از دانشگاه فردوسی تا حرم مطهر رضوی؛ روزشمار تحولات خونین مشهد در آبان ۱۳۵۷
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در پاییز ۱۳۵۷، همزمان با گسترش اعتراضات مردمی در شهر‌های مختلف ایران، مشهد نیز به یکی از کانون‌های فعال مبارزه علیه رژیم پهلوی تبدیل شده بود. موقعیت مذهبی و اجتماعی شهر، حضور علمای مبارز، فعالیت گروه‌های دانشگاهی و فرهنگی و پیوند میان نیرو‌های مذهبی و اقشار مختلف جامعه، زمینه مناسبی برای گسترش اعتراضات فراهم کرده بود. پس از حوادث خونین ۱۷ شهریور تهران و افزایش دامنه اعتراضات در نقاط مختلف کشور، مشهد نیز شاهد شکل‌گیری موج تازه‌ای از اعتصاب‌ها و اجتماعات اعتراضی بود. حمله مأموران حکومت به مسجد کرمان و حوادث ناشی از آن، بر شدت اعتراضات افزود و همبستگی میان دانشگاهیان، روحانیون و سایر اقشار جامعه را تقویت کرد.
در چنین شرایطی، آبان ۱۳۵۷ به ماهی پرتلاطم در تاریخ مبارزات مردم مشهد تبدیل شد. در این ماه، اعتراضات از محیط دانشگاه و مراکز آموزشی فراتر رفت و کارگران، کارمندان، معلمان، پزشکان، بازاریان و زنان نیز به آن پیوستند. در کنار راهپیمایی‌های گسترده و اعتصاب‌های صنفی، برخورد‌های نظامی با معترضان به تدریج شدت گرفت و حوادث خونین حمله به حرم مطهر امام رضا (ع)، ابعاد تازه‌ای به رویارویی مردم و حکومت بخشید.
۱ و ۲ آبان: آغاز اعتصاب دانشگاهیان و گسترش همبستگی اجتماعی
دانشگاهیان دانشگاه فردوسی مشهد در اعتراض به حکومت پهلوی، از ساعت ۸ صبح روز دوشنبه اول آبان ۱۳۵۷ اعتصاب غذای خود را آغاز کردند. این اعتصاب که در ابتدا برای مدت ۴۸ ساعت برنامه‌ریزی شده بود، با مشارکت اعضای هیئت علمی، دستیاران آموزشی، دانشجویان، کارکنان مراکز پزشکی و کارمندان اداری دانشگاه همراه شد. اعتصاب‌کنندگان در قطعنامه‌ای، ضمن تأکید بر خواست ملت ایران برای دستیابی به استقلال و آزادی، حملات و کشتار‌های صورت‌گرفته در کرمان و دیگر نقاط کشور را محکوم کردند و هدف از اعتصاب خود را اعلام همبستگی ملی و اعتراض به اقداماتی دانستند که به زعم آنان در جهت تضعیف یکپارچگی ملت ایران صورت می‌گرفت.
این حرکت در دومین روز با استقبال گروه‌های مختلف مردم مواجه شد. شمار زیادی از شهروندان به سمت محوطه اداره مرکزی دانشگاه فردوسی و دانشکده پزشکی شهناز حرکت کردند تا حمایت خود را از خواسته‌های دانشگاهیان اعلام کنند. مردم از مسیر‌های مختلف و کوچه‌های فرعی به دانشگاه می‌رسیدند و در حالی که دسته‌ها و سبد‌های گل به همراه داشتند، به اجتماع دانشگاهیان می‌پیوستند. در این اجتماعات، آیات عظام تهرانی، مرعشی، خامنه‌ای، شیرازی و قمی در صفوف راهپیمایان حضور داشتند. همزمان با این تحولات، کارگران، رانندگان و بلیت‌فروشان شرکت اتوبوسرانی مشهد، کارمندان فرهنگ و هنر و کارکنان اداره دامپزشکی نیز در اعتراضات و اعتصاب‌ها مشارکت داشتند. هزاران نفر از مردم در محوطه بیمارستان مصدق حضور یافتند و به تظاهرات پرداختند. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای نیز اطلاعیه‌ای از سوی جامعه دانشگاهیان دانشگاه فردوسی در محکومیت حمله به مسجد کرمان صادر کردند.
