روایت مرحوم فانی از دغدغه رهبر شهید انقلاب درباره آسیب‌های اجتماعی/ حل مشکلات آموزش و پرورش در گرو معیشت معلمان
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی - تاریخ و تجربه؛ علی‌اصغر فانی وزیر اسبق آموزش و پرورش و از مدیران باسابقه نظام آموزشی کشور در روزهای اخیر دار فانی را وداع گفت. او که در دی ماه ۱۳۳۳ در تهران به دنیا آمده بود؛ دیپلم ریاضی خود را از دبیرستان دکتر نصیری تهران اخذ کرده و مدرک لیسانس و فوق‌لیسانس مهندسی راه و ساختمان را از دانشکده فنی دانشگاه تهران دریافت نمود و مدرک علوم مهندسی را از دانشگاه تهران اخذ نمود. او دانش‌آموخته دوره دکترای رشته مدیریت دولتی از دانشگاه تربیت مدرس و عضو هیئت علمی دانشکده مدیریت دانشگاه تربیت مدرس بود.
علی اصغر فانی، مدیرکلی چندین دوره آموزش متوسطه آموزش و پرورش در دوره وزارت سید کاظم اکرمی و حسین مظفر را بر عهده داشت. معاون آموزشی اداره آموزش و پرورش منطقه ۱۶ در سال ۵۹، رئیس اداره آموزش و پرورش منطقه ۱۶ تهران فروردین ۶۰، مدیرکل آموزش و پرورش کردستان در سال ۱۳۶۴، معاون آموزشی وزارت آموزش و پرورش در سال‌های ۶۴ تا ۶۸، معاون و قائم‌مقام دانشگاه علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس در سال‌های ۶۸ تا ۷۲، معاون فرهنگی بنیاد شهید در سال‌های ۷۲ تا ۷۶، معاون برنامه‌ریزی و نیروی انسانی آموزش و پرورش در سال‌های ۷۶ تا ۷۷، معاون آموزش متوسطه آموزش و پرورش در سال‌های ۷۷ تا ۷۸، معاون آموزشی وزارت آموزش و پرورش در سال‌های ۷۷ تا ۸۰، معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش در سال‌های ۸۰ تا ۸۴، سرپرست وزارت آموزش و پرورش از ۸ شهریور ۸۴ تا ۱۸ آبان ۸۴، سرپرست دبیرخانه شورای تعلیم و تربیت و استادیار دانشگاه تربیت مدرس، مشاهده می‌شود.
علی‌اصغر فانی دارای جوایزی مانند مدیر برگزیده ملی هشتمین جشنواره خوارزمی و مدیر عالی نمونه سومین جشنواره شهید رجایی شد. او دوره اول ریاست‌جمهوری حسن روحانی در دولت یازدهم در فاصله سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵ وزارت آموزش و پرورش را برعهده داشت.
مرحوم فانی در دوران حیات خاطرات و تجربیات خود از نیم قرن فعالیت در نظام آموزشی را در گنجینه تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی به ثبت و ضبط رسانده است که در ادامه بخشی از آن در صفحه تاریخ تجربه پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر می‌شود.
در این بخش از گفتگو با حضور علی‌اصغر فانی موضوع سلامت و بهداشت دانش‌آموزان، با تأکید بر بهداشت روانی بررسی شده است. او ضمن اشاره به همکاری‌های وزارت آموزش‌وپرورش با وزارت بهداشت در زمینه سلامت جسمی دانش‌آموزان، از کاستی‌های جدی در حوزه سلامت روان سخن می‌گوید؛ کاستی‌هایی که به اعتقاد او، با تغییرات اداری و بزرگ و کوچک کردن تشکیلات برطرف نمی‌شوند و به توجه جدی‌تر، نیروی انسانی توانمند و همکاری خانواده و نهادهای مختلف نیاز دارند.فانی همچنان از دغدغه رهبر شهید انقلاب نسیت به آسیب‌ها و معضلات اجتماعی و جلسات منظم ایشان با حضور وزرا و مسئولان مربوطه در این رابطه خبر می‌دهد.
گزیده این گفتگو در ادامه از نظر می‌گذرد.
سلامت جسمی؛ همکاری میان آموزش‌وپرورش و وزارت بهداشت
در دوره‌ای که مسئولیت وزارت آموزش‌وپرورش را بر عهده داشتم، در حوزه بهداشت و درمان کشور اتفاقات مهمی رخ داد. آقای قاضی‌زاده هاشمی وزیر بهداشت بودند و آقای روحانی ریاست‌جمهوری را بر عهده داشتند. بهداشت و درمان از اولویت‌های دولت بود و امکانات و اعتبارات وزارت بهداشت افزایش پیدا کرده بود. ما هم حداکثر استفاده را از این فرصت برای آموزش‌وپرورش کردیم.
