چگونه تحریم‌ها پس از حوادث سال ۸۸ اوج گرفت؟
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ پس از پیروزی انقلاب اسلامی مقابله‌های آمریکا با استقلال ملت ایران آغاز شد. یکی از مهم‌ترین این اقدامات وضع تحریم‌های تجاری و اقتصادی طی سال‌های مختلف بود. دوره زمانی میان سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۹ (۱۹۷۹ تا ۲۰۱۰) نقطه عطفی در تاریخ تحریم‌ها علیه ایران محسوب می‌شود. در این مقطع، رویکرد آمریکا از اقدامات یک‌جانبه و محدود تجاری به سمت یک استراتژی گسترده‌تر و چندجانبه تغییر مسیر داد و فشار اقتصادی به شکل تدریجی تشدید شد.
اما به روایت آمار و اسناد - که در کتاب جنگ اقتصادی چاپ مرکز اسناد انقلاب اسلامی آمده است- پس از حوادث سال ۱۳۸۸ سیاست تحریمی آمریکا به اوج خود رسید و از ابزار‌های عمدتاً تجاری به یک جنگ اقتصادی تمام‌عیار با استفاده از سیستم‌های پولی و مالی جهانی تغییر ماهیت داد. این دوره نشان‌دهنده تکمیل چرخه تکامل تحریم‌ها از ابزار‌های ساده تجاری به یک جنگ پیچیده و چندلایه با محوریت نظام مالی جهانی بود.
اما حوادث سال ۸۸ بهانه‌ای شد برای توسعه تحریم‌ها که قانون جامع تحریم ایران در تیر ماه ۱۳۸۹ اوج آن بود. چه اینکه بسیاری از صاحبنظران به این مسئله اشاره کرده‌اند. محمد عطریانفر از فعالان سیاسی اصلاح‌طلب در این رابطه می‌گوید: «موضوع تحریم با حوادث سال ۸۸ می‌تواند ارتباط داشته باشد. اما خصومت تاریخی ایران و آمریکا چندان ارتباط تنگاتنگی با این اتفاقات ندارد و شرط لازم این وقایع نیست. رقابت سیاسی منطقه‌ای ایران و آمریکا ریشه‌ای عمیق دارد. بعد از اینکه شاه از این کشور رفته، آمریکا با ما مشکل دارد. آنچه که در سال ۸۸ رخ داده می‌تواند بهانه باشد. شاید از حوادث سال ۸۸ آمریکایی‌ها طرفی بسته بودند که موضوع مخالفت در حد رئیس دولت تبدیل به تغییر نظام شود. این تز آمریکایی‌ها عملا شکست خورده بود؛ لذا فرآیند تحریم و مقاومتهای آنچنانی که نهایتا دچار برخی مشکلات اقتصادی شدیم را باید عمیق‌تر از ۸۸ ببینیم، ولی می‌پذیریم که ۸۸ می‌توانسته بهانه‌ای برای آمریکایی‌ها باشد.»
تحریم‌ها در سال ۸۸
در تاریخ ۱۸ فروردین ۱۳۸۸ (۷ آوریل ۲۰۰۹) آمریکا ۶ شرکت ایرانی را به علت کنترل، مالکیت یا کمک مستقیم و غیرمستقیم به سازمان صنایع دفاعی ایران را براساس دستور اجرایی ۱۳۳۸۲، به علت ارتباط با شبکه موشک‌های اشاعه‌ای ایران در لیست تحریم قرار داد.
علاوه بر این جریمه شرکت‌های مختلف به دلیل همکاری با ایران نیز شدت گرفت. در تاریخ ۱۰ تیر ۱۳۸۸ (۱ جولای ۲۰۰۹)، شرکت Oxbow Carbon and Minerals LLC به دلیل تسهیل و دادن خدمات به تجارت غیر آمریکایی‌ها از مبدا ایران و با خطوط کشتیرانی ایران در سال ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷، مبلغ ۲۷۶ هزار دلار جریمه پرداخت کرد. شرکت NMCI نیز به دلیل دادن خدمات کنترل و بازرسی به یک نهاد ایرانی در سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷ مبلغ ۴۲ هزار دلار جریمه شده است. در ۱۵ مرداد ۱۳۸۸ (۶ آگوست ۲۰۰۹)، شرکت DHL آمریکا جریمه ۹.۴ میلیون دلار پذیرفت. براساس لیست جرایم منتشر شده در تاریخ ۹ مهر ۱۳۸۸ (۱ اکتبر ۲۰۰۹)، شرکت Barwil Agencies NA, Inc به علت دادن خدمات به تجارت بین افراد غیر آمریکایی از مبدأ بندر ماهشهر ایران در سال ۲۰۰۷ مبلغ ۸۴ هزار دلار جریمه پرداخت کرد.
