«مسجد» پایگاه پایدار مبارزات انقلابی ماه رمضان + نمودار آماری

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ ۱۵ مرداد ۱۳۵۷ مطابق با ۱ رمضان ۱۳۹۸ بود. طبق سنت مسلمانان ایران، مردم شب‌ها را در مساجد جمع می‌شدند تا به سخنان وعاظ گوش فرا دهند. این سنت فرصت مناسبی بود تا از این تجمعات علیه رژیم پهلوی استفاده شود. امام خمینی چند روز قبل از حلول ماه رمضان پیامی فرستاده و راهبردهایی را در ۸ بند جهت استفاده بهینه از این ماه را ارائه دادند. امام خمینی در این رهنمود‌ها با تأکید بر مبدأ نهضت در ۱۵ خرداد، رهبری روحانیت، نفی انتخابات رژیم، رنگ عوض کردن بعضی از مهره‌های رژیم، رسیدگی به خانواده شهدا، تدوین تاریخ انقلاب اسلامی، روشنگری و افشاگری علیه شاه در این ماه را تأکید کردند. [۱]

جایگاه «مسجد» در مبارزات رمضان

مسجد به‌عنوان اولین خاستگاه بیدارگری مردم در انقلاب اسلامی ایران، همواره نقشی ماندگار داشته است. نقش و جایگاه آن در حیات سیاسی ـ اجتماعی و فرهنگی مسلمانان، سابقه‌ای به قدمت اسلام دارد. انقلاب اسلامی ایران جنبشی سیاسی و اجتماعی بود که از طریق شبکه مساجد و جلسات مذهبی به عنوان واسط میان رهبری انقلاب اسلامی و مردم انقلابی در سطح کشور گسترش یافت و این شبکه در بسیج گسترده مردم جهت شرکت در انقلاب اسلامی و مخالفت با رژیم پهلوی، نقش عمده‌ای داشت؛ بنابراین مسجد را می‌توان نخستین خاستگاه مردم انقلابی ایران تلقی کرد که درواقع به ماهیت اصلی خود بازگشته بود. این ماهیت انجام همان کارکرد‌های اصیل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در کنار کارکرد‌های عبادی بود که برای نخستین‌بار از سوی پیامبر اسلام برای مسجد تعریف شده بود. ظهور مجدد کارکرد‌های اصیل مساجد در عصر انقلاب اسلامی، منجر به گسترش ابعاد انقلاب اسلامی و تربیت نیرو‌های انقلابی شد. درنهایت، این گسترش شبکه وسیعی را ایجاد کرد که آخرین پیام‌های رهبر انقلاب را به راحتی در سراسر کشور به پیروان ایشان منتقل نمود و ماهیت اسلامی انقلاب را در عمل نشان داد. [۲]

حکومت پهلوی با کنترل و مراقبت شدید و چندجانبه خود نتوانست مانع کارآیی مسجد گردد، لذا مسجد در نقش بازیافته خود ظهور کرد و به پایگاه انقلاب و مرکز نشر تعالیم اسلامی مبدل شد. مسجد به محل وحدت نیرو‌های انقلابی تبدیل شد و سوءاستفاده و تفرقه‌افکنی دشمن، دیگر مجال حضور نیافت. [۳]

در مبارزات انقلابی مردم در ماه رمضان، مساجد و حسینیه‌ها همواره مرکز و کانون فعالیت‌های مبارزاتی بودند و حتی در بسیاری از موارد، پس از انجام سخنرانی‌های ضد رژیم توسط روحانیون و وعاظ در مساجد، مردم به راهپیمایی و تظاهرات دست می‌زدند که در ادامه این یادداشت، نمونه‌های متعدد آن را از نظر می‌گذرانیم.

جغرافیای مبارزات ماه رمضان

در مقیاس محلی و شهری، الگوی مکانی مبارزات هفته نخست ماه رمضان نشان می‌دهد که «مسجد» مهم‌ترین و پایدارترین کانون کنش جمعی بوده است. تقریباً در تمامی شهر‌هایی که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد، نقطه آغاز مبارزات، مساجد محلی (نظیر مسجد قبا تهران، مسجد خلخالی تبریز، مسجد نو شیراز، مسجد شاه قزوین و...) بوده‌اند. طبق گزارش‌های متعدد، پس از پایان مراسم مذهبی در مساجد، کنش اعتراضی از فضای بسته و آیینی مسجد به فضا‌های عمومی شهر (خیابان‌ها و میادین) منتقل می‌شد و در بسیاری موارد به درگیری با نیرو‌های رژیم می‌انجامید. فارغ از مساجد و فضا‌های عمومی شهری، در برخی موارد نیز کارخانه‌ها به واسطه اعتصاب انقلابی کارگران در کانون توجه قرار می‌گیرند. چنانکه اعتصاب کارگران کارخانه ماشین‌سازی تبریز و کارگران چیت‌سازی بهشهر از مهم‌ترین نمونه‌ها در هفته اول به شمار می‌رود. همچنین از تحصن مردم در منازل آیات عظام و روحانیون انقلابی شهر‌ها نباید غافل شد که در نوع خود جالب توجه است.