۷ و ۸ آبان: گسترش اعتراضات و آغاز هفته همبستگی ملی
روز یکشنبه ۷ آبان، مشهد شاهد تظاهرات گسترده‌ای بود. در جریان این راهپیمایی، معترضان با ریختن نقل و گل بر سر سربازان تلاش کردند مخالفت خود را با حکومت نظامی و اقدامات مأموران نشان دهند. همچنین در خیابان بهار نماز جماعت برگزار شد؛ اقدامی که بیانگر پیوند میان اعتراض سیاسی و کنش‌های مذهبی در فضای عمومی شهر بود.
از بامداد ۸ آبان و همزمان با آغاز هفته همبستگی ملی، گروه‌های مختلف دانشگاهیان وارد محوطه دانشگاه فردوسی شدند. به مرور اقشار مختلف مردم نیز از نقاط گوناگون شهر به حرکت درآمدند و از چهارراه نادری، در صفوف منظم و با در دست داشتن پرچم‌ها، پلاکارد‌ها و تصاویر امام خمینی و دکتر علی شریعتی، به سوی باشگاه دانشگاه حرکت کردند. جمعی از روحانیون در پیشاپیش راهپیمایان حضور داشتند. در این اجتماع، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای به ایراد سخنرانی پرداخت و ضمن بررسی خطوط اساسی جنبش، بر ماهیت مذهبی و سیاسی حرکت مردم و ریشه‌گرفتن آن از ایدئولوژی اسلامی تأکید کرد. وی همچنین درباره توطئه‌ها و اقداماتی که با هدف منحرف‌کردن جنبش و ایجاد اختلاف میان مردم صورت می‌گرفت، هشدار داد و خواستار پرهیز از دودستگی شد.
در همین روز، دانش‌آموزان دبیرستان‌های مختلف و دانشجویان انستیتو تکنولوژی و هنرستان رضا پهلوی نیز دست به تظاهرات زدند. شب‌هنگام، افزایش ساعات محدودیت عبور و مرور با اعتراض مردم مواجه شد. شهروندان در خیابان‌ها اجتماع کردند، مغازه‌داران دیرتر از روزهای گذشته مغازه‌های خود را بستند و خودرو‌های شخصی با ایجاد ترافیک در خیابان‌های اصلی، عملاً به اعتراضات پیوستند. مردم همچنین به توصیه مأموران نظامی توجهی نکردند و در برخی خیابان‌ها نماز جماعت برپا شد. در پی این اعتراضات، فرمانداری نظامی روز بعد ساعات منع رفت‌وآمد را کاهش داد.
در همین روز، چند هزار نفر از روحانیان، فرهنگیان و مردم مشهد برای شرکت در مراسم ختم یکی از قربانیان حوادث روزهای گذشته ـ که اهل قوچان بود ـ راهی این شهر شدند. در جریان درگیری میان مردم انقلابی و مخالفان انقلاب و چماقداران، تعدادی از خودرو‌های متعلق به مردم مشهد تخریب شد. همچنین راهپیمایی دیگری با حضور بیش از ۵۰۰ موتورسوار در پیشاپیش جمعیت از دانشگاه فردوسی به سمت اطراف حرم مطهر رضوی برگزار شد. در چهارراه خیابان تهران، تانک‌ها و نفربر‌های ارتش وارد میان جمعیت شدند و سیدکاظم مرعشی با فرماندار نظامی به گفت‌و‌گو پرداخت. این حوادث نشان می‌داد که حکومت برای مهار اعتراضات، حضور نظامی خود در معابر اصلی شهر را افزایش داده است.
۱۰ آبان: اجتماع گسترده دانشگاهیان و گسترش اعتصاب‌های صنفی
روز ۱۰ آبان، بیش از ۵۰ هزار نفر از مردم در ساعت ۹ صبح در محوطه دانشگاه فردوسی اجتماع کردند. شماری از روحانیون مبارز در این اجتماع سخنرانی کردند و سپس قطعنامه دانشگاهیان قرائت شد. در این قطعنامه، جامعه دانشگاهیان و روحانیت مشهد به‌طور مشترک خواستار بازگشت امام خمینی به ایران شدند. پس از پایان اجتماع، حاضران در راهپیمایی آرامی شرکت کردند.