تفاهم‌نامه خوبی میان دو وزارتخانه امضا شد که عمدتاً به نفع دانش‌آموزان بود. یکی از برنامه‌ها، طرح سفیران سلامت بود. حدود پانصد هزار دانش‌آموز از میان دانش‌آموزان مدارس انتخاب شدند و با آموزش‌هایی که وزارت بهداشت در اختیارشان گذاشت، در مدرسه نقش‌آفرینی می‌کردند و درباره مسائل بهداشتی به هم‌مدرسه‌ای‌های خود تذکر می‌دادند.
در کنار این طرح، خدمات دیگری هم ارائه شد؛ از جمله استفاده از یونیت‌های دندان‌پزشکی در مدارس و توزیع رایگان مکمل‌هایی مانند ویتامین و آهن برای دانش‌آموزان. همکاران وزارت بهداشت، به‌ویژه در بخش بهداشت مدارس، همکاری خوبی با ما داشتند و در این زمینه هر کمکی از دستشان برمی‌آمد انجام می‌دادند.
بهداشت روان؛ نقطه ضعف جدی آموزش‌وپرورش
اما در بخش بهداشت روان، ضعف داشتیم. کارهایی انجام شد، ولی واقعیت این است که آن‌طور که شایسته بود، در این حوزه موفق نبودیم. مقام معظم رهبری در مقطعی، مسئولان و وزرای مرتبط را برای بررسی آسیب‌های اجتماعی دعوت کردند. در آن جلسات، درباره گستردگی آسیب‌ها و ضرورت جدی گرفتن آن‌ها صحبت شد. من هم در دو سه جلسه‌ای که در دوران وزارت حضور داشتم، شرکت کردم.
باید توجه کنیم که بسیاری از آسیب‌های اجتماعی، زمینه‌ها و پیش‌نیازهای روانی دارند. ممکن است مشکلات روانی و به‌هم‌ریختگی‌های روحی، در ادامه به اعتیاد، بزهکاری و مسائل دیگری منجر شود. بنابراین اگر می‌خواهیم با آسیب‌های اجتماعی مقابله کنیم، نمی‌توانیم از سلامت روان غفلت کنیم.
در آن دوره، با ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز تفاهم‌نامه‌ای داشتیم تا همکاری‌های متقابلی شکل بگیرد. موضوع خودکشی دانش‌آموزان، به‌ویژه دختران، از جمله نگرانی‌هایی بود که با آن روبه‌رو بودیم؛ در بعضی مناطق، مواردی گزارش می‌شد که نشان می‌داد مسئله را باید جدی‌تر دنبال کرد.
مشاوره در مدارس؛ امکانات موجود پاسخ‌گوی نیازها نیست
ما در آموزش‌وپرورش مراکز مشاوره داشتیم و از نیروهای خودمان استفاده می‌کردیم؛ معلمانی که تحصیلات تخصصی در رشته روان‌شناسی یا مشاوره داشتند و دوره‌های دکتری را گذرانده بودند. این افراد را به مراکز مشاوره می‌آوردیم تا از تخصصشان در ارائه خدمات مشاوره‌ای استفاده شود. خدمات مشاوره در آموزش‌وپرورش به‌صورت رایگان ارائه می‌شد، اما واقعیت این است که نیاز دانش‌آموزان بسیار بیشتر از امکانات ما بود.
از طرف دیگر، کار مشاوره ساده نیست. بعضی از همکاران تازه فارغ‌التحصیل شده‌اند و برای کسب تجربه و توانایی حرفهای به زمان نیاز دارند. مسائل مشاوره‌ای نیز پیچیدگی‌های خاص خود را دارند و نمی‌توان انتظار داشت که همه مشکلات با چند جلسه گفت‌وگو حل شود.
برای مثال، ممکن است دانش‌آموزی اقدام به خودکشی کند و با کمک خانواده و مسئولان مدرسه از موقعیت خطرناک نجات پیدا کند؛ اما نجات دادن او از آن وضعیت، به معنای درمان مشکلش نیست. باید پرسید در ذهن و روان آن دختر یا پسر چه می‌گذرد و چه مسئله‌ای او را به چنین نقطه‌ای رسانده است. مسئله اصلی، رسیدگی به همان ریشه‌هاست. اگر فقط از وقوع حادثه جلوگیری کنیم و به وضعیت روانی دانش‌آموز نپردازیم، مشکل همچنان باقی می‌ماند.
آسیب‌های اجتماعی را نمی‌توان فقط با بخشنامه و ساختار اداری حل کرد
به نظر من، مسئله آسیب‌های اجتماعی را نمی‌توان صرفاً با راه‌حل‌های ساختاری حل کرد. زمانی مرکزی در وزارت کشور برای بررسی آسیب‌های اجتماعی وجود داشت. من معتقد بودم که باید جایگاه و توان آن مرکز تقویت شود؛ اما صرف تغییر عنوان یک مرکز یا تبدیل آن به معاونت، به‌خودی‌خود مسئله را حل نمی‌کند. ساختار اداری زمانی اثرگذار است که نیروی انسانی توانمند، برنامه روشن و امکان اقدام مؤثر وجود داشته باشد.