در مقیاس ملی و کشوری، بیشترین تمرکز رویداد‌ها در استان اصفهان و به‌ویژه شهر اصفهان مشاهده می‌شود که تقریباً در تمامی روز‌های هفته نخست، اصفهان کانون و مرکز اصلی درگیری‌ها، اعلام حکومت نظامی و تشدید سرکوب بود. پس از آن، شهر‌های بزرگ و دارای سابقه سیاسی همچون تهران، تبریز و شیراز سهم قابل‌توجهی از رخداد‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. در عین حال، گستره جغرافیایی مبارزات محدود به مراکز اصلی نمانده و شهر‌های متوسط و کوچکتری از جنوب کشور (مانند لار، میناب، بوشهر، اهواز، خرمشهر، لار و...)، غرب کشور (نظیر سنقر و کرمانشاه)، نواحی شمالی (مانند شهسوار، بهشهر، ساری و...) و نواحی مرکزی (همچون کاشان، اراک، قزوین و...) در این الگو حضور دارند. این پراکندگی نشان می‌دهد که مبارزات رمضانی سال ۱۳۵۷ از تمرکز صرف بر چند کلان‌شهر عبور کرده و به شبکه‌ای نسبتاً سراسری با کانون‌های منطقه‌ای تبدیل شده بود.

در ادامه به بررسی هفته نخست ماه رمضان مقارن ۱۵ تا ۲۱ مرداد سال ۱۳۵۷ خواهیم پرداخت. [۴]

۱ رمضان / ۱۵ مرداد

اصفهان از میان سایر شهر‌های کشور حضور گسترده و پررنگی در مبارزات رمضانی سال ۱۳۵۷ داشت و از همان روز نخست وارد عرصه اعتراضات شد. در این روز، تظاهرات خیابانی در شهر به وقوع پیوست، به چند شعبه بانک صادرات حمله شد، یک اتومبیل شهربانی به آتش کشیده شد و تحصن مردم در منزل آیت‌الله سید حسین خادمی ادامه پیدا کرد. در شهر قم نیز تظاهرات خیابانی بعد از مراسم افطار انجام شد و در تهران مسجد قبا عرصه حضور گسترده مردم برای شنیدن سخنرانی ضد رژیم شد. در تبریز سخنرانی ضد رژیم در مسجد خلخالی برگزار گردید و همچنین کارگران کارخانه ماشین‌سازی دست به اعتصاب زدند. در دیگر شهر‌های کشور نظیر میناب، ملایر، استهبان و اهواز، علاوه بر تظاهرات‌های خیابانی، سخنرانی‌های پرشوری علیه رژیم در مساجد شهر برپا شد.

۲ رمضان / ۱۶ مرداد

تحصن مردم اصفهان در منزل آیت‌الله خادمی همچنان ادامه پیدا کرد و تظاهرات خیابانی گسترده‌ای در شهر صورت گرفت. سایر شهر‌های استان اصفهان نیز منصه ظهور فعالیت‌های انقلابی شد؛ آیت‌الله شیخ‌علی صافی سخنرانی پرشوری را در مسجد حاجی گلپایگانی شهر گلپایگان، برگزار کرد که نامبرده چند روز بعد یعنی در روز نهم رمضان دستگیر شد. در همایون‌شهر [خمینی‌شهر فعلی]نیز سخنرانی‌هایی علیه نظام ستم‌شاهی برپا گردید.

مسجد نو شیراز نیز از دیگر مکان‌های مبارزه علیه رژیم در دومین روز ماه مبارک رمضان بود و پس از سخنرانی در این مسجد، تجمعاتی در خیابان‌های شهر رخ داد که طی آن به چند اتومبیل ارتشی خسارت وارد آمد و چهار نفر نیز در این روز دستگیر شدند. در استهبان فارس نیز ضمن برپایی تظاهرات خیابانی، سخنرانی ضد رژیم در مسجد احمدی انجام گرفت.