همزمان با پایان اعتصاب غذای دانشگاهیان، اعتصاب غذای ۴۸ ساعته پزشکان و کارکنان بهداری و بهزیستی مشهد آغاز شد و مطب پزشکان در سطح شهر تعطیل گردید. در ادامه این حرکت‌ها، برخی نام‌های رسمی و نماد‌های وابسته به حکومت نیز تغییر یافتند: «بیمارستان ششم بهمن» به «بیمارستان ۱۷ شهریور»، «دبیرستان شاهرضا» به «دبیرستان دکتر علی شریعتی»، «دبیرستان خسروی» به «دبیرستان مصدق»، «خیابان پهلوی» به «خیابان خمینی» و «میدان عدل پهلوی» به «میدان خمینی» تغییر نام داده شد.
۱۱ تا ۱۴ آبان: ورود فرهنگیان و کارگران به عرصه اعتصاب
روز ۱۱ آبان، بنا بر دعوت قبلی جامعه معلمین مشهد، جمعی از نمایندگان و اکثریت معلمان مدارس شهر و بخش‌های حومه در سالن تربیت بدنی واقع در خیابان دانشسرا مقدماتی اجتماع کردند. معلمان در اعتراض به وضع موجود و اجرا نشدن خواسته‌های سیاسی خود از سوی دولت، تصمیم گرفتند از روز شنبه ۱۳ آبان به مدت یک هفته از حضور در کلاس‌های درس خودداری کنند. آنان همچنین مقرر کردند در این مدت، دانش‌آموزان را در محیط مدرسه با دلایل و زمینه‌های اعتراض خود آشنا سازند.
در ۱۲ آبان، گروهی از بانوان مشهد در منزل آیت‌الله قمی اجتماع کردند. یکی از بانوان فاضله در این جمع درباره حمایت زنان از رهبری امام خمینی و مسائل مربوط به حقوق زنان سخنرانی کرد. حضور بانوان در این اجتماعات، نشان‌دهنده گسترش دامنه مشارکت اجتماعی در اعتراضات و ورود فعالانه زنان به عرصه مبارزات سیاسی بود.
روز ۱۳ آبان، مردم مشهد به مناسبت سالگرد تبعید امام خمینی و در اعتراض به حکومت نظامی راهپیمایی کردند. در این حرکت، معترضان بار دیگر با ریختن نقل و گلاب بر سر سربازان و قراردادن شاخه‌های گل در لوله تفنگ آنان، بر رویکرد اعتراضی و در عین حال مسالمت‌جویانه خود تأکید کردند. پس از این تظاهرات، سرتیپ عبدالرحیم جعفری، فرماندار نظامی مشهد، ساعات منع عبور و مرور را چهار ساعت کاهش داد. با این حال، خبر ورود مأموران نظامی به دانشگاه تهران و کشته و مجروح‌شدن شماری از دانشجویان، فضای شهر را بار دیگر ملتهب کرد. در پی این حادثه، آیات عظام شیرازی و قمی تعطیل عمومی اعلام کردند و اعتراضات اقشار مختلف از سر گرفته شد.
روز ۱۴ آبان، کارکنان اداره کل ثبت اسناد و املاک منطقه نهم خراسان و ثبت شهرستان مشهد با صدور اعلامیه‌ای، به منظور اعلام همبستگی با روحانیون، دانشگاهیان و فرهنگیان، اعتصاب نشسته یک‌هفته‌ای خود را آغاز کردند. در همین روز، تظاهرات وسیعی در شهر برگزار شد و معترضان خواستار مجازات عاملان حادثه دانشگاه تهران شدند. از سوی دیگر، کارگران ناحیه دوم شهرداری مشهد نیز مطالبات صنفی خود را اعلام کردند. این خواسته‌ها شامل پرداخت جیره غیرنقدی، حق مسکن، افزایش ۲۰ درصدی دستمزد، پرداخت تعطیلات رسمی سال گذشته، حق همسر، تأمین لباس کار، افزایش کمک عائله‌مندی، پرداخت وام مسکن و اختصاص دو ماه پاداش سالانه بود.
