوری اسلامی، دو جریان فراگیر چپ‌گرایی و مذهب‌گرایی میانداری کردند و با وجود کثرت منابع از کتاب‌ها و روزنامه‌ها و اسناد‌ها و بولتن‌ها و... کمتر بی‌طرفانه با هدف تجمیع و تنویر مخاطبان عرضه شده‌اند.
کتاب جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران تألیف دکتر رسول جعفریان یکی از معدود منابعی است که با نگاهی بی‌طرفانه با استفاده از ۵۰۰ منبع خارج از چارچوب نظریه پردازان به طرح زوایای جریان‌های مذهبی ۳۷ ساله منجر به پیروزی انقلاب پرداخته است وی در چاپ سوم این اثر در سال ۱۴۰۰ در ادامه گزارشی تفصیلی از سیر ۱۸ بار انتشار در طول ۱۷ سال به مخاطب عرضه نموده است. زیر عنوان سخن آغازین برخی جریان‌های مذهبی و روحانیون عصر رضاشاه و موضع اصلاح در کنار یک دولت مدرن را با استفاده از سه منبع: اسلام خالص از سیدمحمدعلی مبارکه‌ای و نجات بشر، تمدن اسلام مطرح نموده و در ادامه چشم‌اندازی از سه جریان سیاسی- فکری نیرو‌های مذهبی، گروه‌های چپ مارکسیستی و گروه‌های ملی ارائه شده است.
فصل اول زیر عنوان بازگشت دین به عرصه‌ی جامعه و سیاست، موضوع گریز یا بازگشت از دین یکی از گفتمان‌های تاریخی مذهب پس از دو جنگ جهانی می‌باشد که نگارنده‌ی این اثر نیز منطبق با نگاه‌های نیرو‌های درگیر در این حوزه مطالبی را پیرامون امواج پدید آمده از آن با استفاده از مبارزه با کسروی، مبارزه با مارکسیسم و الحاد، مبارزه با بهائیان، مبارزه با روحانیت و واکنش علماء، برآمدن انجمن‌ها و تشکل‌های مذهبی از این منابع استفاده کرده است.
انجمن تبلیغات اسلامی
منابع:
۱- نشریه آیین اسلام، ۲- کتاب چالش مذهب و مدرنیسم، ۳- سالنامه‌ی نور دانش، ۴- خاطرات گل سرخی- مجله‌ی یاد، ۵- نشریه‌ی مسلمین، ۶- اسنادی از انجمن‌ها و مجامع، ۷- کتاب جنایات تاریخ
اتحادیه مسلمین
منابع:
۱- آیین اسلام، ۲- اسلام دین جاودانه بشر، ۳- شیعه چه می‌گوید، ۴- مفاخر آذربایجان، ۵- سالنامه‌ی نور دانش، ۶- نشریه‌ی مسلمین، ۷- مجله‌ی هفتگی نور دانش، ۸- خاطرات حاج هاشم امانی، ۹- پرونده‌ی اتحادیه مسلمین، ۱۰- دنیای اسلام ۱۱- ندای حق، ۱۲- تاریخ و فرهنگ معاصر، ۱۳- اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی، ۱۴- نشریه‌ی اتحادیه مسلمین آبادان، ۱۵- ندای حق، ۱۶- برگ‌هایی از تاریخ حوزه علمیه قم، ۱۷- نشریه نهضت اسلام، ۱۸- نبرد با بی‌دینی، ۱۹- کتابچه ۲۶ صفحه‌ای ندای اتحاد
جامعه‌ی تعلیمات اسلامی
منابع:
۱- مرجعیت در عرصه‌ی اجتماع و سیاست، ۲- آیین اسلام، ۳- رساله‌ی تحفة‌المتمدنین چاپ شده در درک شهری از مشروطه، ۴- چالش مذهب و مدرنیسم، ۵- جامعه‌ی تعلیمات اسلامی، ۶- خاطرات آقای اسلامی در: طلایه‌دار فرهنگ اسلامی در عصر اختناق، ۷- اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی، ۸- نشریه‌ی مسلمین، ۹- پرچم اسلام، ۱۰- رسائل حجابیه، ۱۱- آیت‌الله میلانی به روایت اسناد ساواک، ۱۲- صحیفه‌ی امام، ۱۳- قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ۱۴- مجله‌ی تعلیمات اسلامی