در مسجد جدیدالتأسیس شهسوار (تنکابن) محمدتقی عبدوست سخنرانی کرد که به دستگیری‌اش انجامید و مردم با تظاهرات‌های اعتراضی به دستگیری وی واکنش نشان دادند.

مانند روز گذشته (۱ رمضان / ۱۵ مرداد) در مسجد قبا تهران، مسجد خلخالی تبریز و مسجد پاکوه میناب، جلسات سخنرانی برپا شد و در خرمشهر شیخ عبدالله محمدی علیه رژیم سخنرانی کرد که منجر به دستگیری او و تجمع روحانیون و بازاریان شهر ـ که خواستار آزادی‌اش بودند ـ شد.

۳ رمضان / ۱۷ مرداد

در شهر‌های اصفهان، شیراز و تبریز با محوریت مساجد، مبارزات انقلابی ادامه پیدا کرد و در تهران علاوه بر مسجد قبا، در مسجد امیرالمؤمنین نیز سخنرانی انقلابی برگزار گردید. سخنرانی ضد رژیم در مسجد شهر آرادان و تظاهرات و راهپیمایی در نقاط مختلف شهر و درگیری با نیرو‌های ژاندارمری که قصد دستگیری سخنران مسجد را داشتند، از مهم‌ترین رویداد‌های روز سوم رمضان بود. در شهر کازرون نیز تظاهرات و درگیری سبب مجروح شدن عده‌ای از مردم شهر شد.

تجمع روحانیون در منزل آیت‌الله عبدالجلیل جلیلی برای آزادی آیت‌الله عبدالخالق عبداللهی و جلال آل‌طاهر در شهر کرمانشاه انجام گرفت. در مسجد جامع لار نیز تجمع و سخنرانی صورت گرفت که طی آن ۷ نفر دستگیر شدند و در بوشهر پس از سخنرانی ضد رژیم و تظاهرات و درگیری‌های خیابانی، یک نفر با گلوله مجروح گردید و ۷ نفر دستگیر شدند.

۴ رمضان / ۱۸ مرداد

مردم شهر اصفهان مبارزات روز‌های پیشین را ادامه دادند و در خرم‌آباد، تظاهرات و درگیری خیابانی به علت دستگیری روحانی مبارز سید فخرالدین رحیمی روی داد که به بازداشت ۱۷ نفر انجامید.

در تهران بعد از پایان مراسم در مسجد قبا، تظاهراتی برپا شد و در آن مردم به کلوپ آمریکایی‌ها حمله بردند. لازم به ذکر است که در مسجد امام حسین واقع در میدان شهناز هم سخنرانی ضد رژیم برگزار گردید. در استان فارس، حسینیه علی پهلوان شهر جهرم نیز مراسمی برپا شد که در آن سخنران به شدت به رژیم شاه تاخت و در یکی از مساجد شهر نی‌ریز، مراسم سخنرانی انقلابی صورت گرفت و پس از آن مردم به راهپیمایی اعتراضی مبادرت ورزیدند.

۵ رمضان / ۱۹ مرداد

نیرو‌های رژیم در اصفهان با شدت عمل، مردم معترض را سرکوب کردند و سرلشکر رضا ناجی، فرمانده مرکز توپخانه اصفهان به عنوان فرماندار نظامی شهر، مأمور سرکوب مردم گردید. در مسجد نو شیراز به مناسبت شهادت عده‌ای از مردم اصفهان و کازرون، تظاهرات برپا شد و پلیس با مردم درگیری پیدا کرد. در این درگیری ده‌ها نفر مورد اصابت گلوله قرار گرفتند که یک نفر در دم به شهادت رسید و ۸۳ نفر دستگیر شدند. پلیس به مسجد نیز حمله کرد و عده‌ای را داخل مسجد مورد ضرب و شتم قرار داد.

در مسجد شاه‌آباد بوشهر مراسم انقلابی برگزار شد و سپس مردم به تظاهرات خیابانی پرداختند که منجر به دستگیری ۴۵ نفر و مجروح شدن عده‌ای شد. در تهران نیز علاوه بر مسجد قبا، در مسجد جلیلی سخنرانی ضد رژیم برپا گردید و در مسجد باغشاه تبریز، مراسم سخنرانی انجام گرفت. همچنین در شهر‌های ارسنجان (استان فارس) و سنقر (استان کرمانشاه) مردم دست به تظاهرات و تجمعات اعتراضی زدند.

پس از برپایی مراسمی در مسجد درب عمله کاشان، مردم کاشان تظاهرات کردند و نیرو‌های رژیم ۳ نفر را بازداشت نمودند. از دیگر رویداد‌های پنجم رمضان، می‌توان به سخنرانی ضد رژیم در مسجد شاه بروجرد و تظاهرات خیابانی در پایان مراسم و نیز دستگیری دو نفر در این تظاهرات اشاره کرد که توسط یکی از نیروهای شهربانی فراری داده شدند.

