عطش مبارزه در فطر انقلاب
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ نهضت اسلامی در چهارمین هفته از ماه رمضان با شکوه هرچه تمام‌تر توسط مردم انقلابی ایران به پیش برده شد. در چهارگوشه خاک ایران، مردمان شهر‌های متعدد به خیابان‌ها آمدند و علیه رژیم جنایتکار و ظالم پهلوی قیام کردند. به فراخور ویژگی‌های عبادی ماه رمضان، مساجد شهر‌ها به کانون و سنگر مبارزات مردمی تبدیل شده بود و پیوندی ناگسستی میان ملت و نهاد روحانیت شکل گرفت. با پایان این ماه، آحاد جامعه عید فطر را گرامی داشتند و با شرکت در نماز عید فطر، بار دیگر بر مبارزه بی‌امان علیه رژیم ستمشاهی اصرار ورزیدند. علاوه بر این، کارگران همراه با نهضت انقلاب اسلامی در شهر‌های مختلف همچون تبریز، کاشان، ری و ورامین با اعتصابات خود به حرکت مردم شتاب بخشیدند. نکته قابل تأمل در هفته پایانی ماه رمضان، همراه شدن روستاییان و تجمعات روستایی در برخی نقاط کشور بود که می‌توان از آن به‌عنوان نقطه عطفی در جغرافیای مبارزات انقلابی ماه رمضان یاد کرد. با این حال، تجمعات و راهپیمایی‌های گوناگون در نقاط شهری کشور، عمده فعالیت هفته چهارم ماه رمضان بود که بسیاری از این تجمعات توسط نیروهای رژیم به خاک و خون کشیده شد و سبب به شهادت‌رسیدن تنی چند از رهروان انقلاب اسلامی گردید.
پیش‌تر مبارزات رمضانی مردم ایران در هفته‌های اول، دوم و سوم این ماه مبارک را از نظر گذراندیم و در این یادداشت قصد داریم به فعالیت‌های انقلابی در هفته آخر رمضان بپردازیم.
۲۲ رمضان / ۵ شهریور
در نخستین روز از واپسین هفته ماه رمضان، مساجد شهر تهران از جمله: مسجد مسگرآباد خیابان خاوران، مسجد امیر، مسجد ارک، مسجد امیرالمؤمنین، مسجد چیذر تجریش، مسجد نبی‌اکرم، مسجد صاحب‌الزمان، مسجد امیر، هیئت محبان علی، مسجد ائمه، مسجد همت تجریش، مسجد قبا، مسجد باب‌الحوائج خیابان بابائیان و مسجد امام حسن عسکری شهر ری، عرصه مبارزه علیه رژیم پهلوی شدند و عمده تجمعات خیابانی پس از مراسم‌های مساجد صورت می‌گرفت.
همان‌گونه که ذکر شد، مانند روزهای گذشته ماه رمضان، «مسجد» کانون اصلی مبارزات انقلابی بود. مسجد امام زمان در بندر گز، مسجد حاجی‌جلال در کاشمر، مسجد میرصالح و مسجد میرزا علی‌اکبر اردبیل، مسجد جامع قصرشیرین، مسجد جامع مرند، مسجد نو جهرم و مسجد قلعه تخت بیجار از جمله این مساجد بودند که عمدتاً مردم پس از شرکت در مراسم‌های سخنرانی، به خیابان‌های می‌آمدند و با شعارهای خود رژیم پهلوی را محکوم میکردند. از دیگر تجمعات روز بیست‌دوم رمضان، باید از تظاهرات چهار ساعته مردم قم یاد کرد که طی آن ۵ نفر مورد اصابت گلوله قرار گرفته و یک تن به شهادت رسید.
