از مدرسه شیخ عبدالحسین تا کمیته نازی‌آباد؛ خاطرات سید صدرالدین شریعتی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ حجت‌الاسلام والمسلمین سید صدرالدین شریعتی امام جماعت مسجد قبا که سالیان متمادی مسئولیت‌های آموزشی و اجرایی متعددی را عهده‌دار بود دار فانی را وداع گفت. مرحوم شریعتی در دوران حیات خاطرات و یادمانده‌های خود را در گنجینه تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی به ثبت و ضبط رساند.
آنچه در پی می‌آید گذری بر زندگی و فراز‌هایی از خاطرات مرحوم شریعتی در این رابطه است.
زندگینامه سید صدرالدین شریعتی
سید صدرالدین شریعتی در سال ۱۳۲۸ش در دهستان قاهان از توابع منطقه خلجستان قم دیده به جهان گشود. پدرش سید محسن و مادرش خانم‌السادات مقیمی بودند. او در خانواده‌ای روحانی و مذهبی پرورش یافت؛ خانواده‌ای که چندین نسل از آن به تبلیغ دین و فعالیت‌های مذهبی اشتغال داشتند.
شریعتی دوران ابتدایی و بخشی از تحصیلات متوسطه را در زادگاهش گذراند. پس از پایان کلاس هفتم، پدرش برای فراهم کردن زمینه ادامه تحصیل او، خانواده را به تهران منتقل کرد. وی ادامه تحصیلات متوسطه را در دو دبیرستان تهران، از جمله دبیرستان مروی، سپری کرد و در سال ۱۳۴۶ دیپلم ریاضی گرفت.
با وجود آنکه در همان سال برای ادامه تحصیلات دانشگاهی در آمریکا اقدام کرده بود، علاقه پدرش به طلبه شدن او و زمینه‌های مذهبی خانواده، مسیر زندگی‌اش را تغییر داد. شریعتی در اواخر سال ۱۳۴۶ یا اوایل سال ۱۳۴۷ وارد حوزه علمیه شد و تحصیلات حوزوی را در مدرسه شیخ عبدالحسین تهران آغاز کرد. پدرش او را به آیت‌الله سیدهادی خسروشاهی سپرد تا تحت تربیت و نظارتش به تحصیل علوم دینی بپردازد.
در دوران طلبگی، آشنایی و ارتباط علمی او با استاد شهید مرتضی مطهری شکل گرفت. مطهری پس از آشنایی با سوابق تحصیلی شریعتی، او را به ادامه تحصیل در دانشگاه تشویق کرد. شریعتی نیز با دریافت دیپلم ادبی و شرکت در کنکور، وارد دانشکده الهیات دانشگاه تهران شد. وی در سال ۱۳۵۶ مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد و در ادامه، تحصیلات دانشگاهی را در رشته فرهنگ و تمدن اسلامی پی گرفت.
موضوع پایان‌نامه کارشناسی ارشد او بررسی تاریخ سیاسی و اجتماعی سوریه بود. همچنین رساله دکتری خود را با موضوع «روش‌ها و دیدگاه‌ها در تعلیم و تربیت اسلامی» در اسفند ۱۳۷۷ دفاع کرد.
پس از پیروزی انقلاب، در کمیته‌های انقلاب اسلامی فعالیت کرد. او ابتدا در کمیته نازی‌آباد و مناطق جنوبی پایتخت، مسئولیت داشت و سپس به عضویت شورای کمیته مرکزی درآمد. مسئولیت بازرسی و رسیدگی به تخلفات نیرو‌های کمیته از جمله وظایف او در این دوره بود. این فعالیت‌ها تا سال ۱۳۶۰ ادامه داشت.