نهضت خداپرستان سوسیالیست
منابع:
۱- ایران بین دو انقلاب، ۲- فردای جهان یا نقدی بر کتاب نزاع کلیسا با ماتریالیسم، ۳- بشر مادی، ۴- قانون و اخلاق یا مقدمه‌ای از سوسیالیست‌ها، ۵- مجوعه آثار محمد نخشب، ۶- جنبش دانشجویی، ۷- خاطرات رجبعلی طاهری، ۸- نیم قرن خاطره و تجربه، ۹- ایده‌آل بشر: تجزیه و تحلیل افکار ماتریالیسم، ۱۰- یادنامه سومین سالگرد دکتر کاظم سامی، ۱۱- نهضت خداپرستان سوسیالیست ۱۲- شصت سال خدمت، ۱۳- فعالیت‌های سیاسی- اجتماعی نخشب، ۱۴- تاریخ تکامل فلسفه
چند تشکل اسلامی فعال دیگر
منابع:
۱- آیین اسلام، ۲- چالش مذهب و مدرنیسم، ۳- پرچم اسلام، ۴- خاطرات شیخ مصطفی رهنما، ۵- سالنامه نوردانش، ۶- حیات مسلمین، ۷- بازوی توانای اسلام، ۸- نامه‌های دکتر مصدق، ۹- اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی، ۱۰- روزنامه‌ی اطلاعات، ۱۱- خاطرات پیشگامان، ۱۲- رسوایی استبداد، ۱۳- نیم قرن خاطره و تجربه، ۱۴- شصت سال خدمت و مقاومت، ۱۵- خاطرات شمس قنات‌آبادی، ۱۶- رابطه‌ی دین و سیاست، ۱۷- اسنادی از نهضت امام خمینی، ۱۸- خشونت قانونی، ۱۹- اسطوره و مقاومت، ۲۰- خاطرات حاج احمد قدیریان، ۲۱- خاطرات علی دانش منفرد، ۲۲- تاریخ شفاهی هیئت‌های مؤتلفه اسلامی، ۲۳- یاران امام به روایت اسناد ساواک، شهید رجایی ۲۴- کتاب هفته
مشهد
منابع:
۱- تاریخ شفاهی کانون، ۲- گزارش‌های محرمانه‌ی شهربانی، ۳- مرگی در نور، ۴- شهروند امروز، ۵- اسناد شریعتی در ساواک، ۶- کیهان، ۷- تاریخ و فرهنگ معاصر، ۸- یادنامه‌ی محمدتقی شهیدی، ۹- مجله‌ی مشکوة، ۱۰- حسینیه‌ی ارشاد به روایت اسناد ساواک، ۱۱- خاطرات آیت‌الله ابوالقاسم خزعلی، ۱۲- کیهان فرهنگی، ۱۳- نشریه مسلمین، ۱۴- تاریخ شفاهی تاریخ شفاهی هیئت‌های مؤتلفه اسلامی، ۱۵- انجمن پیروان قرآن مشهد، ۱۶- پرچم اسلام، ۱۷- فصل‌نامه‌ی مطالعات تاریخی، ۱۸- خاطرات صالحی مازندرانی، ۱۹- آیین اسلام
اصفهان
منابع:
۱- اسنادی از قیام سی‌ام تیر، ۲- اصفهان در انقلاب، ۳- اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی، ۴- خادم شریعت، ۵- آیت‌الله میرسیدعلی موسوی بهبهانی، به روایت اسناد ساواک ۶- خاطرات محمد پیشگاهی‌فرد، ۷- آیین اسلام، ۸- سالنامه‌ی نوردانش، ۹- انقلاب اسلامی در لرستان
شیراز
منابع:
۱- آیین اسلام، ۲- نشریه فضیلت، ۳- فصل‌نامه‌ی پژوهش‌های تاریخی، ۴- مجله‌ی آینده، ۵- شکست کسروی، ۶- مجله‌ی نوردانش، ۷- حال اهل درد، ۸- اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی، ۹- نیم قرن خاطره و تجربه، ۱۰- خاطرات رجبعلی طاهری، ۱۱- یادی از استاد، ۱۲- سه سال در محضر استاد، ۱۳- مجله‌ی ۱۵ خرداد، ۱۴- تاریخ و فرهنگ معاصر
برخی شهر‌های دیگر:
اراک، قم، تبریز، گیلان: (بابل)، سبزوار، شاهرود، کرمانشاه، لرستان: (خرم‌آباد- بروجرد)، اهواز، کرمان.
