اعتراف رئیس ضدجاسوسی ساواک به حفره‌های امنیتی رژیم پهلوی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ یکی از مهم‌ترین آسیب‌پذیری‌های امنیتی رژیم پهلوی، نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی بیگانه در حساس‌ترین لایه‌های نظام سیاسی و نظامی کشور بود. در سال‌هایی که دستگاه امنیتی حکومت، به‌ویژه ساواک، بخش مهمی از توان خود را صرف کنترل مخالفان سیاسی و مذهبی و مهار اعتراضات داخلی می‌کرد، شبکه‌های جاسوسی خارجی نیز در حال فعالیت در ساختار قدرت بودند؛ شبکه‌هایی که گاه تا عالی‌ترین سطوح مدیریتی کشور پیش می‌رفتند و به اطلاعاتی دسترسی پیدا می‌کردند که افشای آنها می‌توانست امنیت نظامی و منافع ملی ایران را با مخاطره مواجه کند.
در این میان، نفوذ اطلاعاتی شوروی در ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در همسایگی اتحاد جماهیر شوروی، رقابت دو بلوک شرق و غرب و حساسیت اطلاعات نظامی ایران، این کشور را به یکی از عرصه‌های مهم فعالیت اطلاعاتی مسکو تبدیل کرده بود. آنچه از روایت برخی مسئولان امنیتی رژیم پهلوی برمی‌آید، نشان می‌دهد که این نفوذ صرفاً به جذب عوامل در سطوح پایین اداری محدود نبود، بلکه افرادی در موقعیت‌های حساس نظامی، سیاسی و حتی مدیریتی کشور نیز با سرویس اطلاعاتی شوروی همکاری داشتند.
روایت منوچهر هاشمی، رئیس اداره کل هشتم ساواک (ضدجاسوسی)، از این منظر واجد اهمیت تاریخی است. او از پرونده‌هایی سخن می‌گوید که ابعاد نفوذ شوروی در ساختار حکومت پهلوی را آشکار می‌کند؛ از جمله پرونده سرلشکر احمد مقربی، از مسئولان ارشد حوزه طرح‌ریزی نظامی ارتش که اطلاعات محرمانه و طرح‌های نظامی ایران را در اختیار شوروی قرار می‌داد و بنا بر روایت هاشمی، این اطلاعات از طریق روس‌ها به عراق نیز منتقل می‌شد. اما اهمیت روایت او به همین پرونده محدود نمی‌شود. اشاره به وجود عوامل مرتبط با شوروی در دربار، نخست‌وزیری و سطوح بالای مدیریتی، از جمله معاونان نخست‌وزیر و یک وزیر، تصویری نگران‌کننده از عمق رخنه اطلاعاتی در ساختار سیاسی کشور ترسیم می‌کند.
نکته قابل تأمل دیگر، محدودیت رژیم پهلوی در بازتاب عمومی این نفوذ بود. به گفته هاشمی، ملاحظات سیاسی و موازنه قدرت در برابر شوروی مانع از آن می‌شد که دستگاه امنیتی بتواند ابعاد این پرونده‌ها را به‌صورت علنی مطرح کند. به این ترتیب، بخشی از مهم‌ترین تهدید‌های امنیت ملی کشور، حتی در زمان شناسایی و کشف، از افکار عمومی پنهان می‌ماند. این وضعیت از یک تناقض در ساختار امنیتی رژیم پهلوی حکایت دارد: دستگاهی که در داخل کشور با حساسیت گسترده به رصد و کنترل مخالفان می‌پرداخت، خود با رخنه‌هایی در سطوح بالای نظامی و سیاسی مواجه بود که مقابله با آنها به‌سادگی امکان‌پذیر نبود.
