منبر مبارزه؛ اعتراف ساواک به ناتوانی در مهار شبکه وعظ و تبلیغ
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در اواخر دهه ۱۳۴۰ و اوایل دهه ۱۳۵۰ شمسی، تقابل رژیم پهلوی با نیرو‌های مذهبی وارد فاز تازه‌ای شد که پیش از آن کم‌سابقه بود. اسناد پیشرو، که گزارش‌های محرمانه واحد ۳۱۲ ساواک (بخش احزاب و دسته‌های سیاسی و مذهبی) هستند، پرده از این واقعیت برمی‌دارند که اعمال و فشار و سرکب نیرو‌های مذهبی از جمله ممنوع المنبر کردن وعاظ، تبعاتی مفید مؤثر ندارد که شبکه‌سازی و پیوند‌های مستحکمی که مذهب و عوامل آن با بدنه اجتماع برقرار کرد‌ه‌اند بسیار هوشمندانه و ناگسستنی است.
در حالی که دستگاه امنیتی تصور می‌کرد با ابزاری، چون «ممنوع‌المنبر کردن»، می‌تواند پیوند میان روحانیون پیشرو و توده‌های مردم را قطع کند، این اسناد نشان می‌دهند که این سیاست عملاً نتیجه معکوس بخشیده بود. منبر، به عنوان رسانه‌ای کهن و ریشه‌دار، در این مقطع نه تنها محدود نشد، بلکه به واسطه استفاده از «نام‌های مستعار»، «سفر‌های مخفیانه» و «حمایت‌های مالی بازار»، به یک شبکه نفوذناپذیر بدل گشت.
در ادامه متن سند از نظر می‌گذرد:
سری
از: ۳۱۲
گزارش درباره: وعاظ ممنوع‌المنبر
محترماً باستحضار می‌رساند: بدینوسیله صورت اسامی وعاظ و عناصر افراطی مذهبی که به‌علت ایراد مطالب خلاف مصالح مملکتی و تحریک‌آمیز ممنوع‌المنبر شده‌اند به‌پیوست از نظر عالی می‌گذرد. همانطوریکه استحضار دارند، وعاظ و عناصر افراطی که تا چند سال قبل ممنوع‌المنبر بودند قریب ۳۰ الی ۵۰ نفر بودند که به‌علت گسترش فعالیت‌های افراطی مذهبی و متعاقب آن توسعه و آغاز فعالیت‌های گروه‌های هوادار جبهه به‌اصطلاح ملی و روحانیون افراطی به تعداد افراد ممنوع‌المنبر افزوده شد و اکنون طبق لیست مذکور ۱۲۴ نفر ممنوع‌المنبر می‌باشند. افزایش تعداد وعاظ ممنوع‌المنبر مشکلات زیر را در پی داشته است:
۱- کنترل مجامع و محافل مذهبی برای جلوگیری از سخنرانی وعاظ و سخنرانان مذهبی ممنوع‌المنبر با اشکال مواجه بوده و امکان جلوگیری از سخنرانی تمامی این افراد در نقاط مختلف کشور امکان‌پذیر نیست.
۲- روحانیون افراطی ممنوع‌المنبر برای سخنرانی در مجامع و محافل مختلف به شیوه‌های مختلفی متوسل می‌شوند و با انتخاب نام مستعار و یا مسافرت به شهر‌های غیر از محل سکونت خود از منبر استفاده و سپس محل را ترک می‌کنند.
۳- عناصر دعوت‌کننده از وعاظ مذکور اغلب از افراطیون مذهبی هستند و عموماً با همفکری چند تن از عوامل مذهبی منطقه نسبت به دعوت واعظ مورد نظر اقدام به‌طوریکه حضور اینگونه وعاظ در یک منطقه تا قبل از سخنرانی وی حتی بعد از آن روشن نمی‌گردد.
۴- ممنوع‌المنبر شدن روحانیون افراطی معروفیت آنها را در پی داشته و این امر موجب توجه عناصر افراطی به آنها و دعوت برای سخنرانی از آنان می‌گردد. این موضوع وسیله و عاملی است که آنها از منبر به‌صورت غیرمجاز استفاده کنند.
۵- با ممنوع‌المنبر شدن روحانیون افراطی نه تنها درآمد آنها قطع نمی‌گردد که موجبات تنبه آنها از اقدامات خلاف گردد، بلکه این امر اغلب اوقات وسیله‌ای بوده که روحانیون افراطی با تمسک به آن معروفیت پیدا نمایند و بدین وسیله با جلب توجه عناصر افراطی مذهبی راه را برای پرداخت وجوه شرعی به آنها باز نمایند؛ لذا مشاهده می‌شود که وضع مالی این قبیل از وعاظ و روحانیون اکثراً نسبت به دیگران بهتر و از شرایط زندگی راحت‌تری برخوردارند.
۶- وعاظ ممنوع‌المنبر قبلاً پس از ممنوع‌المنبر شدن با توسل به برخی از روحانیون و آیات و یا نوشتن دادخواست‌های متعدد ابراز ندامت از اعمال گذشته خود تقاضای رفع ممنوعیت از منبر خود را می‌کردند که در سنوات اخیر اینگونه توسل و نوشتن دادخواست‌ها نسبت به قبلی کمتر شده و وعاظ ممنوع‌المنبر تقاضای شدیدی در زمینه رفع ممنوعیت از منبر خود نمی‌کنند.
۷- به‌طوریکه تجربه نشان داده تعدادی از وعاظ که ممنوع‌المنبر شده و پس از رفع ممنوعیت از منبر آنها بعمل آمده، پس از گذشت مدتی همان رویه قبلی خود را در پیش گرفته‌اند و مجدداً ممنوع‌المنبر گردیده‌اند و این امر برای چندین بار استمرار یافته بدون آنکه اینگونه وعاظ واقعاً در نیت و هدف قبلی تغییری داده باشند.
مجموعاً با توجه به موارد بالا که ذکر شد، توسل به ممنوع‌المنبر کردن روحانیون افراطی هرچند در گذشته تا حدودی دارای اثراتی بود و موجب می‌گردید که روحانیون افراطی تا حدی از دنبال کردن اعمال خلاف خود بازداشته شوند، لیکن در شرایط فعلی آن اثرات گذشته بر اعمال و گفتار آنها مترتب نیست و تاثیرپذیری موضوع (ممنوع‌المنبر کردن) آن حالت و شرایط قبلی خود را تا حد زیادی از دست داده است؛ لذا پیشنهاد می‌گردد:
۱- منبعد جز در موارد استثنائی که وضعیت و سوابق وعاظ یا روحانی مورد نظر ایجاب نماید از ممنوع‌المنبر کردن وعاظ و روحانیون خودداری و برحسب درجه و شدت عملی که انجام داده با مدارک موجود از وعاظ مورد بحث نسبت به تعقیب قانونی اینگونه وعاظ اقدام گردد.
۲- از وعاظی که طبق لیست تقدیمی ممنوع‌المنبر هستند جز عده‌ای که با علامت مثبت مشخص شده‌اند، بقیه از لیست حذف و در صورت اقدام به عمل خلاف مصالح مملکتی و یا ایراد مطالبی که تعقیب قانونی را الزام‌آور سازد نسبت به تعقیب قانونی آنها اقدام گردد.