منابع:
۱- آیین اسلام، ۲- چالش مذهب و مدرنیسم، ۳- بیان صادق، احوال، افکار و آثار میرزا صادق آقامجتهد تبریزی ۴- احزاب سیاسی در ایران، ۵- ندای حق، ۶- انقلاب اسلامی در لرستان، ۷- از آتشکده تا مسجد
در ادامه به معرفی شخصیت‌های مشهور علمی- مذهبی و آثار اعتقادی و سیاسی‌شان پرداخته از آن جمله: شیخ محمد خالصی‌زاده برگرفته از ۱- فی سبیل‌الله، ۲- کشف‌الاستار، ۳- رساله‌ی حجابیه به جا مانده از ایشان؛ مهدی بازرگان برگرفته از آثار منسوب به ایشان همچون: ۱- بررسی دین از راه دانش، ۲- پاکیزگی در اسلام، ۳- شصت سال خدمت و مقاومت؛ سیدغلامرضا سعیدی برگرفته از مقالات وی در: ۱- آیین اسلام، ۲- خطر جهود، ۳- فریاد فلسطین؛ سیدهبة‌الدین شهرستانی با استفاده از آثار وی همچون: ۱- کتاب راهنمای یهود و نصارا یا بیبلها، ۲- مجله‌ی العلم منتسب به وی
در ادامه به معرفی مطبوعات دینی حد فاصل شهریور ۱۳۲۰ تا مرداد ۱۳۳۲ پرداخته است.
الاسلام، محسن فقیه شیرازی؛ دانش‌آموز؛ آیین اسلام به مدیریت نصرت‌الله نورایانی و حمایت علمی و اداری حاج سراج انصاری؛ پرچم اسلام به مدیریت سیدعبدالکریم فقیهی شیرازی؛ دنیای اسلام به مدیریت سیدمحمدعلی تقوی؛ خرد به صاحب امتیازی عمادزاده؛ نوردانش؛ وظیفه به مدیریت سیدمحمدباقر حجازی؛ نشریه‌ی مسلمین به مدیریت حاج سراج انصاری؛ محقق نشریه‌ی محلی گیلان به مدیریت محمدباقر محقق؛ راه حق متعلق به شیخ حسن حجتی واعظ در رشت؛ تعلیمات اسلامی به مدیریت شیخ عباسعلی اسلامی؛ نشریه‌ی اداره‌ی تبلیغات اسلامی به ریاست صباح کازرونی؛ اخگر؛ ستاره‌ی اسلام؛ ندای حق به مدیریت سیدحسن عدنانی؛ حیات مسلمین به مدیریت مصطفی رهنما؛ تاریخ اسلام؛ طالب حق به صاحب امتیازی محمد جوادی؛ نشریه‌ی پرتو اسلام در تبریز؛ مجله‌ی نور اسلام؛ در سبزوار جلوه‌ی حقیقت از شیخ محمد و فخرالدین حجازی؛ مردان خدا به مدیریت علی بسطامی؛ کرمان، پیام حق از شیخ غلامرضا فیروزیان؛ گنج شایگان به صاحب امتیازی ابوالفضل مرتاضی لنگرودی؛ ایمان با صاحب امتیازی و مدیریت محمود شهابی؛ رواق متعلق به آقامحمد شریعت سنگلجی؛ نهضت اسلام.
روند تثبیت دروس دینی در مدارس دولتی
با آن‌که از محدودیت‌های اعمال آموزش دینی در مدارس از دوره‌ی رضاشاه سخن به میان آمده، اما درخصوص فعالیت‌های آیت‌الله حاج آقاحسین قمی در بازگرداندن این دروس به مدارس پس از شهریور ۲۰ مطلبی آورده نشده و اجرای آن به ۷ سال بعد منتسب شده است.
درخصوص مبارزه با بهایی‌گری ۹ صفحه مطلب منطبق با خاستگاه نشریات دهه‌ی ۲۰ و ۳۰ آمده است. نکته‌ی قابل تأمل ارائه‌ی گزارش‌هایی از مخالفت آیت‌الله خمینی با سرکوب و اعدام بهائیان به درخواست مرجعیت وقت برگرفته از خاطرات شیخ علی‌اکبر مسعودی خمینی و ابوالقاسم خزعلی است.
