گزارش روزنامه واشنگتن پست و لوموند از سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای در سازمان ملل
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در میانهٔ طوفان جنگ و فشارهای بین‌المللی، تریبون سازمان ملل متحد در نیویورک به صحنه‌ای برای نبرد روایت‌ها تبدیل شده بود؛ روایتی از عدالت‌خواهی در برابر سلطه، و از مقاومت در برابر فشارهای سیاسی و نظامی غرب. سی‌ویکم شهریور ۱۳۶۶، هفتمین سالگرد آغاز تجاوز رژیم بعث عراق به خاک ایران، روزی بود که آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت جمهوری اسلامی ایران، در چهل‌ودومین اجلاس سالانهٔ سازمان ملل پشت تریبونی ایستاد که نه‌تنها نماد گفت‌وگوی جهانی بود، بلکه در آن روزهای ملتهب به میدانی برای انتقال مستقیم روایت ایران از جنگ تحمیلی به افکار عمومی بین‌المللی تبدیل شده بود. این سخنرانی در شرایطی ایراد شد که تنها چند ماه از ابلاغ قطعنامهٔ ۵۹۸ شورای امنیت می‌گذشت. قطعنامه‌ای که خواستار آتش‌بس فوری و بازگشت به مرزهای بین‌المللی بود. عراق بلافاصله آن را پذیرفت، اما ایران هنوز در موضع مجازات متجاوز پافشاری می‌کرد و این پافشاری، در فضایی صورت می‌گرفت که آمریکا با گسترش حضور ناوگان پنجم خود در خلیج فارس و حمایت آشکار از صدام، فشار سیاسی و نظامی بر تهران را تشدید کرده بود.
فشارها بر ایران پیش از سخنرانی به اوج رسیده بود و نیویورک را به کانون توجه رسانه‌های جهانی تبدیل کرده بود. رونالد ریگان، رئیس‌جمهور آمریکا، تنها یک روز قبل، در همان تریبون سازمان ملل، با لحنی قاطع از ایران خواسته بود «روشن و بدون ابهام» قطعنامهٔ ۵۹۸ را بپذیرد و هشدار داده بود که در صورت امتناع، واشنگتن برای اعمال تحریم تسلیحاتی جهانی علیه تهران اقدام خواهد کرد. اما تنش تنها در کلام باقی نماند. تنها ۲۴ ساعت پیش از نوبت سخنرانی رئیس‌جمهور ایران، نیروهای آمریکایی در خلیج فارس یک شناور ایرانی را هدف قرار دادند؛ اقدامی که خشم تهران را برانگیخت و فضای اجلاس را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد. این حادثه باعث شد سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای به یکی از مهم‌ترین موضوعات رسانه‌های بین‌المللی تبدیل شود و نگاه صدها دیپلمات، خبرنگار و ناظر جهانی را به هیئت ایرانی بدوزد. روزنامهٔ فرانسوی لوموند، در گزارشی مفصل، این لحظه را «مورد انتظارترین رویداد عمومی» اجلاس آن سال توصیف کرد و نوشت که هنگام ورود رئیس‌جمهور ایران به مقر سازمان ملل، توجه همهٔ حاضران به هیئت ایرانی معطوف بود و سخنرانی وی با دقت توسط نمایندگان ۱۵۹ کشور دنبال شد.
آیت‌الله خامنه‌ای سخنرانی خود را با یادآوری همزمانی تاریخ سخنرانی با سالگرد حملهٔ عراق آغاز کرد و با صراحت تأکید کرد که حملهٔ ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰، با هدف نابودی انقلاب اسلامی و تثبیت سلطهٔ بغداد بر جهان عرب طراحی شده بود. به گفتهٔ او، ملت ایران پس از تحمل ضربهٔ اولیه، نه برای گسترش جنگ، بلکه برای آزادسازی سرزمین‌های اشغالی و احقاق حقوق خود وارد میدان شده بود. لوموند در گزارش خود نوشت که رئیس‌جمهور ایران با قاطعیت اعلام کرد: «مجازات متجاوز همچنان یک ضرورت اساسی است» و افزود که ملت ایران نمی‌تواند از حق خود برای دریافت غرامت و احقاق عدالت صرف‌نظر کند. این موضع، در واقع استمرار همان سیاست رسمی جمهوری اسلامی بود که از همان روزهای نخست جنگ، بر معرفی عراق به‌عنوان آغازگر تجاوز و پاسخگو کردن رژیم صدام تأکید داشت و در تریبون سازمان ملل، با صدایی رسا و بدون ابهام، بار دیگر تکرار شد.