پس از آن وارد فعالیت‌های اجرایی شد و در وزارت کشاورزی به عنوان مدیرکل حقوقی و پارلمانی فعالیت کرد. در ادامه، از سال ۱۳۶۳ مسئولیت ریاست مرکز آموزش مدیریت دولتی و معاونت دبیرکل سازمان امور استخدامی کشور را بر عهده گرفت. در سال ۱۳۶۶ به دانشگاه علامه طباطبایی منتقل شد و پس از طی مراحل علمی و گزینشی، در سال ۱۳۶۷ به عضویت هیئت علمی این دانشگاه درآمد. او در همان سال به ریاست دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی منصوب شد و حدود هفت سال در این مسئولیت فعالیت کرد. مدتی نیز معاونت دانشجویی دانشگاه را بر عهده داشت.
در سال ۱۳۷۲ به دعوت عبدالله نوری، وزیر وقت کشور، به عنوان معاون حقوقی و پارلمانی وزارت کشور منصوب شد و تا شهریور ۱۳۷۶ در این سمت فعالیت کرد. پس از پایان این مسئولیت، به دانشگاه بازگشت و در کنار فعالیت‌های آموزشی، رساله دکتری خود را تکمیل کرد.
از دیگر مسئولیت‌های شریعتی می‌توان به همکاری با آیت‌الله احمد جنتی در امور نظارت بر انتخابات، فعالیت در سازمان عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران و تصدی معاونت آموزشی این سازمان اشاره کرد. او در این مسئولیت، برنامه‌های متعددی برای ارتقای سطح علمی روحانیون ارتش و گسترش آموزش‌های قرآنی در مجموعه نیرو‌های مسلح طراحی و اجرا کرد.
در مهرماه ۱۳۸۴، سید صدرالدین شریعتی به ریاست دانشگاه علامه طباطبایی منصوب شد. این مسئولیت تا شهریور ۱۳۹۲ ادامه داشت.
در کنار فعالیت‌های علمی و اجرایی، منبر، سخنرانی و روضه‌خوانی همواره بخش ثابتی از زندگی او بوده است. شریعتی در خاطراتش تأکید می‌کند که حتی در دوران تصدی مسئولیت‌های مهم اجرایی و دانشگاهی، ارتباط خود را با فعالیت‌های مذهبی و روضه‌خوانی امام حسین (ع) قطع نکرده است. او همچنین سال‌ها در مساجد مختلف تهران از جمله مسجد حجتیه نارمک و مسجد قبا به اقامه نماز جماعت و فعالیت‌های فرهنگی اشتغال داشت.
سه وصیت پدر
پدرم نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری شخصیت و مسیر زندگی من داشت. او روحانی بود و به لباس روحانیت و مسئولیت‌هایی که این لباس بر دوش انسان می‌گذارد، اعتقاد عمیقی داشت. زمانی که تصمیم گرفتم در کنار تحصیلات حوزوی وارد دانشگاه شوم، نگرانی‌هایی داشت؛ چراکه در آن دوران بعضی از طلاب پس از ورود به دانشگاه و گرفتن مدرک، لباس روحانیت را کنار می‌گذاشتند و وارد مشاغل دیگری می‌شدند.
پدرم یک روز مرا صدا زد و سه توصیه مهم به من کرد؛ توصیه‌هایی که هیچ‌گاه از خاطرم نرفت. نخست گفت: «خدا تو را لعنت کند اگر این لباس روحانیت را از تنت دربیاوری.» دوم اینکه مبادا روضه امام حسین (ع) را رها کنم و سوم اینکه هر جا برای روضه‌خوانی دعوت شدم، چه پول بدهند و چه ندهند، حق ندارم درباره پول صحبت کنم؛ نه اعتراض کنم که کم داده‌اند و نه مطالبه‌ای داشته باشم.
او معتقد بود صاحب این دستگاه، خودش زندگی انسان را اداره می‌کند. من هم از همان روز تلاش کردم این سه توصیه را در زندگی‌ام حفظ کنم. حتی زمانی که رئیس دانشگاه یا معاون وزیر بودم، روضه‌خوانی را کنار نگذاشتم. در ایام محرم و صفر و مناسبت‌های دیگر، همچنان منبر می‌رفتم و برای امام حسین (ع) روضه می‌خواندم.