۶ رمضان / ۲۰ مرداد

درگیری شدید مأمورین با تظاهرکنندگان در چند نقطه اصفهان از مهم‌ترین رویداد‌های مبارزات رمضانی سال ۱۳۵۷ بود که در آن عده‌ای از تظاهرکنندگان شهید و مجروح شدند. آتش‌سوزی در ۲۰ نقطه شهر صورت گرفت و از ساعت ۱۴:۳۰ بعدازظهر حکومت نظامی اعلام شد.

تجمع علما در منزل آیت‌الله بهاءالدین محلاتی، در کنار بسته‌شدن مساجد جامع و نو توسط شورای هماهنگی استان فارس، از دیگر رویداد‌های مهم ماه رمضان بود که در شهر شیراز روی داد.

در نهاوند، مردم در استقبال از شیخ احمد زمانی بعد از آزادی از زندان، راهپیمایی کردند. سخنرانی ضد رژیم در اجتماع زنان در مسجد قبا تهران توسط خانم بهروزی در ظهر و ادامه آن بعد از افطار و همچنین سخنرانی در مسجد جلیلی برپا شد و در مسجد حاج محمد ابراهیم شهر اراک مراسم مشابه برگزار گردید که پس از آن مردم شرکت‌کننده دست به تجمع و راهپیمایی زدند. در حسینیه اعظم شهر اهواز، مسجد سیدالشهداء بیجار، مسجد شاه قزوین، مسجد دهقان‌زاده ساری، مسجد مقبره و مسجد حاج احمد تبریز و مسجد میرزا علی‌اکبر اردبیل نیز وضعیتی مشابه برقرار بود.

۷ رمضان / ۲۱ مرداد

در پایتخت کشور، سخنرانی در مساجد قبا و همچنین مسجد امام حسین میدان شهناز تهران سبب آغاز مجدد تظاهرات‌های خیابانی پس از مراسم شد. مردم اصفهان در میدان کهنه این شهر تجمع کردند و تظاهرات پراکنده و درگیری در نقاط مختلف از جمله در خیابان احمدی در گزارش‌ها ثبت شده است. در نجف‌آباد، پس از تظاهرات‌های پراکنده، به‌طور رسمی حکومت نظامی اعلام شد. از دیگر شهر‌های استان اصفهان می‌توان به همایون‌شهر [خمینی‌شهر فعلی]اشاره کرد که در آن مردم به تظاهرات گسترده مبادرت نمودند که با دستگیری ۱۸ نفر خاتمه یافت. در مسجد درب فین کاشان، پس از سخنرانی ضد رژیم تظاهرات خیابانی به درگیری انجامید.

در خطّه آذربایجان، علاوه بر مبارزه انقلابی در مسجد خلخالی تبریز، دانشجویان دانشگاه آذرآبادگان تظاهرات کردند و بازار برای همدردی با مردم اصفهان، تعطیل شد. در اردبیل نیز مسجد میرزا علی‌اکبر و خیابان‌های گوناگون عرصه مبارزات انقلابی گردید.

دستگیری روحانی مسجد گتوند شوشتر از وقایع مهم استان خوزستان در این ایام بود. در نواحی شمالی نیز در بهشهر کارگران کارخانه چیت‌سازی دست به اعتصاب زدند.  

منابع

[۱]صحیفه امام، «پیام به ملت ایران درباره لزوم ادامه مبارزه»، ۵ مرداد ۱۳۵۷، جلد ۳، صص ۴۳۱ ـ ۴۳۵.

[۲]مازندرانیان، حمیدرضا (۱۳۸۹). تاریخ شفاهی مساجد تأثیرگذار در انقلاب اسلامی، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۱.

[۳]میزبانی، مهناز؛ صدری، منیژه و سلیمی، حشمت‌الله (۱۳۸۳). نقش مساجد و دانشگاه‌ها در پیروزی انقلاب اسلامی، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۴۵.

[۴]برای مطالعه داده‌ها و اطلاعات این بخش، بنگرید به: حسینیان، روح‌الله (۱۳۸۵). یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۲۷۲ ـ ۲۷۸. همچنین می‌توانید به مجموعه کتاب‌های «تاریخ منطقه‌ای انقلاب اسلامی» که در آن به شرح وقایع انقلاب اسلامی در استان‌های کشور پرداخته شده و توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر گردیده است، رجوع کنید.