آنچه در ادامه می‌آید، بخشی از روایت منوچهر هاشمی در گفت‌و‌گو با پروژه تاریخ شفاهی ایران دانشگاه هاروارد است که در اول اسفند ۱۳۶۳ و با پرسشگری شاهرخ مسکوب انجام شده است؛ روایتی از شبکه‌های نفوذ شوروی و حفره‌های امنیتی حکومتی که در ظاهر از برخورداری از دستگاه اطلاعاتی و امنیتی گسترده‌ای برخوردار بود، اما در درون خود با آسیب‌پذیری‌هایی جدی روبه‌رو بود.... مردم نمی‌دانستند توی این دستگاه [ادارهٔ کل هشتم، ضدجاسوسی ساواک]چه خدماتی، چه زحماتی می‌کشند، که تا یک سرلشکر [احمد]مقربی که طرح‌های ارتش ما دست او بود، معاون ادارهٔ طرح‌ها [ادارهٔ پنجم ستاد بزرگ ارتشتاران]بود؛ وقتی مقربی را گرفتیم — یک سال و نیم، دو سال کار کردیم تا مقربی گرفته شد — هم‌زمان با این، روس [رابط او]را هم در بیرون گرفتیم. معلوم شد این [طرح‌ها را]می‌داد به روس‌ها، روس‌ها در اختیار عراقی‌ها می‌گذاشتند... و اینها را که نمی‌شد ما به مردم [بگوییم]و هیچ وقت هم به علت موقعیتمان بر علیه روس‌ها نمی‌توانستیم تبلیغات بکنیم، برای اینکه یک کشور کوچک بودیم در مقابل تبلیغات.
قبل از آن چیزی داشتیم که [علینقی]ربانی دستگیر شد؛ یک ماشین‌حسابی داشت که داخل آن یک دستگاه گیرنده گذاشته بودند که به‌صورت پیانو مورس برای او از باکو می‌فرستادند و این با رمزی که در اختیارش گذاشته بودند این تلگرافات را پیاده می‌کرد... یا یک ضبط صوت عادی سونی داشت که داخلش گیرنده و فرستنده گذاشته بودند؛ صحبت‌ها را در دور تند ضبط می‌کرد و روس‌ها از بیرون می‌آمدند، با ریموت کنترل فرمان می‌دادند، در یک لحظه تمام اطلاعات این صحبت‌ها منتقل می‌شد به ضبط صوت روس‌ها که نزدیک خانه می‌آمدند... ربانی را چند دفعه برده بودند به شوروی.
ما از دربار کسی از نخست‌وزیری، مثلاً وقتی [جمشید]آموزگار بود خانمش یک خدمتکار داشت برای روس‌ها کار می‌کرد و بار‌ها اصلاً من برای شما شرح بدهم معاون نخست‌وزیر داشتیم؛ که برای روس‌ها کار می‌کرد. من نمی‌خواهم اینها را، یک مقدار واقعاً متعهد هستیم اسرار را نگوییم و الان هم هیچ فایده‌ای ندارد ما بیاییم اسم شخص را بگوییم به شما، ولی تعداد زیادی در گذشته تحت تأثیر قرار داده بودند روس‌ها، برای آنها کار می‌کرد؛ از معاون نخست‌وزیر گرفته که دو تا معاون نخست‌وزیر داشتیم که با روس‌ها، سه تا در مقام معاون نخست‌وزیر با روس‌ها… بله، وزیر داشتیم با روس‌ها کار می‌کرد و حالا حساب بکنید که مملکتی که الان این تعداد افغانی در ایران هست، چه تعدادی روس‌ها نفوذ داده باشند؛ این مرز‌های باز ما و این نارضایتی در مردم هست، حالا حساب بکنید این روس‌ها در آینده توی این مملکت چقدر باید کار بشود تا شناخته بشود و چه بدبختی‌هایی که نسل بعدی خواهد داشت، اگر یک مملکتی یک روزی مستقلی داشته باشیم چه بدبختی‌هایی خواهد بود.
بخشی از مصاحبه منوچهر هاشمی (۱۲۹۸-۱۳۸۶) با پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، نوار پنجم
تاریخ مصاحبه: ۱ اسفند ۱۳۶۳
مصاحبه کننده: شاهرخ مسکوب