۱۵ و ۱۶ آبان: تداوم اعتصاب فرهنگیان
روز ۱۵ آبان، دانشگاهیان دانشگاه فردوسی به مناسبت سومین روز شهدای دانشگاه تهران مراسمی برگزار کردند. همچنین مجلس ترحیمی در منزل آیت‌الله حاج‌آقا حسن قمی برپا شد. در ادامه، گروه‌های مختلف مردم برای حمایت از فرهنگیان اعتصابی به سوی میدان سعدآباد حرکت کردند. این اجتماعات همزمان با استعفای دولت جعفر شریف‌امامی پس از حدود ۷۰ روز فعالیت و روی کار آمدن دولت نظامی ارتشبد غلامرضا ازهاری برگزار شد.
در همین روز، فرهنگیان مشهد اعتصاب غذای ۴۸ ساعته خود را در اعتراض به نخست‌وزیری ازهاری، برقراری حکومت نظامی و اقدامات حکومت آغاز کردند. اجتماع معلمان در میدان ورزشی سعدآباد با استقبال مردم مواجه شد و جمعیت زیادی در این مکان گرد آمدند. «میدان سعدآباد» نیز به «میدان تختی» تغییر نام یافت. سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد و طاهر احمدزاده در این اجتماع سخنرانی کردند و نماز جماعت به امامت آیت‌الله شیخ ابوالحسن شیرازی برگزار شد. همچنین پیام استاد محمدتقی شریعتی و اطلاعیه جبهه ملی ایران و کارگران دادگستری مشهد برای حاضران قرائت شد.
روز ۱۶ آبان، در دومین روز اعتصاب غذای فرهنگیان، مأموران نظامی از معلمان خواستند اعتصاب خود را پایان دهند و استادیوم را ترک کنند، اما آنان از پذیرش این درخواست خودداری کردند. از ساعات اولیه بامداد، تانک‌ها و خودرو‌های نظامی در اطراف استادیوم سعدآباد مستقر شدند و خیابان‌های منتهی به آن مسدود گردید. در همین روز، راهپیمایی گسترده‌ای با حضور حدود ۱۵۰ هزار نفر در همبستگی با معلمان برگزار شد. اجتماع مردم در روزهای بعد نیز ادامه یافت و تعطیلی مغازه‌ها به نشانه اعتراض در سطح شهر گسترش پیدا کرد.
۱۷ تا ۱۹ آبان: برخورد‌های خونین در خیابان خسروی
روز ۱۷ آبان، تظاهرات پراکنده‌ای از سوی دانش‌آموزان در نقاط مختلف مشهد صورت گرفت که با مداخله مأموران متفرق شدند. روز بعد، گروهی از مردم که برای شرکت در مراسم شب هفت قربانیان دانشگاه تهران حرکت کرده بودند، در خیابان خسروی با مأموران برخورد کردند. در جریان این درگیری، چندین تیر شلیک شد که در نتیجه آن چهار نفر به شهادت رسیدند و ۲۵ نفر مجروح شدند.
در همین روز، فرماندار نظامی مشهد با روحانیون شهر به مذاکره پرداخت و از علما و مردم خواست با نیرو‌های نظامی همکاری کنند. همچنین در ساعت سه بعدازظهر، افراد مشکوکی به تعدادی از بانک‌ها و سینما‌های شهر حمله کردند و ضمن شکستن شیشه‌ها، برخی از آنها را به آتش کشیدند. در ۱۹ آبان نیز تظاهرات در چند نقطه شهر ادامه یافت. آیت‌الله قمی در جمع گروه زیادی از مردم سخنرانی کرد و اعلام داشت که هرگونه تظاهرات و راهپیمایی باید با موافقت مراجع تقلید صورت گیرد.
