مخالفت رضاشاه با تأسیس کافه اختصاصی برای بانوان

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در روایت‌های رایج از دوران حکومت رضاشاه، غالباً بر سیاست‌های نوسازی، تجددگرایی و اقدامات او در زمینه تغییر وضعیت اجتماعی زنان تأکید می‌شود. برخی از این روایت‌ها، رضاشاه را پیشگام گسترش حضور اجتماعی زنان و فراهم‌کننده زمینه‌های مشارکت آنان در عرصه عمومی معرفی کرده‌اند. با این حال، بررسی اسناد اداری و مکاتبات رسمی دوره پهلوی اول نشان می‌دهد که سیاست‌های حکومت در قبال زنان همواره از منطق توسعه حقوق و آزادی‌های اجتماعی آنان پیروی نمی‌کرد و در مواردی، نگرشی محدودکننده و قیم‌مآبانه بر تصمیم‌گیری‌های حکومتی حاکم بود.

اسناد حاضر نمونه‌ای گویا از این رویکرد را آشکار می‌سازد. در سال ۱۳۰۸، درخواست صاحب کافه‌ای در خیابان اسلامبول تهران برای اختصاص محل کسب خود به بانوان و استفاده از کارکنان زن، از سوی اداره پلیس مورد موافقت قرار گرفت و برای کسب نظر نهایی به دفتر مخصوص شاهنشاهی ارسال شد. با این حال، پاسخ دفتر مخصوص که به عرض رضاشاه رسیده بود، صراحتاً اعلام می‌کرد که «افتتاح همچو کافه برای جماعت نسوان مقتضی نیست». این تصمیم نشان می‌دهد که حتی در موضوعی محدود و صرفاً مربوط به ایجاد فضایی اختصاصی برای حضور و فعالیت اقتصادی و اجتماعی زنان، اراده حکومت از گسترش چنین عرصه‌هایی حمایت نمی‌کرد.

از این منظر، این اسناد تصویری متفاوت از سیاست‌های رسمی حکومت پهلوی اول در قبال زنان ارائه می‌کنند و نشان می‌دهند که برخلاف برخی ادعا‌های مطرح‌شده درباره توسعه‌گرایی و حمایت بی‌قیدوشرط رضاشاه از ارتقای موقعیت اجتماعی زنان، در عمل ملاحظات کنترل‌گرایانه و محدودکننده نیز نقش مهمی در تعیین حدود حضور زنان در فضای عمومی ایفا می‌کرد.

افتتاح کافه اختصاصی برای بانوان ممنوع!

وزارت داخله

تشکیلات کل نظمیه مملکتی

اداره پلیس

بتاریخ ۱۳۰۸/۹/۲۳

ریاست محترم دفتر مخصوص شاهنشاهی

نیکلا نام صاحب کافه و شیرینی‌فروشی مغازه کنتینانتال واقعه در خیابان اسلامبول درخواست کرده است که کافه خود را برای پذیرایی نسوان اختصاص دهد و مستخدمین و پیشخدمت‌های آن نیز از جماعت نسوان خواهد بود. اداره پلیس نیز با این ترتیب که کلیه مستخدمین از اناثیه باشند موافقت نموده است. متمنی است در این موضوع هرگاه نظریه دارند مرقوم فرمایند.

رئیس کل تشکیلات نظمیه مملکتی - سرتیپ

امضاء [محمدصادق کوپال]

دفترمخصوص شاهنشاهی

بتاریخ ۲۷ آذرماه ۱۳۰۸

محرمانه

ریاست محترم کل تشکیلات نظمیه

مراسله نمره ۲۱۱۷۸ به عرض خاکپای مبارک ملوکانه اوراحنا فداه رسید. افتتاح همچو کافه برای جماعت نسوان مقتضی نیست. امضاء [حسین شکوه]

برگرفته از اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی