ماجرای دستگیری «جان پاتیس» جاسوسی در قلب ساختار مخابراتی ایران

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی- محمدامین خدابنده؛ دو سند زیر، بریده‌هایی از گزارش‌های منتشرشده در روزنامه آمریکایی The Philadelphia Inquirer   «فیلادلفیا اینکوایرر» هستند که به‌ترتیب در تاریخ ۱۵ اکتبر ۱۹۸۶ و ۶ فوریه ۱۹۸۷ منتشر شده‌اند. این گزارش‌ها در واکنش به بازداشت یک مهندس مخابرات آمریکایی به نام «جان پاتیس» در ایران و محاکمه او در تاریخ ۲ اردیبهشت ۱۳۶۶ می‌پردازد. ادعا‌های مطرح‌شده درباره فعالیت اطلاعاتی او در خلال جنگ ایران و عراق نوشته شده‌اند. نسخه‌های این مطالب بعد‌ها در مجموعه اسناد رفع‌طبقه‌بندی‌شده آرشیوی نگهداری شدند و به همین دلیل در آرشیو CIA نیز دیده می‌شوند، هرچند خود گزارش‌ها تولید مستقیم این سازمان اطلاعاتی نیستند، بلکه بازنشر مطبوعاتی محسوب می‌شوند.

با وجود سکوت محض سازمان سیا و طرح این مسئله به‌طور محدود تنها در روزنامه‌های آمریکایی، خاطرات وزیر وقت اطلاعات ایران پرده از جزئیات مبسوط و مسجلی از جاسوسی جان پاتیس بر می‌دارد. در این‌خصوص در خاطرات آیت‌الله محمد ری‌شهری آمده است:

پس از این برنامه، در سال ۱۳۶۵ موفق به دستگیری یک جاسوس آمریکایی به نام «جان پاتیس» شدیم که با یک گذرنامه‌ی ایتالیایی وارد ایران شده بود. وی ظاهراً برای پروژه‌ی «کاسموس» در اسدآباد همدان کار می‌کرد و اطلاعات جمع‌آوری شده را از طریق شخصی به نام «گیوی استین» در اختیار سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) قرار می‌داد. بخشی از اطلاعات جمع‌آوری شده‌ای که «پاتیس» به سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا منتقل می‌کرد، بدین قرار بود:

ـ میزان اهمیت پروژه‌ی اسدآباد برای شرکت مخابرات.

ـ جزئیات مربوط به شرکت‌های مجری پروژه‌های شرکت مخابرات.

ـ کیفیت ارتباط مخابراتی در مناطق نفتی.

ـ مشکلات عمومی و موردی جمهوری اسلامی ایران در امر تولید نفت.

ـ نوع زندگی خارجیان در ایران.

ـ مشکلات احتمالی مسافرت خارجیان به ایران با گذرنامه‌ی دیگر کشور‌ها (و در این مورد ایتالیا) و چگونگی اخذ روادید ورود به ایران.

اطلاعات و خطوط هدایتی دیگری که مورد انتظار «سیا» بود و عناوین آن را جهت جمع‌آوری اطلاعات مربوط «پاتیس» قرار داده بودند ولی او موفق به جمع‌آوری و انتقال آنها نشد، از این قرار بود:

ـ ساختمان ماهواره‌ای ارتباط عمومی.

ـ مشکلات موجود در ماهواره، بر اثر کمبود ظرفیت یا عدم موفقیت در بعضی از مکان‌ها.

ـ برنامه‌های جدید برای سیستم‌های ارتباطی نظامی.

ـ بهره‌برداری از سیستم‌های راداری جدید.

ـ بهره‌برداری از امکانات و وسایل رادیویی تاکتیکی.

ـ منابع تهیه‌ی قطعات یدکی برای وسایل رادیو‌های تاکتیکی و رادار‌های ثابت و متغیّر.

ـ منابع تهیه‌ی قطعات یدکی هواپیما و هلی‌کوپتر.