یکی از محورهای اصلی سخنرانی، انتقاد تند از عملکرد شورای امنیت در سال‌های نخست جنگ بود. آیت‌الله خامنه‌ای با طرح این پرسش که چرا شورای امنیت در زمان اشغال خاک ایران، از اختیارات خود برای وادار کردن عراق به عقب‌نشینی استفاده نکرد، رویکرد «بی‌طرفی میان متجاوز و قربانی» را به چالش کشید. به گزارش لوموند، وی این رویکرد را مغایر عدالت دانست و هشدار داد که صلحی که بدون تعیین متجاوز برقرار شود، صلحی ناپایدار خواهد بود و تنها زمینه‌ساز جنگی دیگر در آینده می‌شود. او با اشاره به تجربهٔ نورنبرگ پس از جنگ جهانی دوم، پرسید: «چرا نباید از آن تجربه عبرت گرفت؟» این پرسش، در واقع قلب انتقاد ایران از ساختار شورای امنیت و دوگانه‌کاری‌های قدرت‌های بزرگ را هدف گرفته بود؛ ساختاری که به باور تهران، در سال‌های نخست جنگ، ترجیح داده بود سکوت کند تا اقدامی قاطع علیه متجاوز انجام دهد.
بخش دیگری از سخنرانی به انتقاد از حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس اختصاص داشت و لحن آن به‌گونه‌ای بود که واکنش فوری هیئت آمریکایی را در پی داشت. آیت‌الله خامنه‌ای حملهٔ اخیر نیروهای آمریکایی به شناور ایرانی را محکوم کرد و آن را نمونه‌ای از مداخلهٔ مستقیم واشنگتن در جنگ دانست. به گزارش واشنگتن‌پست، وی هشدار داد که این اقدام «خطری بسیار جدی و فوری» برای منطقه ایجاد کرده و تأکید کرد که ایالات متحده باید مسئولیت اقدامات خود را بپذیرد. واکنش هیئت آمریکایی سریع و نمایشی بود و واشنگتن‌پست نوشت که به محض شروع انتقادهای شدید رئیس‌جمهور ایران، هیئت ایالات متحده به ریاست هربرت اوکان، جلسهٔ مجمع عمومی را ترک کرد. این خروج، یکی از مهم‌ترین حاشیه‌های اجلاس سال ۱۹۸۷ سازمان ملل بود..
لوموند در گزارش خود توجه ویژه‌ای به بخشی از سخنان رئیس‌جمهور ایران نشان داد که در آن از مقابلهٔ جمهوری اسلامی با قدرت‌های سلطه‌گر سخن گفته بود. این روزنامه نوشت که آیت‌الله خامنه‌ای سیاست جمهوری اسلامی را مخالفت با «جریان‌های سلطه‌طلب» معرفی کرد و با لحنی قاطع تصریح نمود: «ما با این جریان‌ها تنها با زبانی سخن خواهیم گفت که می‌فهمند؛ زبان قدرت.» به نوشتهٔ لوموند، این بخش از سخنان وی با تشویق حاضران در جایگاه‌های عمومی همراه شد و بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های اروپایی یافت. این عبارت، در واقع چکیدهٔ فلسفهٔ مقاومت جمهوری اسلامی در برابر فشارهای غربی بود؛ فلسفه‌ای که بر این باور استوار بود که تنها در صورت نمایش قدرت و ارادهٔ راسخ می‌توان در برابر زیاده‌خواهی‌های قدرت‌های بزرگ ایستادگی کرد.
واشنگتن‌پست در توصیف فضای جلسه نوشت که نطق رئیس‌جمهور ایران از غیرمعمول‌ترین سخنرانی‌های تاریخ سازمان ملل بود. این روزنامه تأکید کرد که بخش قابل توجهی از سخنرانی به تبیین مبانی انقلاب اسلامی، مقاومت ملت ایران و آنچه وی «معجزهٔ انقلاب اسلامی» خواند، اختصاص داشت. گزارشگر روزنامه همچنین تصریح کرد که سخنان رئیس‌جمهور ایران با توجهی کم‌سابقه از سوی حاضران دنبال می‌شد؛ توجهی که نه‌تنها ناشی از محتوای سخنرانی، بلکه محصول لحظهٔ حساسی بود که جهان در آن قرار داشت. به نوشتهٔ لوموند، سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای به یکی از نقاط کانونی اجلاس تبدیل شد و حتی مخالفان جمهوری اسلامی نیز در بیرون مقر سازمان ملل برای تحت تأثیر قرار دادن فضای رسانه‌ای حضور یافته بودند. با این حال، حضور هیئت ایرانی موجب شد روایت جمهوری اسلامی از جنگ تحمیلی مستقیماً در برابر افکار عمومی جهان مطرح شود و صدای ایران، در میان هیاهوی تبلیغات غربی شنیده شود.
سخنرانی آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در مجمع عمومی سازمان ملل در شهریور ۱۳۶۶ را می‌توان یکی از مهم‌ترین تلاش‌های دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران در دوران دفاع مقدس دانست. بررسی بازتاب این رویداد مهم در روزنامه‌هایی چون واشنگتن‌پست و لوموند نشان می‌دهد که این سخنرانی، در واقع پاسخی بود به تلاش‌های هماهنگ غرب برای تحت فشار قرار دادن ایران، پاسخی که در عین قاطعیت، از عمق استراتژیک و بینش سیاسی رئیس جمهور وقت جمهوری اسلامی در آن دوران حکایت داشت.
منابع:
Don Oberdorfer, “Iranian President Threatens U.S.,” The Washington Post, September 23, 1987.
Lou Cannon, “Accept Cease-Fire, U.S. Tells Iran,” The Washington Post, September 21, 1987.