در آموزش‌وپرورش هم زمانی دفتری در معاونت پرورشی، امور تربیتی، مشاوره و مبارزه با آسیب‌های اجتماعی را با هم مدیریت می‌کرد. به نظر من، حجم و اهمیت این مسئولیت‌ها به اندازه‌ای بود که نمی‌شد همه آن‌ها را در یک دفتر کوچک جمع کرد. پیشنهاد من این بود که این مسئولیت‌ها تفکیک شوند تا هر بخش فرصت و توان کافی برای پیگیری وظایف خود داشته باشد.
البته آموزش‌وپرورش به‌تنهایی نمی‌تواند متکفل همه مشکلات روانی و اجتماعی دانش‌آموزان باشد. بخشی از این مشکلات از فشارهای اقتصادی و شرایط خانوادگی ناشی می‌شود. وقتی خانواده با دشواری‌های جدی روبه‌روست، آثار آن ممکن است به فرزند منتقل شود. نمی‌توان همه مسئولیت را بر دوش مدرسه گذاشت؛ خانواده، نهادهای اجتماعی و دستگاه‌های مسئول نیز باید سهم خود را بپذیرند.
معلم؛ حلقه اصلی شناسایی و پیشگیری
من خودم معتقدم اگر معلم، معلم باشد؛ یعنی انگیزه و توانایی لازم را داشته باشد، بسیاری از مشکلات آموزش‌وپرورش قابل حل است. معلم هر روز با دانش‌آموزان ارتباط دارد، وضعیت رفتاری و روحی آن‌ها را می‌بیند و می‌تواند تغییرات و نشانه‌های نگران‌کننده را زودتر تشخیص دهد. البته این کار به معلمی نیاز دارد که انگیزه داشته باشد، توانمند باشد و فرصت و امکان رسیدگی به دانش‌آموز را پیدا کند.
به یاد دارم مدیرکل آموزش‌وپرورش کرمان خاطره‌ای نقل می‌کرد. او به مدرسه‌ای رفته بود و معلمان از مشکلات معیشتی خود گلایه داشتند. هنگام خداحافظی، چند نفر از معلمان تا دم ماشین همراهی‌اش کردند و گفتند: «آقای تقی‌زاده، شما مشکل معیشتی ما را حل کنید، ما مشکل آموزش‌وپرورش شما را حل می‌کنیم.» این جمله ساده، حرفهای زیادی در خود داشت.
ما باید معلمان را از نظر معیشت، منزلت و هویت حرفهای تقویت کنیم. این موضوع فقط برای مقابله با آسیب‌های اجتماعی اهمیت ندارد؛ اساس کار آموزش‌وپرورش به معلم وابسته است. معلم باانگیزه و توانمند می‌تواند رابطه مؤثری با دانش‌آموز برقرار کند و در کنار آموزش، به مسائل و نیازهای تربیتی او نیز توجه داشته باشد.
ضرورت توجه به ریشه‌های روانی مشکلات دانش‌آموزان
در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی، نباید فقط به رفتار نهایی دانش‌آموز نگاه کنیم. اعتیاد، بزهکاری یا اقدام به خودکشی ممکن است در ظاهر یک مسئله رفتاری به نظر برسد، اما برای فهم آن باید شرایط روانی، خانوادگی و اجتماعی فرد را هم بررسی کرد. پرسش اصلی این است که چه اتفاقی برای دانش‌آموز افتاده و چه فشارها یا مشکلاتی او را به این وضعیت رسانده است.
مدرسه می‌تواند در شناسایی زودهنگام مشکلات و ارجاع دانش‌آموز به مشاور نقش مهمی داشته باشد، اما جای درمان تخصصی را نمی‌گیرد. مراکز مشاوره آموزش‌وپرورش نیز باید از نیروی متخصص و باتجربه برخوردار باشند و ارتباط مؤثری با خانواده‌ها و دیگر نهادهای مسئول برقرار کنند. به همین دلیل، توسعه خدمات مشاوره‌ای باید متناسب با حجم و پیچیدگی نیازهای دانش‌آموزان باشد.
در نهایت، سلامت روان دانش‌آموزان موضوعی حاشیه‌ای یا صرفاً مربوط به یک دفتر اداری نیست. این مسئله با کیفیت تربیت، وضعیت خانواده، شرایط اجتماعی و توان حرفهای معلمان ارتباط دارد. اگر قرار است آسیب‌های اجتماعی کاهش پیدا کند، باید به ریشه‌های روانی آن‌ها توجه کنیم و برای پیشگیری، شناسایی و پیگیری مشکلات، همکاری منسجم‌تری میان مدرسه، خانواده و دستگاه‌های مرتبط شکل بگیرد.
پی‌نوشت:
متن کامل این گفتگو در گنجینه تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی موجود است.
