از منافقین تا سلطنت‌طلبان؛ مروری بر فعالیت اپوزیسیون در جام‌های جهانی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ جام جهانی فوتبال بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان است که علاوه بر رقابت‌های ورزشی، به عرصه‌ای برای نمایش هویت‌های ملی و گاه بروز منازعات سیاسی نیز تبدیل می‌شود. در چنین رویدادی که میلیارد‌ها نفر در سراسر جهان آن را دنبال می‌کنند، گروه‌های مختلف سیاسی نیز تلاش می‌کنند از توجه جهانی ایجادشده بهره‌برداری کرده و پیام‌ها یا مطالبات خود را مطرح سازند. در این میان، برخی جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران نیز طی دوره‌های مختلف جام جهانی کوشیده‌اند از فضای ورزشگاه‌ها یا پیرامون آن برای بیان دیدگاه‌های سیاسی خود استفاده کنند.
بررسی این کنش‌ها نشان می‌دهد که تلاش اپوزیسیون برای سیاسی‌سازی مسابقات تیم ملی ایران، سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد و در دوره‌های مختلف با اشکال گوناگون بروز یافته است. با این حال، قواعد نظام‌مند و سخت‌گیرانه فدراسیون بین‌المللی فوتبال (فیفا) در منع نمایش نماد‌های سیاسی در ورزشگاه‌ها و نیز شرایط امنیتی کشور‌های میزبان، اغلب دامنه چنین اقداماتی را محدود کرده است.
در یادداشت حاضر، مهم‌ترین نمود‌های این تلاش‌ها در سه مقطع قابل توجه یعنی جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه، جام جهانی ۲۰۲۲ قطر و تحولات مرتبط با جام جهانی ۲۰۲۶ آمریکای شمالی، مورد بررسی قرار می‌گیرد.
جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه
یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تلاش جریان‌های مخالف برای بهره‌برداری سیاسی از فضای جام جهانی به مسابقه ایران و آمریکا در جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه بازمی‌گردد؛ دیداری که در ۳۱ خرداد ۱۳۷۷ در ورزشگاه ژرلان شهر لیون برگزار شد. این مسابقه به دلیل حساسیت‌های سیاسی میان دو کشور از همان ابتدا توجه رسانه‌ها و گروه‌های سیاسی را به خود جلب کرده بود.
در همین چارچوب، گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه عوامل سازمان مجاهدین خلق تلاش کرده بودند با خریداری حدود ۷۰۰۰ بلیت مسابقه، در جریان بازی اقداماتی نمایشی، اعتراضی و اخلال‌گرانه ترتیب دهند. بر اساس این گزارش‌ها، اعضای این سازمان با در دست داشتن تصاویری از سران سازمان (مریم و مسعود رجوی) و همچنین نماد‌ها و علائم مرتبط با سازمان و ارتش آزادیبخش، در بخشی از ورزشگاه مستقر شدند و کوشیدند با ایجاد سر و صدا و هیاهو، فضای مسابقه را تحت تأثیر قرار دهند. [۱]
در آن زمان نیز همچون امروز، مقررات برگزاری مسابقات جام جهانی ورود هرگونه علائم و نشان‌های سیاسی به ورزشگاه‌ها را ممنوع کرده بود و تنها پرچم رسمی کشور‌های شرکت‌کننده مجاز شناخته می‌شد. به همین دلیل، بازرسی‌های ویژه‌ای برای جلوگیری از ورود چنین اقلامی انجام می‌گرفت. اما با وجود این محدودیت‌ها، افراد مرتبط با سازمان توانستند تصاویر و نماد‌های مورد نظر خود را به‌طور مخفیانه و عمدتاً با پنهان کردن آنها در زیر لباس، وارد ورزشگاه کنند. [۲]