افزایش لیست تحریم
در تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۸۸ (۵ نوامبر ۲۰۰۹)، یک شعبه بانک ملت در مالزی و مدیرعامل بانک ملت براساس دستور اجرایی ۱۳۳۸۲ در لیست تحریم قرار گرفتند. براساس بیانیه مطبوعاتی وزارت خزانه‌داری آمریکا، اولین شعبه صادراتی شرق بانک ملت (First East Export Bank (FEEB))، که در سال ۲۰۰۸ با مجوز از مالزی در این کشور تاسیس شده بود و کشور مالزی در آوریل ۲۰۰۹، این بانک را در لیست بانک‌های فراساحلی قرار داده است.
جریمه بانک‌های خارجی به دلایل تحریمی
در تاریخ ۲۵ آذر ۱۳۸۸ (۱۶ دسامبر ۲۰۰۹)، اداره کنترل دارایی‌هایی وزارت خزانه‌داری آمریکا با همکاری وزارت دادگستری و دادستانی این کشور، طی توافقی با اخذ ۵۳۶ میلیون دلار از کریدیت بانک سوئیس بزرگترین توافق تحریمی در طول تاریخ اداره کنترل دارایی‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا بود.
همچنین در تاریخ ۱ دی ۱۳۸۸ (۲۲ دسامبر ۲۰۰۹)، لیودز بانک انگلستان به علت انجام تراکنش بخش‌های تحریمی از طریق سیستم مالی آمریکا، مبلغ ۲۱۷ میلیون دلار جریمه شد. لویدز فعالیّت‌های تسویه دلار آمریکا (USD) را برای مشتریان بانک ایرانی در سال۲۰۰۳ متوقف کرد.
در تاریخ ۱۶ بهمن ۱۳۸۸ (۵ فوریه ۲۰۱۰)، Balli Group PLC and Balli Aviation به علت تخلف از تحریم‌های ایران و فروش ۳ کالای تجاری خطوط هوایی و تلاش برای صادرات ۳ کالای دیگر خطوط هوایی از آمریکا به هواپیمایی ماهان ۱۵ میلیون دلار جریمه شد.
در سال ۲۰۱۰ و در تاریخ ۲۱ بهمن ۱۳۸۸ (۱۰ فوریه ۲۰۱۰)، اداره کنترل دارایی خارجی (ofac) وزارت خرانه‌داری آمریکا، یک فرد و ۴ نهاد مرتبط با سپاه را براساس دستور اجرایی ۱۳۳۸۲ به علت حمایت از سلاح‌های کشتار جمعی در لیست تحریم (SDN list) قرار گرفتند.
در تاریخ ۱۸ اسفند ۱۳۸۸ (۹ مارس ۲۰۱۰)، شرکت Aviation Services International در پی صادرات قطعات هواپیما به ایران طی سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷، مبلغ ۷۵۰ هزار دلار جریمه پرداخت کرد. این شرکت و مالک آن قبلاً در دادگاه آمریکا به علت تخلف از قانون حالت فوق العاده بین‌المللی اقتصادی مجرم شناخته شدند و علاوه بر پرداخت ۱۰۰ هزار دلار، ۷ سال از صادرات محصولات از آمریکا ممنوع شد.
صدور قطعنامه ۱۹۲۹
بعلاوه هفتمین قطعنامه شورای امنیت در مورد ایران، در تاریخ ۱۹ خرداد ۱۳۸۹ (۹ جون ۲۰۱۰) علیه ایران صادر شد. این قطعنامه، قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت سازمان ملل متحد بود.