درخصوص موضوع فداییان اسلام آن را به عنوان پدیده‌ای شگرف در ۴۸ صفحه توصیف نموده، منشأ آن را از آزادی‌های سیاسی- اجتماعی بعد از شهریور ۲۰ و مبارزه با افکار کسروی و حمایت از مردم فلسطین دانسته است در ادامه به تأیید و عدم حمایت از فعالیت‌های آنان، همچنین منشور فکری و برنامه‌های اداری- اجرایی‌شان به تفصیل منطبق بر روزنامه‌های چندین دهه پس از خاتمه‌ی کار این گروه و دیگران منابع دهه‌ی ۲۰ و ۳۰ به انضمام اسناد دوایر دولتی و ساواک آمده، در حالی‌که آثار منتشر شده از سوی دکتر داود سیرهی آورده نشده است. (انتهای فصل اول)
فصل دوم
فعالیت‌های حوزوی از اواخر دهه‌ی ۳۰ تا انقلاب اسلامی
در بحثی با محوریت حیات سیاسی حوزه به شکل‌گیری و تجدید قوای حوزه‌ی علمیه‌ی قم با حضور آیت‌الله حائری یزدی و شاگردانشان و اقتدار اجرایی دوره‌ی ۱۴ ساله آیت‌الله بروجردی مبتنی‌بر خاطرات بیش از ۱۲ تن از شاهدان و ناظران آن دو مقطع تاریخی همراه با اسناد و نشریاتی که در این خصوص و موضوعات پیرامونی آن سخن به میان آورده بودند.
موضوع مرجعیت پس از سال ۱۳۴۰ شمسی بحث دیگری است که بیش از ۴۰ صفحه از این اثر را با استفاده از بیش از ۳۰ منبع خاطرات و تاریخ شفاهی اسناد ساواک و ایران بین دو انقلاب یروان آبراهامیان به شرح چالش‌ها و دیدگاه‌ها و اختلاف سلیقه در انتخاب مراجع و نقش حکومت و بازار در این مسیر اختصاص داده شده است.
موضوع دیگر ظهور امام خمینی در عرصه‌ی سیاست ایران و برآمدن نهضت روحانیت با استفاده از صحیفه‌ی نور، دوران مبارزه از اکبر هاشمی رفسنجانی، کنفدراسیون‌ها، نهضت آزادی تا مجاهدین، تعامل نهضت آزادی با مرجعیت و نهضت روحانیت، به سیر فعالیت‌های علمی، اجتماعی و سیاسی امام به ویژه پس از شهریور ۲۰ تا رحلت آیت‌الله بروجردی و پیشگامی در مخالفت با لوایح و قوانین پس از سال ۴۰ پرداخته شده است.
سپس به طرح اندیشه‌ی حکومت اسلامی که منشأ آن از صفحات پیشین با افکار حاج سراج انصاری و نواب صفوی شروع گردیده بود شکل تحلیلی مقطع تاریخی ۱۳۴۲ تا ۵۰ خورشیدی را به وصف گذاشته و خاستگاه آن را حضور مؤثر شاگردان امام در فعالیت‌های اجتماعی و نفوذشان در زندان‌ها و طرح جدی حکومت اسلامی و بحث‌های مرتبط با ولایت فقیه در مقابل مکتب‌های فکری به عنوان یک الگو و خاستگاه جمعیتی و حزبی مطرح گردید. البته اشاره‌ای نیز به واکنش‌ها از داخل حوزه تا جریان‌های مبارز فعال در صحنه‌های سیاسی و دانشگاهی نیز آمده است به‌کارگیری منابع نسبت به بحث‌های پیشین متفاوت است و به رساله‌ها و مطبوعات و سایت‌های خبری نیز اشاره شده است.
در ادامه برای تنویر موضوع در ۱۸ صفحه به بررسی پدیده‌ی روحانیون انقلابی پرداخته شده است از سوی دیگر سعی گردیده استاد مطهری را به عنوان نظریه‌پرداز مثبت در تزریق اندیشه‌های دینی به مبارزین معرفی شود، در حالی‌که استدلال‌ها و منابعی که در این راستا به کار گرفته شده، رابطه‌ی مشخص و تعریف دقیقی نمی‌توان از آن استخراج نمود چرا که سؤال‌ها متن‌های مطروحه از سوی جامعه و جریان‌های فکری همراه با هیجان‌های جاری آن مقطع بوده و ضرورتی بر انقلابی معرفی کردن هر طلبه‌ی فاضل و صاحب اندیشه وجود ندارد.
