اقتصاد در روزهای جنگی؛ وقتی جنگ به بازار و زندگی روزمره می‌رسد
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در روزهای آغازین جنگ تحمیلی رژیم بعثی صدام علیه ایران، تنها دغدغه‌ی دولت و مردم مقابله‌ی نظامی نبود. دولت می‌بایست چرخ تولید و توزیع را در حرکت حفظ می‌کرد. دو صفحه از روزنامه‌های کیهان و اطلاعات در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۵۹ به‌خوبی این وضعیت را ثبت کرده‌اند. کیهان در صفحه‌ی «گزارش روز» با تیتر بزرگ می‌پرسد: با اقتصاد در زمان جنگ دولت چه باید بکند و مردم چه وظیفه‌ای دارند؟
با نگاهی به این تیتر واضح است که «اقتصاد جنگ» در آن مقطع به یک مسئولیت عمومی تبدیل شده بود؛ مسئولیتی که تنها بر دوش دولت نبود بلکه مردم هم در مدیریت شرایط جدید نقش مهمی داشتند.
در ادامه‌ی همین گزارش، روزنامه به مساله‌ی محدودیت مواد اولیه، انرژی و تولید اشاره می‌کند و از موقعیتی می‌نویسد که «خواسته‌های انبوه برق، سوخت و مواد اولیه» می‌تواند بر شرایط تولیدی کشور اثر بگذارد. این گزارش مشخص می‌کند که دولت باید بین نیاز‌های فوری جنگ و نیاز‌های جاری اقتصاد تعادل برقرار کند؛ از طرفی منابع را به سمت جبهه‌های دفاع هدایت کرده و از طرف دیگر مانع توقف تولید و تامین نیاز‌های عمومی شود.
کیهان مسئولیت دولت در این زمینه را جدی می‌داند. زیرا شرایط کارخانه‌ها، کشاورزی، حمل‌ونقل و شبکه‌ی توزیع، همگی به شکلی شده بود که ادامه‌ی فعالیت‌های عادی آنها امکان‌پذیر نبوده واداره‌ی اقتصاد کشور اولویت‌بندی جدیدی را می‌طلبید. برهمین اساس در این مورد می‌نویسد: «ستاد بسیج اقتصادی بر کلیه‌ی مسائل اقتصادی از قبیل واردات، صادرات، تولیدات و مصرف نظارت خواهد کرد و هر نوع تصمیمی که در این ستاد گرفته می‌شود با اطلاع عموم مردم خواهد رسید.» در ادامه برای مدیریت هر چه بهتر از عموم مردم می‌خواهد که «بخش خصوصی و بخش دولتی و کارشناسان رشته‌های مختلف صنعتی، کشاورزی و اقتصادی می‌توانند نظرات و پیشنهادات خود را در مورد رفع مشکلات اقتصادی ناشی از جنگ در اختیار این ستاد قرار دهند.»
همچنین رسیدن مواد اولیه به کارخانه‌ها از مشکلات فوری اقتصاد است. به طوری که مواد اولیه‌ی موجود در کشور باید با وجود مشکلات حمل و نقلی زمان جنگ، در زمان لازم به چرخه‌ی تولید برسد. به این ترتیب، حفظ ظرفیت تولید به اندازه تأمین کالا‌های موجود نیز اهمیت داشت. اگر کارخانه‌ای تعطیل یا تولید آن متوقف می‌شد، فشار قابل توجهی بر بازار و شبکه‌ی کالا تحمیل می‌گشت.
روزنامه در تشریح مشکلات اقتصادی ناشی از جنگ، از «خاموشی‌های اخیر برق، کمبود مواد سوختی و بعضی مواد اولیه» به‌عنوان عواملی یاد می‌کند که بر تولید کارخانه‌ها اثر گذاشته‌اند. در همین گزارش، از دولت، کانون‌ها و شورا‌های کارگری خواسته شده بود برای جلوگیری از «فرصت‌طلبی پاره‌ای سوداگران» و اخلال در روند تولید، نقش فعال‌تری داشته باشند.
نگرانی درباره‌ی کمبود؛ از کارخانه تا فروشگاه
صفحه‌ی پنجم از روزنامه‌ی اطلاعات نیز در این روز، همین موضوع را از زاویه‌ی زندگی روزمره‌ی مردم با تیتر و تصویر نشان می‌دهد: «هیچ‌گونه کمبودی در مایحتاج عمومی وجود ندارد»
درحالی که تصاویر بزرگ همین صفحه، یعنی صف مردم در برابر مراکز عرضه و صف طولانی خودرو‌ها در خیابان، نشان می‌دهد که مسئله تأمین کالا و سوخت به یکی از دغدغه‌های جدی مردم تبدیل شده بود. به طوری که بین اطمینان‌بخشی دولت و تصویر اجتماعی در روزهای آغازین جنگ، نوعی هم‌زمانی معنادار دیده می‌شود. زیرا از سویی دولت اعلام می‌کند که هیچ کمبودی وجود ندارد و از سویی دیگر صفوف مردمی درمقابل مراکز عرضه به عنوان سندی از این دل‌نگرانی مردمی ثبت شده است.
تیتری با این عنوان که «کلیه‌ی ارزاق و مایحتاج عمومی به حد کافی تأمین است و ضروری نیست به خرید بیش از نیاز روزانه مبادرت شود.» هم به خوبی مشخص می‌کند که سیاست ارتباطی دولت برای مدیریت رفتارمصرف عموم مردم چگونه بوده است.
برهمین اساس از مردم خواسته شده است که مصرف خود را کنترل کنند و «مانند قبل از ۲۲ بهمن ۵۷ از مصرف خود بکاهید و با خودیاری و تعاون و کاستن از مصرف ثابت کنیم که آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند.»
تصاویر صف‌های طولانی مردم برای تامین سوخت و نان و عناوین زیر هر تصویر نشان‌دهنده‌ی اهمیت مدیریت و تامین دو مقوله‌ی مهم نان وسوخت در اقتصاد جنگی است. سوءمدیریت این دو کالا می‌تواند در هر دوره‌ی تاریخی کشور را به بحران عمومی عظیمی مبتلا کند.
حتی آگهی‌ها و اطلاعیه‌های موجود در دو صفحه‌ی گزارش روز کیهان و اطلاعات نیز از این فضای جدید اقتصادی کشور جدا نیستند. در کنار مطالب اقتصادی، ادامه‌ی فعالیت سازمان‌ها، استخدام و امور اجرایی دیده می‌شود.