۲۳ رمضان / ۶ شهریور
در روز بیست‌وسوم ماه مبارک رمضان، تظاهرات عظیمی از مردم تبریز به صورت دسته‌های زنجیرزنی انجام شد. در مساجد مهم شهر تهران نیز مانند روز گذشته (۲۲ رمضان) مجالس سخنرانی برپا گردید و نقاطی از شهر مانند خیابان سبلان، خیابان زیبا، میدان بهارستان، بازارچه سعادت، میدان خراسان، میدان شاهپور و... عرصه تجمعات اعتراضی مردم شد. در کرج به مناسبت آزادی یک روحانی به نام سید محمد زابلی، تظاهراتی از روستای خلج‌آباد تا مسجد جامع کرج صورت گرفت. در سرتاسر شهر قم نیز تظاهرات برپا بود و در زنجان، مبارزه از مساجد ولیعصر و آقاکاظم آغاز گردید و به خیابان‌های شهر کشیده شد. در شهر‌های رضاییه (ارومیه)، کرمانشاه، بندر گز، آمل و اراک مبارزات ادامه پیدا کرد. مانند کرج که راهپیمایی در نقطه روستایی به وقوع پیوست، در ارسنجان فارس نیز روستای علی‌آباد کمین، تظاهرات و درگیری‌هایی رخ داد.
۲۴ رمضان / ۷ شهریور
در نقاط مختلف پایتخت، مبارزات توسط مردم ادامه پیدا کرد و مساجد تهران که پیش‌تر ذکر آنها به میان آمد، سنگر نبرد علیه رژیم تلقی می‌شدند. در قم، بازاریان در اعتراض به کشتار مردم این شهر در روز گذشته دست از کار کشیدند و مغازه‌ها را بستند. همچنین در فضا‌های عمومی شهر نظیر میدان آستانه، خیابان چهارمردان و خیابان صفائیه، مردم به تظاهرات علیه رژیم پرداختند. در شیراز نیز دو روحانی پس از سخنرانی علیه رژیم در مسجد باقرآباد دستگیر شدند. در سمنان، نقده، کرمانشاه، کنگان، بروجرد و تبریز نیز گزارش‌های مفصلی از مبارزات مردم وجود دارد.
۲۵ رمضان / ۸ شهریور
تظاهرات خونینی در شوشتر صورت گرفت که طی آن پلیس به روی مردم آتش گشود و چند نفر مجروح شدند که یک تن نیز به شهادت رسید. در این روز، ۱۰ نفر در شوشتر دستگیر شدند و بازار در اعتراض به این وقایع تعطیل شد. در تهران برخی تجمعات و مراسم‌ها به درگیری کشیده شد مانند درگیری پلیس با مردم که پس از سخنرانی علامه یحیی نوری روی داد. در سایر مساجد مانند قبا، امیرالمؤمنین، امیر، مسگرها، همت و نیز مسجد امام حسن عسکری شهر ری، سخنرانی‌های ضد رژیم مانند روزهای گذشته دایر بود.
بازار قم همچنان در مبارزه علیه رژیم تعطیل بود و دسته‌های بزرگ مردم برای دیدن آیت‌الله سید صادق روحانی به سمت منزل ایشان رهسپار شدند. تظاهرات در کاشان توسط عمال رژیم به خاک و خون کشیده شد و چند نفر مجروح گردیدند. تجمعات در کنگاور از ساعت ۲۰ تا ۲ بامداد ادامه پیدا کرد و در شهر‌هایی نظیر محلات، خمین، کرج، سمنان، تبریز و بیجار، مردم در مساجد اجتماع نمودند و سپس به سوی فضا‌های عمومی شهر از قبیل میادین و خیابان‌های اصلی حرکت نمودند.
۲۶ رمضان / ۹ شهریور
در روز بیست‌وششم از ماه مبارک رمضان، عزای عمومی به مناسبت چهلمین روز شهدای مشهد در تشییع جنازه مرحوم کافی برگزار شد و بازاریان نیز دست به اعتصاب زدند. مردم شهر در جلوی منزل آیت‌الله شیرازی تجمع کردند و به سوی مدرسه نواب به راه افتادند. به این ترتیب، مدرسه نواب که در تشییع جنازه کافی مورد هجوم پلیس قرار گرفته بود و بسته شده بود، به دست مردم بازگشایی شد. همچنین برگزاری مراسم ختم شهدا و سخنرانی حجت‌الاسلام سید عبدالکریم هاشمی‌نژاد در مدرسه نواب موجب تظاهرات خونین بعد از مراسم شد که در این تظاهرات نیروهای پلیس با کمک نیروهای لشکر ۷۷ به روی مردم آتش گشودند و چندین نفر مجروح و بار دیگر ۳ نفر به شهادت رسیدند.