برای اثبات حضور جریان روحانیت در صحنه‌های سیاسی همین مقطع به طرح شکل‌گیری سازمان‌ها و مؤسسات غیر دولتی مستقل حوزه‌ی علمیه قم و ایجاد دارالتبلیغ اسلامی آیت‌الله العظمی شریعتمداری که این مجموعه هیچ ارتباطی با گفتمان انتقادی و مبارزه گونه‌ی طلاب نداشته و فقط یک مرکز اسلامی با اهداف آموزشی و تبلیغی بوده، به عبارت دیگر، به مجموعه‌ی مدرن برای سازمان‌دهی افکار اسلامی تأسیس گردید و هیچ ارتباطی با مخالفان و موافقان حکومت نداشته است و در منابع استفاده شده هیچ اشاره‌ای به ابوالفضل عرب‌زاده یکی از گرداندگان داخلی و مسئول کتابخانه‌ی آن نشده است. از سوی دیگر در همین بحث موضوع دارالترویج یا سازمان دینی اوقاف را با موضوع دارالتبلیغ اسلامی به هم مرتبط و وابسته نشان داده است. نکته‌ی قابل تأمل آن‌که مجموعه‌ی اوقاف ارتباط مستقیمی با جریان مرجعیت مستقل شیعی پس از روی کار آمدن حکومت پهلوی و دولت مدرن نداشته و به عنوان نهادی اقتصادی و دولتی محسوب می‌شد که این نگاه در صفحات مورد بحث رعایت نشده است.
مؤسسه‌ی در راه حق و اصول دین دومین مجموعه‌ی مدنظر این نوشتار بوده که با انجمن مکتب ولی‌عصر شیخ حسن نوری همدانی پیوند داده شده، در حالی‌که مجموعه‌ی ولی‌عصر متعلق به جریان فکری انجمن حجتیّه و متمایز با فعالیت‌های دارالتبلیغ اسلامی است.
سومین مورد مدرسه‌ی حقانی که آن نیز جزء برنامه‌های آموزشی دارالتبلیغ اسلامی بوده و خاستگاه انقلابی نداشته است. در ادامه به مدارسی همچون مکتب تخته سیاه و تأسیس دو کتابخانه اشاره رفته که چندان با مطالب مدنظر این اثر تناسبی نداشته است.
در ادامه‌ی معرفی مؤسسات زنجیره‌ای وابسته به حوزه به مطبوعات و مجلاتی همچون حکمت، مکتب اسلام، سالنامه‌ی مکتب جعفری، نشریه‌ی مسجد اعظم که مختص به اطلاع‌رسانی اخبار داخلی حوزه و مقالات علمی و پاسخ به پرسش‌های دینی بوده، و مکتب تشیع، بعثت و انتقام، نشریه‌ی نهضت روحانیت که در این کتاب به آنها پرداخته شده، هیچ یک به صورت منظم انتشار نمی‌یافت و بیشتر به اخبار مبارزه و تنظیم مقاله‌های توجیهی آن و اثبات اسلام به عنوان مکتبی مبارز برگرفته شده از افکار مبارزین مصری و الجزایری بوده است.