ـ مهمّات تهیه شده در داخل یا خارج از کشور.

ـ بانک‌هایی که اعتبارات بانک مرکزی جمهوری اسلامی را می‌پذیرند؛ و ....

همان‌گونه که در یک مصاحبه‌ی مطبوعاتی و رادیو- تلویزیونی نیز بیان نمودم، ما اعتقاد داشتیم که بخشی از اطلاعات ارسالی توسط «پاتیس»، از طریق آمریکا به عراق داده شده و دست کم در خصوص آنها هماهنگی صورت گرفته است. قرینه‌ی مهم برای این امر- که نهایتاً به اثبات رسید- این بود که کمتر از دو ساعت پس از آنکه «جان پاتیس» مرکز مخابراتی اسدآباد را ترک گفته بود، مرکز مزبور توسط هواپیما‌های عراقی بمباران شد.

با وجود اطلاعات دقیق و جزئی وزیر وقت اطلاعات ایران درباره جاسوسی گسترده و به دام افتادن این جاسوس آمریکایی، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا هیچگونه موضع خاصی در این خصوص نگرفت، اما روزنامه‌های آمریکایی در واکنش به این مسئله ساکت نماندند و به بازتاب این مسئله پرداختند. همین مسئله باعث شد تا مواضع این روزنامه‌ها در آرشیو اسنادی سازمان سیا طبقه‌بندی شود. در ادامه به‌مرور مواضع یکی از این روزنامه‌ها پرداخته می‌شود:

گزارش نخست که در ۱۵ اکتبر ۱۹۸۶ منتشر شده، به انعکاس اخبار منتشرشده در رسانه‌های ایران درباره بازداشت و اعتراف ادعایی جان پاتیس می‌پردازد. در این گزارش آمده است که روزنامه‌های تهران متن مصاحبه‌ای تلویزیونی با این مهندس آمریکایی را منتشر کرده‌اند که در آن او به همکاری اطلاعاتی با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا متهم شده و گفته می‌شود اطلاعاتی درباره تأسیسات مخابراتی، پروژه‌های ارتباطی، صادرات نفت ایران و وضعیت تجهیزات مخابراتی در اختیار طرف آمریکایی قرار داده است. این گزارش همچنین به موقعیت شغلی پاتیس در ایستگاه اصلی ماهواره‌ای اسدآباد اشاره می‌کند؛ مرکزی که در آن زمان یکی از گره‌های مهم ارتباطی ایران محسوب می‌شد. در ادامه، گزارش به حملات هوایی عراق به این مرکز در ماه‌های پیش از بازداشت اشاره کرده و ادعای برخی مقامات ایرانی را بازتاب می‌دهد که اطلاعات ارائه‌شده توسط پاتیس ممکن است در هدف‌گیری این حملات مؤثر بوده باشد. همزمان، سخنگوی CIA در واکنش به این ادعا‌ها اعلام کرده که سیاست این سازمان تأیید یا تکذیب چنین گزارش‌هایی نیست و از اظهار نظر مستقیم خودداری کرده است؛ بنابراین گزارش اول در واقع واکنشی مطبوعاتی به پخش مصاحبه تلویزیونی و انتشار خبر «اعتراف» ادعایی این مهندس آمریکایی در رسانه‌های ایران بوده است.

گزارش دوم که در ۶ فوریه ۱۹۸۷ منتشر شده، در بستر خبری گسترده‌تری درباره بازداشت چند تبعه غربی در ایران نوشته شده است. محور اصلی این خبر آزادی یک خبرنگار آمریکایی و احتمال آزادی یک مهندس کانادایی است، اما در خلال گزارش به پرونده جان پاتیس نیز اشاره می‌شود. در این متن آمده است که پاتیس پس از بمباران مرکز مخابراتی اسدآباد توسط هواپیما‌های عراقی بازداشت شد و مقامات ایرانی ادعا کردند او اطلاعات این مرکز را به CIA منتقل کرده و این اطلاعات در اختیار عراق قرار گرفته است. این گزارش در واقع بازتاب ادامه پیامد‌های همان رویداد اولیه یعنی بازداشت پاتیس و اتهام همکاری اطلاعاتی او است، اما در قالب گزارشی درباره وضعیت چند زندانی خارجی در ایران تنظیم شده است. به این ترتیب سند دوم واکنشی به تداوم پرونده و قرار گرفتن آن در کنار موارد مشابه بازداشت اتباع غربی در ایران محسوب می‌شود.

