زلزلهای معادل انفجار ۵۰ میلیون تن تیانتی/ اگر کانون زلزله در تهران بود یک میلیون نفر کشته میشدند
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در شبانگاه ۱۰ شهریور ۱۳۴۱ در محدوده دشت قزوین و بوئینزهرا، زمینلرزه مهیبی بهوقوع پیوست. انعکاس این رویداد در صفحه نخست روزنامه اطلاعات دو روز پس از حادثه (۱۲ شهریور)، ابعاد حیرتانگیز خسارات و شوک وارده به جامعه آن روز را با تیترهای بسیار درشت به تصویر کشیده است. روزنامه با تیتر اصلی «مقتولین و مجروحین زلزله به دههزار نفر بالغ میشود» و اعلام رسمی «عزای ملی»، تیتر اول خود را به پوشش این خبر اختصاص داد و برای ملموس ساختن شدت زلزله برای ساکنان پایتخت، با تیتر تکاندهندهای یادآور شد که «اگر کانون ززلزله در شهر تهران بود یک میلیون نفر کشته میشدند»؛ چرا که تکانهای شدید آن، تهران را نیز لرزانده و مردم پایتخت را از ترس ریزش آوار به خیابانها کشانده بود.
گزارشهای میدانی و تصاویر چاپشده در این شماره از روزنامه، روایتی عریان و بیواسطه از ژرفای فاجعه در روستاها و آبادیهای دشت قزوین ارائه میدهند. بنا بر گزارش اطلاعات، دهها دهات بهطور کامل با خاک یکسان شده و هزاران جسد پس از گذشت ۴۸ ساعت همچنان زیر تلهایی از خاک و سنگ باقی مانده بودند. اهالی آوارانده و بیخانمان دهها روستا در میان بیم و امید و با دستهای خالی، برای خروج اجساد عزیزانشان از زیر آوار استمداد میطلبیدند. انتشار عکسهای مستند از جمله کودک خردسالی که شش تن از اعضای خانوادهاش را در یک لحظه از دست داده بود یا تصویر آوارگان بیمأوایی که در میان بو و تعفن ناشی از اجساد و در برابر خطر شیوع بیماریهای عفونی و سرما رها شده بودند، ابعاد انسانی این حادثه را بیش از پیش نمایان میساخت.
در پی مشخص شدن دامنه فاجعه، موجی فراگیر از همبستگی ملی و امدادرسانی سراسری در کشور شکل گرفت. روزنامه اطلاعات گزارش میدهد که هیئت دولت، مقامات قضایی و نهادهای رفاهی و خیریه نظیر «جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران» و «سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی» بلافاصله تشکیل جلسه داده و تجهیزات پزشکی، دارو، نان، آب و چادر به مناطق زلزلهزده قزوین، بوئینزهرا و همدان ارسال کردند. علاوه بر این، ستادهای جمعآوری اعانات ملی با مشارکت «اتاق بازرگانی تهران»، بازرگانان، صاحبان صنایع و طبقات مختلف مردم تشکیل شد و اعلامیههای متعددی برای دریافت کمکهای نقدی و غیرنقدی منتشر گردید. در سطح بینالمللی نیز «اتحادیه صلیب سرخ بینالمللی» برای اعزام کمکهای بشردوستانه به ایران اعلام آمادگی کرد.
در کنار گزارشهای انسانی و امدادی، روزنامه اطلاعات به بازتاب ارزیابیها و گزارشهای مراکز علمی و لرزهنگاری جهان (از جمله ایستگاههای لرزهنگاری نیویورک و مسکو) پرداخت. کارشناسان بینالمللی شدت زمینلرزه ۱۰ شهریور را فوقالعاده شدید و در ردیف بزرگترین زلزلههای ثبتشده در مناطقی، چون یونان و ایتالیا ارزیابی کردند. جزییات مندرج در صفحه چهارم روزنامه، ابعاد علمی و بینالمللی این زمینلرزه را با دقت بیشتری کالبدشکافی میکند. بر اساس گزارشهای لرزهنگاری بینالمللی از جمله ایستگاههای استراسبورگ، اوپسالا، رم، واشنگتن و مسکو، انرژی آزادشده در این زلزله معادل انفجار ۵۰ میلیون تن تیانتی (برابر با ۱۰۰ بمب هیدروژنی) برآورد شد. لرزهنگارها شدت انحراف عقربه را بیش از ۲۰۰ میلیمتر ثبت کردند که نشاندهنده قدرتی بیسابقه بود. دانشمندان برجسته زمینشناسی جهان نظیر دکتر پری از دانشگاه کالیفرنیا و دکتر مایلو از دانشگاه استنفورد، کانون اصلی زلزله را در اشتهارد و جنوب غربی قزوین تشخیص دادند. همچنین لرزهنگاران بینالمللی با مقایسه این حادثه با مرگبارترین زلزلههای تاریخ جهان—از جمله زلزله سال ۱۹۲۳ ژاپن با ۱۵۰ هزار کشته، زلزله ۱۹۳۹ شیلی با ۳۰ هزار کشته و زلزله ۱۹۰۸ ایتالیا با ۷۵ هزار کشته—تأکید کردند که ساختار گسلی دشت قزوین پیوستگی عمیقی دارد و قدرت این زمینلرزه در ردیف فجیعترین بلایای طبیعی قرن بیستم قرار میگیرد.