البته در ادامه بحث مستقلی پیرامون ترجمه‌ی آثار مبارزان و متفکران سیاسی آفریقا- عربی همچون ۱۹ اثر از سید قطب و ۱۵ اثر از محمد قطب و ۱۰ اثر از ابوالاعلی مودودی پاکستانی الاصل و از دانش آموختگان مصری، ترجمه‌ی کتاب همکاری‌های اجتماعی از محمد ابوزهره؛ کتاب امام علی عبدالفتاح عبدالمقصود؛ کتاب نقشه‌های استعمار در راه مبارزه با اسلام از محمدمحمود سواف؛ ترجمه‌ی موضوعی من توجیهات‌الاسلام از شیخ محمود شلتوت؛ کتاب‌های اسلام و بنیان‌های اقتصادی و اسلام و بلا‌های نوین از محمد غزالی نویسنده معاصر مصری؛ آینده‌ی اسلام و امواج خطرناک از مالک بن نبی؛ کتاب رمز عقب ماندگی ما و نیز کتاب تاریخ غزوات العرب از امیرشکیب ارسلان؛ زن و آزادی و زن امروز از قاسم امین مصری؛ کتاب سیدالشهدا واقعه‌ی عاشورا از عمر ابوالنصر از نویسندگان عربی سوریه؛ کتاب یک معجزه دانم از سید هبة الدین شهرستانی؛ کتاب گفتار رمضان از شیخ علی طنطاوی؛ کتاب احیاء فکر دینی در اسلام از اقبال لاهوری؛ وعده‌ی راست و کتاب پیرامون سیرهی نبوی از طه حسین؛ کتاب افکار جاوید محمد از مولوی محمدعلی لاهوری؛ عقاید و تعالیم شیعه از مرحوم مظفر؛ کتاب کمونیسم و اسلام از عباس عقاد؛ کتاب فاتحه و معنای آن یا بیان عظمت قرآن در سوره‌ی الحمد از رشیدرضا؛ کتاب اسلام و طب جدید یا معجزات علمی قرآن از عبدالعزیز اسماعیل پاشا؛ کتاب بحثی درباره‌ی علوم روز و قرآن از عفیف عبدالفتاح طبّاره؛ کتاب اسلام و مسئله‌ی نجات پرستی از عبدالحمید عبادی؛ کتاب اسلام و سیمای طبقاتی اروپا از محمد البهی؛ کتاب جهان اسلام از محمود شاکر؛ کتاب گفتگوی الهی با مادی از عبداللطیف بری؛ کتاب امام علی صدای عدالت انسانی از جرجداب.
همچنین به ترجمه‌ی ۲۲ اثر اروپایی از اسلام‌شناسان غربی به فارسی اشاره شده در حالی‌که ارتباط آن با موضوع کتاب مشخص نگردیده است در تبیین خاستگاه فرهنگی حوزه به انتشار کتاب نقش سینما در زندگی و تمدن جدید از زین‌العابدین قربانی برای ابراز مخالفت با این پدیده‌ی نوین و ریشه‌های فکری انتقاد از گسترش فساد غربی و داستان اختراعی اندلس در آثار و سخنرانی‌های انقلابیون برگرفته از کتاب‌های وعاظ السلاطین و مهزلة العقل البشری پرداخته و در ادامه به ابعاد طرح تمدن اسلامی به عنوان یک عنصر پیشرو و تجددخواه در نیم قرن منتهی به پیروزی انقلاب با استناد به کتاب‌های منتشر شده از سوی حامیان این تفکر با عنایت به فراز و فرود‌های زمانی و مکانی در مقابل تمدن و اندیشه‌ی غرب زمین آمده و در تبیین این مطلب به طرح مجدد افکار نو اندیش افریقا- عربی و طرح جایگزینی تمدن اسلامی به عنوان تمدن برتر به بحث گذاشته شده است.
یکی دیگر از موضوعات مورد علاقه این اثر شرح و توضیح کیفیت انتشار کتاب‌ها و نشریه‌های مروج افکار فوق از کتابفروشی اسلامیه، دارالکتب الاسلامیه، انتشارات علمیه اسلامیه تا ۲۴ انتشاراتی اواسط دهه‌ی ۴۰ تا پیروزی انقلاب با اولویت اسلام مبارز و تمدن‌ساز آمده است. (انتهای فصل دوم)
در فصل سوم به جریان‌های مذهبی- سیاسی فعال دهه‌ی ۴۰ تا اوایل ۵۰ با محوریت هیئت‌های مؤتلفه اسلامی؛ جبهه‌ی آزادی‌بخش ملی ایران؛ هیئت‌های مذهبی- سیاسی؛ حزب ملل اسلامی و شخصیت‌های تأثیرگذار آن مقطع از آیت‌الله سیدمحمود طالقانی و مهندس مهدی بازرگان و نهضت آزادی‌شان تا انجمن اسلامی دانشگاه تبریز، انجمن اسلامی ولی‌عصر قم و تأثیرپذیری از دیگر نهضت‌های اسلامی سایر کشور‌ها و تشکیل انجمن خیریه‌ی حجتیه‌ی مهدویه در ۹۱ صفحه تنظیم گردیده است. (انتهای فصل سوم)