در مجموع، این دو گزارش در فضای سیاسی و امنیتی خاص نیمه دوم دهه ۱۹۸۰ نوشته شده‌اند؛ دوره‌ای که جنگ ایران و عراق در جریان بود و زیرساخت‌های ارتباطی و مخابراتی ایران هدف حملات هوایی قرار می‌گرفت. ایستگاه مخابراتی اسدآباد که محل فعالیت پاتیس عنوان شده، از منظر ارتباطات راه دور و شبکه‌های مخابراتی اهمیت بالایی داشت. از این رو، بازداشت یک مهندس خارجی فعال در چنین مرکزی و طرح ادعای انتقال اطلاعات، به سرعت به موضوعی رسانه‌ای تبدیل شد. گزارش اول بازتاب انتشار اعتراف ادعایی در رسانه‌های ایران است، در حالی که گزارش دوم ادامه همان پرونده را در چارچوبی وسیع‌تر و در کنار سایر بازداشت‌های مشابه دنبال می‌کند. این دو سند در کنار یکدیگر تصویری از نحوه انعکاس پرونده جان پاتیس در رسانه‌های غربی ارائه می‌دهند و نشان می‌دهند که موضوع بازداشت او در پی حملات عراق به یک مرکز مخابراتی و در بستر تنش‌های سیاسی و نظامی آن دوره مورد توجه مطبوعات قرار گرفته است.

در ادامه ترجمه هر دو سند از نظر می‌گذرد:

سند نخست:

تهران، ایران — روزنامه‌های تهران دیروز گزارش دادند که یک مهندس آمریکایی که چهار ماه پیش در ایران بازداشت شده بود، اعتراف کرده است که برای سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) جاسوسی کرده است.

این روزنامه‌ها متن مصاحبه‌ای با این آمریکایی، (جان پاتیس) را منتشر کردند که گفته می‌شد دوشنبه شب از تلویزیون ایران پخش شده است.

پاتیس، ۵۰ ساله از آیکن در ایالت کارولینای جنوبی، نقل شده که گفته از سال ۱۹۶۹ در ایران کار می‌کرده و اطلاعاتی درباره تأسیسات و پروژه‌های مخابراتی، نرخ‌های بازار سیاه ارز و همچنین صادرات نفت ایران در اختیار CIA قرار داده است.

در واشنگتن، سخنگوی CIA گفت که سیاست این سازمان تأیید یا تکذیب گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های ادعایی آن نیست. او گفت:
«هر چیزی که ما بگوییم قطعاً به او کمکی نخواهد کرد. او در موقعیت بسیار حساسی قرار دارد.»

در زمان بازداشت، پاتیس برای شرکت Cosmos Engineers Inc. مستقر در بتزدا، مریلند کار می‌کرد و در ایستگاه اصلی ماهواره‌ای ایران در اسدآباد، حدود ۲۰۰ مایل جنوب غربی تهران، فعالیت داشت.

پاتیس گفته است که اطلاعات مربوط به اسدآباد، از جمله سامانه‌های دفاع هوایی آن، را از طریق تلکس به دفتر مرکزی شرکت خود ارسال کرده است. او گفت یکی از مقامات شرکت از همکاری او با CIA اطلاع داشت و احتمالاً اطلاعات را منتقل می‌کرد.

پاتیس همچنین گفت که سفرهایش به تهران با گذرنامه ایتالیایی به نام «Giovanni Pattis» انجام می‌شد که شرکت در اختیار او گذاشته بود.