۲۰ آبان: راهپیمایی ۳۰۰ هزار نفری عید قربان
روز ۲۰ آبان، مصادف با دهم ذی‌الحجه و عید قربان، مشهد شاهد یکی از گسترده‌ترین راهپیمایی‌های دوران انقلاب بود. صد‌ها هزار نفر از مردم در این حرکت شرکت کردند و گروهی از علمای شهر در پیشاپیش جمعیت حضور داشتند. راهپیمایی حدود چهار ساعت ادامه یافت و با وجود بارش سنگین برف، اقشار مختلف مردم در آن مشارکت کردند. در گزارش‌ها، شمار شرکت‌کنندگان این راهپیمایی حدود ۳۰۰ هزار نفر اعلام شده است. در پایان، قطعنامه‌ای قرائت شد که در آن حمایت از اعتصاب‌کنندگان، قطع روابط دولت ایران با اسرائیل، اخراج مستشاران خارجی به‌ویژه مستشاران نظامی، پشتیبانی از انقلاب فلسطین، آزادی زندانیان سیاسی، فراهم‌کردن زمینه بازگشت امام خمینی و تشکیل حکومت اسلامی مورد تأکید قرار گرفت. شهید سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد از سخنرانان این راهپیمایی بود.
راهپیمایی عید قربان تنها به مشهد محدود نبود و همزمان در شهر‌های مختلف کشور، از جمله آبادان، اهواز، خرمشهر، اصفهان، شیراز، تهران، ساری، گرگان، بابل، زابل، شاهرود و خرم‌آباد نیز اجتماعات و تظاهرات گسترده‌ای برگزار شد. در برخی از این شهرها، از جمله خرمشهر و اهواز، برخورد‌های خونینی رخ داد و تعدادی از مردم به شهادت رسیدند.
۲۱ تا ۲۵ آبان: تشدید محدودیت‌ها و تداوم اعتراضات
روز ۲۱ آبان، تیمسار صادق امیرعزیزی به‌عنوان استاندار خراسان منصوب شد. وی در ۲۵ آبان وارد مشهد گردید. پیش از ورود استاندار جدید، فرماندار نظامی مشهد و حومه در اعلامیه شماره ۲۸ خود از دستگیری ۴۰ نفر از گردانندگان اصلی تظاهرات خبر داد. در همین روز، مأموران حکومت نظامی از راهپیمایی دانشجویانی که در مرکز پزشکی شهناز پهلوی اجتماع کرده و قصد حرکت به سوی منزل آیت‌الله حاج‌آقا حسن قمی را داشتند، جلوگیری کردند. در‌های ورودی و خروجی مرکز پزشکی بسته شد و مسیر دانشکده ادبیات و علوم انسانی نیز با استقرار تانک‌ها مسدود گردید.
روز ۲۲ آبان، جمعی از فرهنگیان مشهد و حومه در منزل آیت‌الله قمی اجتماع کردند. ایشان در این دیدار ضمن تشریح نقش معلمان و مسئولیت اجتماعی آنان، خواستار آشنایی دانش‌آموزان با مسائل اعتقادی و اجتماعی شد. در همین روز، تظاهرات آرامی با مشارکت دانشجویان، استادان و روحانیون در دانشگاه فردوسی برگزار شد. روز ۲۴ آبان نیز جامعه بانوان مدرسین حوزه علمیه مشهد در اعتراض به وضع موجود و به نشانه همبستگی با دیگر معترضان، اعتصاب غذای ۴۸ ساعته خود را آغاز کرد.
روز ۲۵ آبان، از ساعت پنج بامداد گروه‌هایی از مردم به‌طور پراکنده به سمت بیمارستان شهناز پهلوی حرکت کردند و در محوطه آن اجتماع نمودند. ساعتی بعد، مأموران نظامی مسیر‌های منتهی به بیمارستان، از ابتدای خیابان پاستور تا فلکه تقی‌آباد، را مسدود کردند. در پی این اقدام، گروهی از دانش‌آموزان و دانشجویان در خیابان مجاور بیمارستان دست به تظاهرات زدند که مأموران با شلیک تیر‌های هوایی آنان را متفرق کردند.