پس از استقرار این افراد در گوشه‌ای از ورزشگاه، اقداماتی همچون سر دادن شعار، برافراشتن پرچم‌های سازمان و خواندن سرود انجام شد و حتی ده‌ها بالن که تصاویر مریم رجوی بر روی آنها نصب شده بود به هوا فرستاده شد. [۳] با این وجود، نیرو‌های امنیتی حاضر در ورزشگاه به سرعت وضعیت را تحت کنترل گرفتند. گزارش‌ها حاکی از آن است که حتی پلیس ضدشورش فرانسه نیز در ورزشگاه مستقر شد تا از هرگونه تلاش برای ورود به زمین مسابقه یا ایجاد وقفه در بازی جلوگیری کند. [۴]
از منظر بازیکنان تیم ملی ایران این اقدامات تأثیر چندانی بر روند مسابقه به ضرر تیم ایران نگذاشت. برای مثال، نیما نکیسا دروازه‌بان ذخیره تیم ملی ایران در آن جام جهانی، در گفت‌وگویی اظهار داشت که این افراد بیش از آنکه نماینده جامعه ایرانی باشند، گروهی بودند که با اهداف سیاسی خاص به ورزشگاه آمده بودند و این مسئله حتی به بازیکنان تیم ملی انگیزه بیشتری برای پیروزی در مسابقه داده بود. [۵]
تجربه جام جهانی ۱۹۹۸ نشان داد که هرچند نیرو‌های فرقه رجوی تلاش کردند از فضای رسانه‌ای این مسابقه برای طرح نماد‌های سیاسی خود استفاده کنند، اما محدودیت‌های امنیتی فرانسه و مقررات فیفا مانع از آن شد که چنین اقداماتی بتواند تأثیر قابل‌توجهی بر فضای مسابقه یا بازتاب عمومی آن بگذارد.
جام جهانی ۲۰۲۲ قطر
دومین مقطع قابل توجه در این زمینه به جام جهانی ۲۰۲۲ قطر بازمی‌گردد؛ مسابقاتی که در شرایطی متفاوت از دوره‌های پیشین برگزار شد. هم‌زمانی این رقابت‌ها با ناآرامی‌های داخلی ایران موسوم به «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ موجب شد که مسابقات تیم ملی ایران در این دوره بیش از گذشته رنگ و بوی سیاسی به خود بگیرد و توجه رسانه‌های بین‌المللی را نیز جلب کند.
بر اساس گزارش‌های متعدد، گروهی از مخالفان جمهوری اسلامی ایران که در دوحه حضور داشتند تلاش کردند از فضای مسابقات برای ابراز اعتراض و بیان دیدگاه‌های سیاسی خود استفاده کنند. برخی از این افراد در هنگام پخش سرود ملی ایران پیش از آغاز مسابقات، با به صدا درآوردن بوق‌ها و هو کردن، به اصطلاح کنش‌گری خود را نشان می‌دادند و حتی در برخی موارد آشکارا از شکست تیم ملی ایران حمایت می‌کردند. [۶]
همزمان، موضوع استفاده از نماد‌ها و پیام‌های سیاسی در ورزشگاه‌ها به یکی از مسائل مهم این دوره تبدیل شد. گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه مأموران امنیتی از ورود هوادارانی که پرچم‌های شیروخورشید یا تی‌شرت‌هایی با شعار‌های اعتراضی مانند «زن، زندگی، آزادی» یا نام «مهسا امینی» را حمل می‌کردند، جلوگیری کرده‌اند. [۷]
در برخی موارد نیز هوادارانی که پیراهن‌هایی با پیام‌های سیاسی یا نماد‌های مخالف حکومت ایران پوشیده بودند، اجازه ورود به ورزشگاه را نیافتند. [۸] این اقدامات عمدتاً در چارچوب مقررات فیفا درباره ممنوعیت نمایش پیام‌های سیاسی در ورزشگاه‌ها صورت می‌گرفت؛ مقرراتی که در تمامی رقابت‌های بین‌المللی فوتبال اعمال می‌شود. با این حال، برخی از عناصر مخالف حکومت توانستند به‌طور مخفیانه پرچم‌ها و نشان‌هایی را به داخل ورزشگاه ببرند و به نمایش بگذارند.