او گفت CIA از او اطلاعاتی درباره صادرات نفت ایران از پایانه جزیره خارک در خلیج فارس و همچنین ارزیابی خسارات ناشی از حملات هوایی عراق خواسته بود.

به گفته او، CIA همچنین اطلاعاتی درباره نحوه تهیه تجهیزات مخابراتی ساخت آمریکا و قطعات یدکی توسط ایران می‌خواست. پاتیس گفت دو فهرست در سال‌های ۱۹۸۴ و ۱۹۸۶ تهیه کرده و ارائه داده است.

گزارش افزود جنگنده‌های عراقی در ماه‌های ژوئن و ژوئیه دو بار اسدآباد را بمباران کردند که دو کارگر کشته شدند و ارتباطات تلفنی و تلکس مختل شد.

مقامات ایرانی به طور غیررسمی ادعا کردند پاتیس اطلاعاتی داده که به عراقی‌ها در انجام حملات کمک کرده است. گزارشی از برگزاری دادگاه منتشر نشده است.

روزنامه‌ها از قول پاتیس نوشتند:
«من به فعالیت‌های جاسوسی خود اعتراف می‌کنم. اما معتقدم مقامات با من موافق خواهند بود که اطلاعاتی که جمع‌آوری کردم برای کمک به عراق استفاده نشد؛ بنابراین فعالیت من خصمانه نبود.»

او همچنین گفت:
«به احتمال زیاد مدت طولانی در زندان خواهم بود… فکر نمی‌کنم پیش از تغییر روابط میان دولت‌های آمریکا و ایران آزاد شوم.»

سند دوم:

نیکوزیا، قبرس — مقامات فرودگاه تهران گفتند خبرنگار آمریکایی جرالد سیب بامداد دیروز با پرواز لوفت‌هانزا به فرانکفورت ترک کرد.

سیب توسط مقامات ایرانی هنگام یک تور مطبوعاتی تحت حمایت دولت بازداشت و به جاسوسی متهم شده بود.

مقامات فرودگاه گفتند پرواز ۶۰۱ لوفت‌هانزا ابتدا در بندرعباس توقف کوتاهی خواهد داشت و سپس به آلمان غربی ادامه می‌دهد.

دفتر امور خارجه کانادا نیز اعلام کرد فیلیپ انگس، مهندس کانادایی بازداشت‌شده در ایران به اتهام جاسوسی، «به زودی آزاد خواهد شد».

یک متخصص مخابرات آمریکایی و یک تاجر بریتانیایی نیز به اتهامات مشابه در ایران زندانی بودند.

سیب، ۳۰ ساله، خبرنگار وال‌استریت ژورنال، یکی از ۵۷ خبرنگار خارجی بود که برای بازدید از جبهه جنوب در جنگ با عراق دعوت شده بودند. او شنبه بازداشت شد.

وزارت اطلاعات ایران اعلام کرد پس از بررسی قضایی تصمیم به اخراج او گرفته شده و «برای همیشه از بازگشت به ایران ممنوع» شده است.

در مورد دیگر، مهندس کانادایی انگس، ۲۹ ساله، به داشتن اسناد محرمانه و عکاسی از تأسیسات سری متهم شد.

در همین گزارش آمده است:
یک آمریکایی دیگر به نام (جان پاتس) ۵۰ ساله از بتزدا، مریلند، در ۱۶ ژوئن بازداشت شد؛ این بازداشت پس از بمباران مرکز مخابراتی اسدآباد در ۲۰۰ مایلی جنوب غرب تهران توسط هواپیما‌های عراقی صورت گرفت.

ایرانی‌ها گفتند پاتیس که به عنوان مشاور در ایران کار می‌کرد، اطلاعات این مرکز را به CIA داده و این اطلاعات به عراق منتقل شده است.

همچنین جان کوپر، تاجر بریتانیایی، یک سال قبل بازداشت و در ۱۰ دسامبر به جاسوسی متهم شده بود.