۲۶ تا ۳۰ آبان: حمله خونین به منزل آیت‌الله شیرازی و حرم مطهر رضوی
روز ۲۶ آبان، مأموران نظامی به منزل آیت‌الله سیدعبدالله شیرازی یورش بردند. این حمله با تیراندازی همراه شد و شماری از مردم به شهادت رسیدند یا مجروح شدند. در پی این حادثه، آیات عظام شیرازی و قمی در روز ۲۷ آبان با صدور اعلامیه‌ای، سه روز عزای عمومی اعلام کردند. این واقعه فضای شهر را بار دیگر ملتهب ساخت و اعتراضات نسبت به عملکرد نیرو‌های نظامی افزایش یافت.
روز ۲۸ آبان، پلیس برای جلوگیری از تجمع و راهپیمایی، خیابان‌های منتهی به صحن‌های حرم مطهر و مسیر‌های منتهی به منازل علما را مسدود کرد. با این حال، مردم از کوچه‌های فرعی و مسیر‌های غیرمعمول خود را به نقاط مختلف شهر رساندند و تجمعات اعتراضی را ادامه دادند. گروهی از مردم به سمت میدان راه‌آهن حرکت کردند که در جریان درگیری با مأموران، هشت نفر مجروح شدند.
روز ۲۹ آبان، مجلس ترحیمی به مناسبت شهدای حمله به منزل آیت‌الله شیرازی در منزل آیت‌الله قمی برگزار شد. در این روز، فرمانداری نظامی مشهد و حومه نیز با انتشار اعلامیه شماره ۳۰، از مردم خواست از هرگونه تظاهرات و راهپیمایی خودداری کنند. با وجود این محدودیت‌ها، حرم مطهر امام رضا (ع) همچنان یکی از کانون‌های اصلی تجمعات مردم بود.
در جریان اجتماعات آن روز، نیرو‌های نظامی به حرم مطهر یورش بردند و درگیری به داخل صحن‌ها و رواق‌ها کشیده شد. مأموران با شلیک گلوله و پرتاب گاز اشک‌آور به داخل رواق‌ها، تلاش کردند مردم را متفرق کنند. در جریان این حمله، تعدادی از زنان و مردان به شهادت رسیدند و شماری نیز مجروح شدند. بنا بر گزارش موجود، شمار شهدای این واقعه ۱۱ نفر اعلام شد. علت حمله مأموران، بنا بر روایت منابع، تلاش برای نجات دو مأمور ساواک بود که از سوی مردم شناسایی و دستگیر شده بودند. آیات عظام قمی و شیرازی با صدور اعلامیه‌ای، یورش نیرو‌های نظامی به حرم مطهر را محکوم کردند و آیت‌الله شیرازی روز ۳۰ آبان را تعطیل عمومی اعلام نمود.
روز ۳۰ آبان، در اجتماع پزشکان، دانشگاهیان و کارکنان بیمارستان شهناز پهلوی در بیمارستان شاهرضا، پس از سخنرانی حاضران، مأموران فرمانداری نظامی به داخل بیمارستان یورش بردند و مردم را متفرق کردند. در جریان این اقدام، دکتر روحانی و پروفسور رضوانی نیز دستگیر شدند.
بدین ترتیب، آبان ۱۳۵۷ در حالی به پایان رسید که مشهد طی یک ماه، مجموعه‌ای از اعتصاب‌های گسترده، راهپیمایی‌های چندصدهزارنفری و برخورد‌های خونین را تجربه کرده بود.
منابع
۱. مشهد از مقاومت تا پیروزی: بررسی مبارزات علما و مردم مشهد از ۱۳۴۱ ـ ۱۳۵۷، جمعی از نویسندگان، چاپ اول (۱۳۹۳)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
۲. روزنامه اطلاعات، «در شهرستان‌ها تا توانستند کشتند»، شماره ۱۵۷۵۳، شنبه ۱۶ دی ۱۳۵۷.
۳. تارنمای تاریخ شفاهی ایران، مشهد در آبان‌ماه ۱۳۵۷، حوزه هنری؛ مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری.
۴. حسینیان، روح‌الله (۱۳۸۵). یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