فصل چهارم به شرح و تحلیل اسلام انقلابی- سیاسی سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۴۴ تا پیروزی انقلاب در ۱۱ بحث وابسته‌ی به هم آمده در ۱۲۰ صفحه گردآوری شده که می‌توان آن را یکی از بی‌طرفانه‌ترین نگاه درخصوص این تشکیلات دانست. (انتهای فصل چهارم)
در فصل پنجم حسینیه‌ی ارشاد و دکتر شریعتی که یکی دیگر از موضوعات جنجالی و پر حاشیه‌ی دهه‌ی واپسین به پیروزی انقلاب بوده که همواره اختلاف میان دو قطب فکری سنتی و مدرن اسلامی به نمایندگی آیت‌الله مرتضی مطهری و دکتر علی شریعتی با اصالت مشترک خراسانی‌شان و میزان مداخله‌ی دستگاه امنیتی (ساواک) در این زمینه مورد بحث قرار می‌گیرند در ۹۰ صفحه پردازش گردید. (انتهای فصل پنجم)
در فصل ششم با توجه به اهمیت فعالیت‌های تشکیلاتی ضد حاکمیت از سوی جریان‌های مذهبی به شرح تشکیل گروه‌های هفت‌گانه امت واحده، توحیدی بدر، توحیدی صف، فلاح، فلق، منصورون و موحدین، ابوذر، مهدویون، تشکیلات محمد منتظری در دمشق؛ فعالان اسلامی مرتبط با امام در خارج از کشور؛ تشکل‌های محدود، محلی و بی‌نام که وابسته‌ی به روحانیت معرفی شده و گروه فرقان؛ جریان فکری حبیب‌الله عاشوری؛ گروه آرمان مستضعفین؛ جنبش مسلمان مبارز؛ گروه والعصر که منفصل از گروه روحانیت است در ۷۵ صفحه آمده، اما از پیچیدگی‌ها و مناسبات با دستگاه‌های امنیتی و برنامه‌سازان و مجریان وابسته و غیر وابسته به داخل و خارج از کشور پرهیز شده است و در ارزیابی موازین فکری در ۴۳ صفحه به بررسی جریان ضد مدرنیسم در اندیشه‌ی ایرانی- اسلامی با محوریت افکار سید فخرالدین شادمان، هانری کربن، دکتر سیدحسین نصر، جلال آل احمد، احمد فردید، داریوش شایگان، احسان نراقی، علی شریعتی و علایق مذهبی در خاندان پهلوی پرداخته است. (انتهای فصل ششم)
در فصل هفتم به معرفی نویسندگان برجسته‌ی آثار دینی- سیاسی در آستانه‌ی انقلاب اسلامی در شکل‌دهی به اندیشه‌ی سیاسی- مذهبی جاری در این دوره یاد کرده و به معرفی آثار ۲۴ نفر نویسنده و ۱۶ شاعر در ۲۱۲ صفحه پرداخته شده، اما معیار‌های انتخاب آنان مشخص نیست چرا که شخصیت‌های علمی برجسته‌تر از برخی افراد یاد شده نیز وجود داشته است که سخنی از آنان به میان آورده نشده است. (انتهای فصل هفتم)
آخرین فصل این اثر به طرح مجدد موضوع جریان‌های تجدیدنظر طلب در عقاید شیعه که آن را به اسلام طلبی مذهبی نیز تشبیه نموده اختصاص دارد که از مبارزه با خرافات و برخی افکار و آراء و سلیقه‌های رایج در میان مردم تا الهام از وهابی‌گری و انتقاد از برخی عقاید خاص شیعی تا رد امامت امام دوازدهم زیر معرفی آثار و احوال اشخاصی همچون شریعت سنگلجی، سید اسدالله خرقانی، احمد کسروی، علی‌اکبر حکمی‌زاده، سید علی‌اکبر برقعی، شیخ محمد خالص‌زاده، حیدرعلی قلمداران، سید ابوالفضل برقعی، سیدصادق تقوی، میرزا یوسف شعار، محمدجواد قروی اصفهانی، مصطفی حسینی طباطبایی، محمد صادقی تهرانی، ابوالحسن بنی صدر، نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی و شهید جاوید، و عبدالرضا حجازی در ۱۱۲ صفحه آمده است، در حالی‌که شبیه این مباحث را در طول ۱۰۰۰ صفحه‌ی قبل نیز به آن پرداخته شده است. (انتهای فصل هشتم)
