آنچه از «جنگ شهرها» نمی‌دانید + اینفو
به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کتاب «جنگ شهرها در جنگ تحمیلی هشت‌ساله» به شکلی گسترده و مفصل به یکی از دردناک‌ترین و در عین حال راهبردی‌ترین ابعاد جنگ ایران و عراق می‌پردازد. این اثر در چهار فصل مجزا، زمینه‌های نظری، روند تاریخی حوادث، نقش بازیگران بین‌المللی و در نهایت پیامد‌های عمیق این پدیده را واکاوی می‌کند.
فصل اول: چارچوب نظری و زمینه‌های آغاز جنگ
در بخش نخست، کتاب به تبیین نظریه‌های مختلف درباره چرایی وقوع جنگ می‌پردازد. نظریه‌پردازانی، چون استیفن والت بر این باورند که انقلاب‌ها با ایجاد ابهام و تهدید‌های ذهنی، توازن قدرت را برهم زده و احتمال منازعه را افزایش می‌دهند؛ در این راستا، انقلاب اسلامی ایران نیز با تغییر ساختار نظامی و سیاسی، عراق را به دلیل ترس از اهداف انقلاب و همچنین جاه‌طلبی‌های رژیم بعث، به سمت جنگ سوق داد. آنتونی کردزمن نیز ریشه‌های جنگ را در اختلافات تاریخی ملت‌های عرب و عجم، شخصیت رهبران و مسائل جغرافیایی استراتژیک مانند کنترل شط العرب (اروندرود) جست‌و‌جو می‌کند.
کتاب همچنین وضعیت ژئوپلیتیک ایران را بررسی کرده و توضیح می‌دهد که موقعیت ممتاز ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز همواره مورد طمع قدرت‌ها بوده است. در مقابل، عراق با محدودیت دسترسی به آب‌های آزاد و مشکلات هیدروپلیتیکی، همواره به دنبال راهی برای خروج از این تنگنا بود. اهداف عراق در آغاز جنگ شامل لغو قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر، حاکمیت بر اروندرود، تجزیه خوزستان و جلوگیری از صدور انقلاب بود. در این فصل، سیر تحول فرماندهی در ایران از دوره بنی‌صدر تا فرماندهی مشترک ارتش و سپاه و در نهایت فرماندهی هاشمی رفسنجانی نیز به تفصیل شرح داده شده است.
فصل دوم: مراحل و روند تاریخی جنگ شهرها
این فصل به بررسی دقیق نحوه آغاز و گسترش حملات به مناطق مسکونی می‌پردازد. اگرچه اولین حملات هوایی عراق به شهرهایی مانند مهران در فروردین ۱۳۵۸ (پیش از شروع رسمی جنگ) رخ داد، اما اصطلاح «جنگ شهرها» به طور خاص برای حملاتی به کار می‌رود که مناطق غیرنظامی و اقتصادی را هدف قرار می‌دادند تا اراده ملت ایران را فرسوده کنند.
روند این حملات در چندین مقطع زمانی تحلیل شده است:
-
سال‌های آغازین (۱۳۶۰-۱۳۶۲): عراق با بهره‌گیری از برتری هوایی، حملات پراکنده‌ای را انجام می‌داد، اما ایران به دلیل تعهدات اخلاقی تا مدت‌ها از مقابله به مثل خودداری می‌کرد.
گسترش در سال ۱۳۶۳: در این سال عراق با دریافت جنگنده‌های جدید روسی و فرانسوی، استراتژی خود را تغییر داد و برای اولین بار تهران را بمباران کرد. ایران نیز به ناچار اولین موشک خود را در پاسخ به این جنایات به سمت بغداد شلیک کرد.
تشدید در سال ۱۳۶۴ و ۱۳۶۵: حملات به شهر‌های مرکزی مانند اصفهان، قم و اراک گسترش یافت. در سال ۱۳۶۵، همزمان با عملیات کربلای ۵، عراق حملات هوایی سنگینی را علیه تأسیسات اقتصادی و مناطق مسکونی انجام داد تا ایران را مجبور به پذیرش آتش‌بس کند.