در مسابقه ایران و آمریکا در ۸ آذر ۱۴۰۱ نیز تدابیر امنیتی سخت‌گیرانه‌تری نسبت به بازی‌های قبلی اتخاذ شد. گزارش‌ها حاکی از آن بود که علاوه بر کنترل شدید ورود نماد‌های سیاسی به ورزشگاه، در خارج از ورزشگاه نیز درگیری‌هایی میان برخی هواداران و مخالفان حکومت رخ داده بود. [۹]
رویداد‌های این جام جهانی نیز بیانگر آن بود که هرچند فضا و جوّ پیرامون مسابقات می‌توانست زمینه‌ای برای بروز برخی کنش‌های سیاسی فراهم کند، اما چارچوب‌ها و قوانین برگزاری مسابقات و کنترل‌های امنیتی دولت میزبان، همچنان مانع از آن می‌شد که ورزشگاه‌ها به صحنه فعالیت گسترده سیاسی تبدیل شوند.
جام جهانی ۲۰۲۶ آمریکای شمالی
با نزدیک شدن به جام جهانی ۲۰۲۶ که به میزبانی مشترک آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار می‌شود، نشانه‌هایی از تلاش برخی جریان‌های اپوزیسیون برای سازمان‌دهی فعالیت‌های اعتراضی در حاشیه مسابقات دیده شده است. این تلاش‌ها عمدتاً در قالب فراخوان‌ها و کمپین‌های رسانه‌ای مطرح شده و هدف آن حضور نمادین مخالفان در اطراف ورزشگاه‌ها یا در جریان مسابقات اعلام شده است.
در همین چارچوب، دفتر رسانه‌ای رضا پهلوی با انتشار بیانیه‌ای از ایرانیان ساکن آمریکای شمالی خواست که در روزهای مسابقات تیم ملی ایران درون و بیرون ورزشگاه‌ها حضور یابند و با برافراشتن پرچم شیروخورشید و سر دادن شعار‌های اعتراضی، پیام سیاسی خود را مطرح کنند. در این بیانیه همچنین از افراد خواسته شده است هنگام پخش سرود جمهوری اسلامی ایران با پشت کردن یا سر دادن شعار، اعتراض خود را نشان دهند. [۱۰]
با وجود این شرایط، مقررات فیفا همچنان محدودیت‌های روشنی برای استفاده از نماد‌های سیاسی در ورزشگاه‌ها تعیین کرده است. بر اساس منشور اخلاقی این نهاد، نمایش بنرها، پرچم‌ها، تراکت‌ها یا پوشاکی که ماهیت سیاسی، توهین‌آمیز یا تبعیض‌آمیز داشته باشند در محل برگزاری مسابقات مجاز نیست.[۱۱] در همین راستا، فدراسیون فوتبال ایران نیز یکی از شروط خود برای حضور در این مسابقات را احترام به پرچم رسمی کشور اعلام کرده است. [۱۲]
گزارش‌ها همچنین نشان می‌دهد که در میان جامعه ایرانیان مقیم آمریکا درباره نحوه مواجهه با حضور تیم ملی در جام جهانی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی از افراد قصد دارند صرفاً به‌عنوان تماشاگر مسابقات را دنبال کنند، در حالی که گروهی دیگر برنامه‌هایی برای تجمع‌های اعتراضی در بیرون از ورزشگاه‌ها مطرح کرده‌اند. [۱۳]
در برخی موارد نیز گزارش‌هایی درباره برافراشته شدن پرچم‌های مربوط به ایران پیش از انقلاب در جریان مسابقات یا رویداد‌های مرتبط منتشر شده است (مانند بازی سوئیس و قطر در ۲۳ خرداد ۱۴۰۵)؛ اگرچه رسانه‌ها اشاره کرده‌اند از آنجا که چنین نماد‌هایی تحت محدودیت‌های فیفا در خصوص پیام‌های سیاسی قرار دارند، احتمالاً در بازی‌های مربوط به ایران، کنترل و نظارت نیرو‌های برقرارکننده امنیت در ورزشگاه‌ها بیشتر شود. [۱۴]
در مجموع، به نظر می‌رسد تلاش‌های کنونی اپوزیسیون برای بهره‌برداری از فضای جام جهانی ۲۰۲۶ هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و ارزیابی دقیق میزان اثرگذاری آن نیازمند گذشت زمان و مشاهده روند رویداد‌ها در طول مسابقات است.