خانواده‌های داغدار فاجعه سینما رکس، در گورستان شهر آبادان جمع شدند و علیه رژیم تظاهرات کردند. در رفسنجان، چهلم شهید انصاری نوقی در مسجد جامع برگزار شد و تظاهراتی پس از انجام مراسم شکل گرفت. در کرمان نیز به همین مناسبت تجمعاتی در گزارش‌های تاریخی آمده است. در تویسرکان، مسجد جامع این شهر محل اجتماع مردم شد که نیروهای رژیم دست به کار شدند و با تظاهرات خیابانی بعد از این مراسم، برخورد نمودند. بازاریان شهر زنجان کلیه مغازه‌ها را به مناسبت هفتم شهید احمد مرتضایی بستند و مراسم ختم را در مسجد ولیعصر این شهر برپا نمودند که به تظاهرات عظیم زنان نیز انجامید. در استان فارس، شهر‌های جهرم، فسا، کازرون و سروستان، مهم‌ترین شهر‌هایی بودند که در آن مبارزات روز بیست‌وششم ادامه پیدا کرد و در ارسنجان روستا‌های صالح‌آباد، علی‌آباد، جمال‌آباد، کمال‌آباد، حسین‌آباد و رضی‌آباد، قیام نمودند. مساجد تهران و کرج نیز محل برگزاری سخنرانی‌های ضد رژیم شد و در قم همچنان بازار در اعتصاب بود. همچنین در این شهر، مراسم چهلم شهدای مشهد و رفسنجان در مسجد اعظم برگزار گردید و تجمعاتی نیز صورت گرفت. از سایر شهر‌های مهم که مردم آن علیه رژیم دست به فعالیت زدند می‌توان به دامغان، کرمانشاه، اراک، رشت، بابلسر، اردبیل، تبریز، ایلام و بم اشاره کرد. لازم به ذکر است که در تبریز، مراسمی به مناسبت چهلم مرحوم کافی برگزار گردید و کارگران کارخانه ماشین‌سازی نیز دست از کار کشیدند.
۲۷ رمضان / ۱۰ شهریور
سخنرانی ضد رژیم در مسجد فرح‌آباد آبادان انجام گرفت و بعد از مراسم درگیری‌هایی میان مأموران رژیم و مردم رخ داد. این درگیری چند مجروح و یک شهید بر جای گذاشت. در قزوین مراسم ختم چهلم مرحوم کافی و ملاعلی همدانی در مسجد شاه برگزار شد و در پی درگیری‌های این شهر، ۲ نفر به شهادت رسیدند. مردم شهر شیراز، راهپیمایی بزرگ و آرامی را از مسجد جامع به طرف خیابان‌های احمدی، لطفعلی‌خان زند، مشیرفاطمی، داریوش (توحید فعلی) آغاز نمودند؛ روزنامه اطلاعات این راهپیمایی را ۲۰۰۰۰ نفر تخمین زد. جهرم، کازرون و فسا از دیگر شهر‌های اعتراضی در استان فارس بودند.
مانند روزهای گذشته، تهران به‌عنوان پایتخت کشور و کانون اصلی فعالیت‌های ضد رژیم، در کانون توجهات قرار داشت و بیشترین میزان مبارزات اعم از سخنرانی‌های انقلابی در مساجد و تظاهرات خیابانی در این شهر به وقوع پیوست. در این روز در تهران، ده‌ها نفر دستگیر شدند و دست‌کم ۳ تن به شهادت رسیدند. نواحی شمالی کشور در این روز بسیار پرالتهاب بود و نقاطی مانند بابل، بابلسر، ساری، گرگان و آمل تظاهرات و راهپیمایی‌های عظیمی انجام گرفت. سایر شهر‌ها در اقصی‌نقاط کشور از شوشتر گرفته تا قم و از تبریز و میانه تا بوشهر محل اجتماع مردم بودند و در شهر‌هایی مانند شوشتر و قم نیز بازاریان دست به اعتصاب زدند. مردم شهر‌های دامغان، کرج، اراک، زرند، همدان و کرمانشاه نیز به خیابان‌ها آمدند و علیه رژیم پهلوی شعار سر دادند.