سال‌های ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷: عراق با دستیابی به موشک‌های دوربرد اسکاد روسی، عمق خاک ایران را هدف قرار داد. تهدید به استفاده از سلاح‌های شیمیایی در شهر‌های بزرگ، در کنار مشکلات اقتصادی و گزارش‌های نظامی، در نهایت منجر به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران شد.
فصل سوم: رویکرد نظام بین‌الملل و کشور‌های منطقه
کتاب در این فصل به ائتلاف نانوشته جهانی علیه ایران می‌پردازد. اکثر کشور‌های عرب منطقه مانند عربستان سعودی و کویت با کمک‌های مالی کلان و در اختیار گذاشتن بنادر و پایگاه‌های هوایی، از رژیم بعث حمایت کردند. اردن و مصر نیز نیرو‌های داوطلب و کارشناسان نظامی خود را برای یاری عراق اعزام کردند. در مقابل، ایران تنها از حمایت‌های سیاسی و نظامی محدود کشورهایی، چون سوریه و لیبی برخوردار بود که در تأمین موشک و شکستن اجماع عربی نقش داشتند.
قدرت‌های بزرگ نیز نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند:
-
آمریکا: با ارائه اطلاعات ماهواره‌ای و آواکس به عراق و تحریم تسلیحاتی ایران، سعی در جلوگیری از پیروزی ایران داشت.
شوروی: بزرگ‌ترین تأمین‌کننده سلاح‌های متعارف و موشک‌های اسکاد برای عراق بود.
فرانسه و انگلیس: با فروش جنگنده‌های میراژ، موشک‌های اگزوسه و ساخت پناهگاه‌های زیرزمینی برای ارتش عراق، توان تهاجمی این کشور را به شدت افزایش دادند.
فصل چهارم: پیامد‌های همه‌جانبه جنگ شهرها
در فصل پایانی، آثار مخرب این جنگ بر ساختار جامعه ایران بررسی شده است.
-
پیامد‌های اجتماعی و جمعیتی: مهاجرت اجباری بیش از ۲.۵ میلیون نفر از مناطق مرزی به استان‌های مرکزی و شرقی، باعث تغییر بافت جمعیتی، گسترش حاشیه‌نشینی و بروز مشکلات بهداشتی و آموزشی شد.
پیامد‌های اقتصادی: خسارات مستقیم و غیرمستقیم به زیرساخت‌ها، صنایع نفت، بخش کشاورزی و مسکن بسیار سنگین بود. سازمان ملل خسارات وارده به ایران را حدود ۹۷.۲ میلیارد دلار برآورد کرد.
پیامد‌های فرهنگی و روانی: تخریب آثار باستانی در شهرهایی، چون اصفهان، دزفول و شیراز و همچنین آسیب‌های روحی عمیق بر کودکان، ترس، اضطراب و افسردگی از جمله آثار ماندگار این دوران است.
کتاب استدلال می‌کند که اگرچه عراق با حمایت جهانی سعی کرد از طریق جنگ شهرها ایران را به تسلیم وادارد، اما به هیچ‌یک از اهداف استراتژیک خود نرسید و تنها وابستگی و بدهی‌های سنگین برایش باقی ماند. ایران نیز علی‌رغم تحمل خسارات انسانی و مادی فراوان، توانست تمامیت ارضی خود را حفظ کرده و نظام سیاسی خود را تثبیت نماید.
برای خرید کتاب «جنگ شهرها» نوشته هادی قیصریان‌فرد و مینا آونج در نمایشگاه مجازی کتاب از اینجا اقدام کنید.
همچنین مخاطبان می‌توانند منشورات مرکز اسناد انقلاب اسلامی را از صفحه این مرکز در نمایشگاه مجازی کتاب به نشانی book.icfi.ir و سایت انتشارات مرکز در irdcbook.ir و فروشگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی واقع در خیابان انقلاب، خیابان ۱۲ فروردین، نبش مجتمع ناشران تهیه کنند.
