در گفتمان ناسیونالیسم تجددخواه دوره پهلوی دوم، مفهوم «ایران‌گرایی» به عنوان دال مرکزی عمل می‌کرد که به سایر عناصر گفتمانی معنا و انسجام می‌بخشید. محمدرضا پهلوی با تکیه بر این مفهوم، می‌کوشید وفاداری خود را به آرمان‌های ناسیونالیستی نشان دهد و از این طریق به سیاست‌ها و برنامه‌های خود مشروعیت بخشد.

در دل ادعاهای پرطمطراق رژیم پهلوی مبنی بر احیای شکوه هخامنشی، دو سند محرمانه از دربار و ساواک پرده از تناقض‌هایی برمی‌دارد؛ یکی زادروز کوروش را افسانه‌ای بی‌پایه می‌خواند و دیگری، حتی از روایت مدارای او با یهودیان هراس دارد، مبادا که رژیم در چشم اعراب به خوش‌رقصی در دامان اسرائیل متهم شود. این ناسیونالیسم باستان‌گرا، که قرار بود ایران را به گذشته‌ای باشکوه پیوند زند، در نهایت ابزاری توخالی برای مشروعیت سیاسی شد پر از اسطوره‌سازی و واهمه، و خالی از امکان هویت بخشی وثیق تاریخی.