قانون جامع تحریم‌های ایران، پاسخگویی و عدم سرمایه‌گذاری ۲۰۱۰ (CISADA۲۰۱۰)
قانون جامع تحریم‌های ایران (سیسادا) [۱] در تاریخ ۱۰ تیر ۱۳۸۹ (۱ جولای ۲۰۱۰)، به تصویب رسید. این قانون اولین قانون تحریمی آمریکا علیه ایران پس از سال ۲۰۰۶ بود و ابعاد بسیار وسیعی هم از نظر دلایل اعمال تحریم و از نظر ابعاد اقتصادی تحریم داشت. این قانون شامل یک مقدمه ۴ عنوان است. در مقدمه نام قانون، یافته‌ها و الزامات کنگره برای تصویب قانون بیان شده است و سایر عنوان‌ها شامل بخش‌هایی از جمله موارد تحریمی است.
در بخش یافته‌ها علاوه بر دستاویز قرار دادن برنامه هسته‌ای ایران، با اشاره به انتخابات سال ۱۳۸۸ ذیل عناوین نقض حقوق بشر و آزادی بیان می‌افزاید: «چنین موارد نقض پس از انتخابات ریاست جمهوری جعلی در ایران در ۱۲ ژوئن ۲۰۰۹ (۲۲ خرداد ۱۳۸۸) افزایش یافت.»
بخش بعدی تحریم‌های آمریکا در این قانون بخش ۱۰۵ با نام «اعمال تحریم‌ها بر اشخاص مشخصی که مسئول اعمال نقض حقوق بشر بر علیه شهروندان ایران و خانواده آنها بعد از انتخابات ۱۲ جون ۲۰۰۹» است که مرتبط با حوادث پس از انتخابات ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ ایران است. براساس این بخش رئیس‌جمهور آمریکا باید ۹۰ روز پس از تصویب این قانون براساس شواهد معتبر فهرستی از افرادی که مقامات دولت ایران یا افرادی که از طرف دولت (از جمله اعضای سازمان‌های شبه نظامی مانند انصار حزب‌الله و بسیج مستضفین) مسئول، شریک یا هدایت‌کننده نقض حقوق بشر و خشونت علیه شهروندان ایرانی یا اعضای خانواده‌هایشان پس از انتخابات ۱۲ جون ۲۰۰۹ (۲۲ خرداد ۱۳۸۸) را به کمیته مربوط در کنگره ارائه کند، صرف نظر از اینکه این اعمال در ایران انجام شده باشد یا نه؟
براساس این بخش از قانون این تحریم‌ها تنها در صورتی لغو می‌شوند که ایران تمام زندانیان سیاسی از جمله زندانیان پس از انتخابات خرداد ۱۳۸۸ را ازندان آزاد کند، اقدامات خشونت‌آمیز و شکنجه را متوقف کند، یک تحقیق شفاف در مورد کشتار و سواستفاده از فعالان سیاسی پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ انجام دهد و تعهدات عمومی مانند قوه قضایی مستقل و احترام به حقوق بشر، آزادی‌های سیاسی و منشورجهانی حقوق بشر را بر عهده بگیرد.
اما فهرست تحریم‌های آمریکا به بهانه حوادث سال ۱۳۸۸ به همان دوره محدود نماند. ایالات متحده در به‌روزرسانی تحریم‌ها همواره حوادث پس از دهمین انتخابات ریاست‌جمهوری را دستاویز قرار می‌داد. بطور نمونه در تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۹۱ (۸ نوامبر ۲۰۱۲)، لیست تحریم ایران مجددا اضافه شد، این افزایش براساس ۳ دستور اجرایی ۱۳۶۲۸ به دلیل اتفاقات پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ شامل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دستور اجرایی ۱۳۲۲۴ مربوط به نهاد‌های مرتبط با سپاه قدس و دستور اجرایی ۱۳۳۸۲ مربوط به نهاد‌های مرتبط با سپاه پاسداران از جمله شرکت ملی نفت و دانشگاه بود. این لیست مجموعا شامل ۱۷ فرد و نهاد بود. علاوه براین با توجه به انجام اصلاحات در قانون CISADA توسط قانون TRA افراد و نهاد‌های تحریم شده براساس دو دستور اجرایی ۱۳۳۸۲ و ۱۳۲۲۴، شامل موضوع تحریم‌های بانکی ذیل بخش ۱۰۴ قانون سیسادا می‌شوند.
شرح تفصیلی و جامع تحریم‌های ایران را در کتاب جنگ اقتصادی چاپ مرکز اسناد انقلاب اسلامی بخوانید.
[۱]Comprehensive Iran Sanctions, Accountability, and Divestment Act of ۲۰۱۰’
