از مکه تا تهران؛ گزارشی از یک مکاتبه/ «کعبه‌داری» به دلخواه امریکا و اسرائیل!

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ کیهان در سومین صفحه از روزنامه‌ی ۱۹ مهر ۱۳۶۰ تیتر بزرگی از امام خمینی خطاب به پادشاه عربستان منتشر کرده است: «نباید مسلمانان را به دلخواه امریکا و اسرائیل از دخالت در سیاست منع کرد». این جمله بخشی از پاسخ امام خمینی به نامه‌ی ملک خالد شاه عربستان بود که به ایشان نوشته است: «برخی از زائران ایرانی پشت حجر اسماعیل تجمع کرده که یکی از بزرگانشان با صدای بلند بین طائفین و کعبه مشرفه شروع به دادن شعار نموده است. گروه زیادی از زائران ایرانی دست به یک راهپیمایی در گرداگرد ... زده و در حالیکه همان شعار‌های سابق را تکرار می‌کردند، دست‌تکان به حجرالاسود نزدیک میشده و شعار الله اکبر- خمینی رهبر، الله واحد- خمینی واحد سر میدادن. این رفتار و غیر باعث نارضایتی زائران بیت الله الحرام گردید و بدون شک این عمل به اعتبار و منزلت ایران لطمه وارد می‌آورد. امیدواریم جنابعالی دستورات خود را مبنی بر دوری جستن زائران ایرانی از این کار‌ها و تنها اهتمام ورزیدن به ادای مناسک حج که برای آن روانه خانه خدا شده‌اند صادر فرمایند».

امام در پاسخ به محتوای این پیام اعتراض کرد و هم نحوه‌ی برخورد مأموران سعودی با زائران را زیر سؤال برد و برای پادشاه وقت عربستان نوشت: «اخیرا به این نکته تاکید می‌کنم که از مکتوبات شما ظاهر می‌شود که گزارش‌های دروغ و انحرافی به شما داده می‌شود. چنانکه نوشته‌اید شعار‌های زائران ایرانی موجب نارضایتی و تنفر زائران بیت الله شده است. بهتر بود شما اشخاص امینی را مامور گزارش‌ها نمائید تا معلوم شود شعار ضد اسرائیل و امریکا موجب تنفر و نارضایتی زائران نشده بلکه برخورد مامورین دولت سعودی و ضرب و به حبس کشیدن مهمانان متعال بجرم شعار علیه اسرائیل و امریکا موجب تنفر و نارضایتی مسلمانان جهان و خصوص زائران بیت الله الحرام و حرم معظم رسول الله «ص» شده است».

این پاسخ امام در روز‌ها و شرایطی داده شد که جنگ بین ایران و عراق وارد دومین سال خود شده بود و جمهوری اسلامی ایران، هم‌زمان با دفاع نظامی از شهر‌ها و مرز‌های خود درصدد تثبیت گفتمان انقلابی خود در منطقه و به خصوص جهان اسلام نیز بود. دولت سعودی از تبدیل مراسم حج به عرصه‌ای برای تجمع‌ها و شعار‌های سیاسی دوری می‌کرد تا  مثل همیشه صرفا «کعبه‌داری» کند و فاصله خود و حکومتش را از اصل و بنیان مراسم حج حفظ کند. اما از نگاه امام  حج فرصتی برای همبستگی، آگاهی سیاسی و اعتراض به قدرت‌هایی بود که  در امور داخلی کشور‌های اسلامی مداخله می‌کردند. حتی در قسمتی از پاسخ به نامه، به این موضوع اشاره می‌کند که «اگر دولت حجاز از این فریضه عبادی-سیاسی که هر سال در مواقف کریمه حرمین شریفین با حضور میلیونی مسلمانان تشکیل میشود، استفاده سیاسی- اسلامی می‌نمود احتیاج به امریکا و هواپیما‌های آواکس آن و سایر ابرقدرت‌ها نداشت و مشکلات مسلمانان حل میشد. میدانیم که امریکا این هواپیما‌ها را از آن جهت در اختیار عربستان قرار داده تا به نفع خود و اسرائیل از آنها استفاده نماید. چنانکه میدانیم که آواکس‌های امریکائی  برای تفرقه بین ایران و سایر مسلمانان عرب، گزارشی سرتاسر دروغ داد، مبنی بر بمباران منابع نفتی کویت توسط ایران».

همانطور که خواندید یکی از بخش‌های مهم پاسخ امام خمینی، انتقاد از همکاری امنیتی عربستان با ایالات متحده بود. امام به حضور هواپیما‌های هشدار زودهنگام آمریکایی، موسوم به آواکس، در عربستان اشاره کرد و این همکاری را در چارچوب وابستگی امنیتی کشور‌های منطقه به قدرت‌های خارجی ارزیابی می‌کرد.

نامه‌ای که در تصویر مشاهده می‌شود صرفا گزارشی از تناقضات دو کشور مسلمان منطقه نبود بلکه ثمره دو نوع نگاه متفاوت به مساله حج بود. در یک نگاه حج تنها یک عمل فردی- عبادی است که در یک مکان شریف همه ساله انجام میگیرد و در رویکردی دیگر حج به عنوان یک منسک فردی- اجتماعی، پیوند دهنده روح بی‌آلایش افراد با مبارزه اجتماعی علیه ظلم و استکبار است در تصویر نخست افراد تنها باید ظاهری از اعمال توقیفی را انجام دهند حلق و تقصیر کنند و قربانی بکشند تا آمرزیده شوند و در نگاه دوم مسلمانان تازه متولد شد ندای توحید را در عالم طنین اندازه خواهند کرد که با مبارزه با استکبار قرین است ثمره این تفاوت در کنش اجتماعی مسلمان بسیار پررنگ است چه اینکه در نگاه دوم اتحاد جبهه اسلامی، استقلال کشور‌های مسلمان، مبارزه با دخالت‌های خارجی در کانون توجهات قرار میگیرد بنابراین میتوان گفت در اندیشه امام خمینی حج آن فعالیتی است که فرد را با جامعه و معنویت را با سیاست در هم می­‌آمیزد.