جمع‌بندی
مرور سه مقطع یادشده نشان می‌دهد که تلاش جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی برای استفاده از فضای جام جهانی سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد، اما این تلاش‌ها عمدتاً در قالب اقداماتی نمادین و محدود باقی مانده است. از تلاش‌های سازمان‌یافته در ورزشگاه لیون در سال ۱۹۹۸ گرفته تا کنش‌های نمادین و رسانه‌ای در جام جهانی ۲۰۲۲ و فراخوان‌های سیاسی برای جام جهانی ۲۰۲۶، الگوی مشترکی قابل مشاهده است: استفاده از توجه رسانه‌ای گسترده مسابقات فوتبال برای طرح پیام‌های سیاسی.
با این حال، قواعد مشخص فیفا درباره ممنوعیت فعالیت‌های سیاسی در ورزشگاه‌ها و نیز کنترل‌های امنیتی کشور‌های میزبان، همواره دامنه این اقدامات را محدود کرده است. به همین دلیل، بسیاری از این کنش‌ها بیش از آنکه بتوانند فضای مسابقات را به طور جدی تحت تأثیر قرار دهند، در سطح نمادین یا رسانه‌ای باقی مانده‌اند. تجربه دوره‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که ورزشگاه‌های جام جهانی، با وجود جذابیت نمادین برای گروه‌های سیاسی، در عمل ظرفیت محدودی برای تبدیل شدن به میدان فعالیت سیاسی سازمان‌یافته دارند.
منابع
[۱] انجمن نجات، «خیانت مجاهدین در وطن‌فروشی حتی در عرصه‌های ورزشی»، نوشته صمد اسکندری، بازیابی‌شده در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۴۰۵.
[۲] Middle East Eye, World Cup 1998: When Iran played the US in 'the mother of all games', 29 November 2022.
[۳] ایران افشاگر، «جام جهانی فوتبال در لیون ـ ۳۱ خرداد ۱۳۷۷ ـ مقابله مجاهدین با شعبده اصلاحات برای تثبیت نظام»، بازیابی‌شده در سال ۱۴۰۲.
[۴] Middle East Eye, Ibid.
[۵] Ibid.
[۶] The Guardian, ‘We are all Mahsa’: Iranians in Doha for World Cup voice anger at regime, 21 November 2022.
[۷] Reuters, At Qatar World Cup, Mideast tensions spill into stadiums, By Maya Gebeily and Charlotte Bruneau, 29 November 2022.
[۸] Al Arabiya English, Iran fans with pre-revolution flag denied entry into World Cup match against England, 21 November 2022.
[۹] The Conversation, Le football iranien, la Coupe du monde et la révolte, 15 December 2022.
[۱۰] ایران اینترنشنال، «دفتر شاهزاده رضا پهلوی: تماشاگران نشان دهند که ایران، جمهوری اسلامی نیست»، بازیابی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۴۰۵.
[۱۱] یورونیوز، «فیفا ورود پرچم شیروخورشید به ورزشگاه‌های جام جهانی را ممنوع کرد»، بازیابی‌شده در تاریخ ۲۰ مه ۲۰۲۶ / ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵.
[۱۲] ورزش سه، «اتلتیک: ممنوعیت پرچم شیروخورشید در بازی‌های ایران»، بازیابی‌شده در تاریخ ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵.
[۱۳] یورونیوز، «تجمع اعتراضی ایرانیان مقابل ورزشگاه جام جهانی پیش از بازی ایران»، بازیابی‌شده در تاریخ ۸ ژوئن ۲۰۲۶ / ۱۸ خرداد ۱۴۰۵.
[۱۴] The Athletic, Fans defy FIFA ban to bring prerevolutionary Iran flags into World Cup game, By Charlotte Harpur, 15 June 2026; ND.TV Sports, Flouting FIFA Rules, Fans Bring Back PreRevolutionary Iran Flags, By Rica Roy, 14 June 2026.