شایان ذکر است که ایرانی‌های مقیم شهر لس‌آنجلس آمریکا، در مقابل دفتر روزنامه لس‌آنجلس تایمز در اعتراض به رسانه‌های گروهی آمریکا ـ که کشتار در سینما رکس را به گروه‌های مذهبی نسبت داده بودند ـ تجمع کردند. این تظاهرات مورد هجوم پلیس آمریکا واقع شد و ۳۰ نفر زخمی و ۱۷۱ نفر بازداشت شدند.
۲۸ رمضان / ۱۱ شهریور
در تهران، مردم شهر به خیابان‌ها آمدند و علیه رژیم مبارزه کردند؛ مهم‌ترین خیابان‌های تهران که عرصه فعالیت‌های مردم بود عبارت بودند از: خیابان خانی‌آباد، خیابان ۱۶ متری امیری، خیابان شهباز، خیابان ابن‌سینا و خیابان نواب. در شهر ری نیز سخنرانی ضد رژیم و سپس تظاهرات خیابانی برپا شد و کارگران کارخانه ایران ترانسفور اعتصاب نمودند. در ورامین نیز کارگران کارخانه روغن‌کشی دست به اعتصاب زدند و همچنین در تبریز ضمن برگزاری تجمعات متعدد، کارگران کارخانه تراکتورسازی چرخ تولید را متوقف کردند. در ادامه اعتصاب کارگران شهر‌های مختلف، اعتصاب کارگران کارخانه مخمل و کارخانه ریسندگی حریر شهر کاشان از مهم‌ترین موارد قابل ذکر بوده است.
مبارزات در شهر‌های اندیمشک (سخنرانی در مسجد محمدی و تظاهرات خیابانی)، شوشتر (سخنرانی در مسجد قلی)، ساری (سخنرانی ضد رژیم در مسجد جامع و تظاهرات خیابانی)، مشهد (سخنرانی در مسجد و تظاهرات خیابانی)، جهرم (تظاهرات خیابانی)، قم (مراسم در مسجد و تظاهرات خیابانی)، یزد (سخنرانی در مساجد حظیره و ملااسماعیل و نیز تجمعات خیابانی)، مهریز (راهپیمایی در استقبال از آیت‌الله صدوقی)، کرج (سخنرانی در مسجد علی بن ابی‌طالب و تجمع خیابانی)، سروستان (تظاهرات گسترده خیابانی)، زنجان (تظاهرات بزرگ زنان)، گچساران (سخنرانی ضد رژیم در مسجد بیت‌العباس و تجمعات اعتراضی) و تربت‌جام (تظاهرات خیابانی وسیع)، از دیگر رویداد‌های روز بیست‌وهشتم رمضان بود.
۲۹ رمضان / ۱۲ شهریور
در واپسین روز از ماه مبارک رمضان سال ۱۳۹۸ (۱۲ شهریور ۱۳۵۷)، مردم شهر‌های گوناگون از جمله بیجار، ساری، دامغان، شاهرود، تبریز، مرند، مراغه و... به میدان مبارزه علیه رژیم آمدند. در تبریز کارگران کارخانه ماشین‌سازی مجدداً دست به اعتصاب زدند و در شیراز، بازاریان مغازه‌های خود را بستند. تجمعات عظیمی در قم انجام گرفت که از افطار تا ساعت ۳ بامداد به طول انجامید. در بابلسر استقبال بی‌سابقه‌ای از آیت‌الله روحانی که چندی قبل دستگیر شده بود، به عمل آمد و در کاشان بانوان تظاهرات گسترده‌ای را در مسجد حبیب بن موسی آغاز کردند. در مساجد شهر‌های تهران و کرج نیز اجتماعات مردمی شکل گرفت و مراسم‌های سخنرانی توسط روحانیون انقلابی در مساجد مطرح تهران مانند مسجد قبا، برپا شد.
نماز عید فطر / ۱۳ شهریور ۱۳۵۷
مسلمانان بعد از یک ماه عبادت و روزه، اول شوال را عید می‌گیرند و به شکرانه توفیق بندگی برای برگزاری نماز عید فطر در مساجد جامع یا بیابان‌ها تجمع می‌کنند. عید فطر سال ۱۳۵۷ (۱۳ شهریور) شور و نشاطی دیگر داشت. مسلمانان سرتاسر کشور پس از یک ماه عبادت خدا و مبارزه با شاه، شکوه اسلامی خود را به نمایش گذاشتند. مردم آن روز دعاهای اسلامی را با شعارهای «مرگ بر شاه» و «درود بر خمینی» به‌جا آوردند. رژیم پهلوی در بسیاری از شهر‌ها تحمل خود را از دست داد و عمال رژیم به روی نمازگزاران آتش گشود و به این ترتیب صفحات ننگین دیگری در تاریخ سلطنت این خاندان جنایتکار مرقوم شد.
جمع‌بندی مبارزات انقلابی ماه رمضان
ماه رمضان، نزد شیعیان از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و در سال ۱۳۵۷ با توجه به ماهیت اسلامی نهضت مردم ایران، فرصت مناسبی فراهم شد تا علاوه بر استحکام پیوند میان مردم و نهاد روحانیت، از مساجد به مثابه پایگاه و سنگر نبرد علیه رژیم طاغوت استفاده گردد. از همین رو، مشاهده می‌شود که در اغلب روزهای این ماه، در مساجد مهم شهر‌ها مراسم‌های سخنرانی علیه رژیم پهلوی برپا می‌شد و عمده تظاهرات‌ها و راهپیمایی‌ها، پس از مراسم‌های مساجد در فضا‌های عمومی همچون خیابان‌ها و میادین اصلی توسط مردم انجام می‌گرفت. علاوه بر این، می‌توان به تحصن بازاریان و اعتصاب کارگران در شهر‌های صنعتی کشور اشاره کرد که در پیش‌برد مبارزات انقلابی نقش بسیار مؤثری ایفا کردند.
تهران مرکز اصلی فعالیت‌های مبارزاتی ماه رمضان بود و در تمامی روزهای این ماه، مردم تهران حضور فعالی داشتند. با این حال، در برخی روزها، شهر‌های دیگری بودند که مدت کوتاهی در صدر توجه قرار داشتند و به‌عنوان کانون اصلی مبارزات تلقی می‌شدند؛ مانند شهر اصفهان که اساساً آن را آغازگر مبارزات رمضانی می‌دانند و یا شهر آبادان که با توجه به فاجعه سینما رکس، در هفته سوم نسبت به سایر نقاط اهمیت چشمگیری پیدا کرده بود.
غالب بر ۱۰۰ نقطه شهری و روستایی در روزهای ماه رمضان، نقش فعالی در مبارزات انقلابی اعم از سخنرانی مساجد، تظاهرات خیابانی و اعتصابات داشتند. از میان استان‌های کشور، استان مرکزی به مرکزیت تهران (استان مذکور امروزه به استان‌های تهران، مرکزی، قم و البرز تقسیم شده است)، بیشترین میزان کنش‌های انقلابی را دارا بوده و در مجموع نام شهر‌های آن نظیر تهران، ورامین، کرج، قم، اراک، تفرش و... در کل روزهای ماه رمضان حدود ۹۲ مرتبه در گزارش‌ها ذکر شده است. استان‌های فارس، اصفهان، مازندران، خوزستان، آذربایجان شرقی و نیز سایر استان‌های کشور در مراتب بعدی اهمیت قرار داشتند که در یادداشت‌های چهارگانه «جغرافیای مبارزات رمضانی سال ۱۳۵۷» به آنها پرداخته شده است.
منبع
برای مطالعه داده‌ها و اطلاعات این یادداشت، بنگرید به: حسینیان، روح‌الله (۱۳۸۵). یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۲۸۵ ـ ۳۰۰. همچنین می‌توانید به مجموعه کتاب‌های «تاریخ منطقه‌ای انقلاب اسلامی» که در آن به شرح وقایع انقلاب اسلامی در استان‌های کشور پرداخته شده و توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر گردیده است، رجوع کنید.