واکنش پدرم به توهین‌ها
پدرم در دوران رضاخان، سه بار به دلیل پوشیدن لباس روحانیت مورد تعرض مأموران قرار گرفته بود. آن زمان پوشیدن لباس روحانی ممنوع بود و مأموران با روحانیون برخورد می‌کردند.
یک بار برای من تعریف کرد که در خیابان، پاسبانی جلو آمده و با قیچی قبای او را بریده است. می‌گفت مأمور وسط خیابان ایستاده و تمام قبایش را قیچی کرده است.
من در دوران طلبگی، گاهی از برخورد‌ها و توهین‌هایی که به روحانیون می‌شد، ناراحت می‌شدم و وقتی به خانه می‌آمدم، برای پدرم تعریف می‌کردم که چه گفته‌اند و چه رفتاری داشته‌اند. او در پاسخ به من می‌گفت: «پسرجان، نگران نباش! من در دوران طلبگی‌ام زمان رضاخان سه بار قبایم را با قیچی بریدند؛ اما آن حکومت از بین رفت. اینها هم نخواهند ماند و از بین خواهند رفت.»
وقتی انقلاب پیروز شد، پدرم در بستر بیماری بود. به او گفتم: «پدرجان، نگفتم امام پیروز می‌شود و انقلاب به پیروزی می‌رسد؟»
توصیه شهید مطهری برای رفتن به دانشگاه
در دوران طلبگی در مدرسه شیخ عبدالحسین تهران تحصیل می‌کردم. شهید مطهری نیز به آن مدرسه رفت‌وآمد داشتند. یک روز که شرح حال و سوابق تحصیلی‌ام را برای ایشان تعریف کردم، به من توصیه کردند که وارد دانشگاه شوم و در دانشکده الهیات ادامه تحصیل بدهم.
من هم با توجه به اینکه پیش از طلبگی دیپلم ریاضی گرفته بودم، یک دیپلم ادبی دریافت کردم و در کنکور شرکت کردم. در دانشکده الهیات دانشگاه تهران پذیرفته شدم و از آن زمان ارتباط علمی نزدیک‌تری با استاد مطهری پیدا کردم.
ایشان از نخستین استادانی بودند که پیش از ورود دانشجویان در کلاس حاضر می‌شدند و هیچ‌گاه درس را از روی نوشته نمی‌خواندند. مطالب را با تسلط علمی و استناد به آیات قرآن، روایات و منابع تاریخی بیان می‌کردند. در عین حال، برخوردشان با دانشجویان بسیار صمیمانه و پدرانه بود. دفتر کوچکی داشتند و هر دانشجویی که برای پرسیدن سؤال یا رفع اشکال مراجعه می‌کرد، با روی باز از او استقبال می‌کردند.
مقابله شهید مطهری با جریان فکری آریان‌پور
در سال‌های پایانی تحصیل من در دانشکده الهیات، رژیم پهلوی تلاش می‌کرد فضای دینی این دانشکده را تغییر دهد. یکی از اقداماتی که در این زمینه انجام شد، دعوت از آریان‌پور برای برگزاری کلاس‌های درس آزاد بود.
آریان‌پور در جلسات خود مباحثی را مطرح می‌کرد که از نظر ما با مبانی اعتقادی اسلام تعارض داشت و به مقدسات دینی تعرض می‌کرد. برخی دانشجویان در برابر این مباحث واکنش نشان دادند و با او درگیر شدند. در پی این اتفاق، دستور اخراج تعدادی از دانشجویان صادر شد.
شهید مطهری در دفاع از دانشجویان وارد میدان شدند و در برابر این جریان ایستادگی کردند. به خاطر دارم که ایشان با صدای بلند اعتراض می‌کردند و از رفتار مسئولان دانشگاه انتقاد داشتند.
ایشان پیشنهاد کردند جلسه‌ای به صورت میزگرد برگزار شود تا آریان‌پور دیدگاه‌هایش را مطرح کند و ایشان نیز پاسخ بدهند و دانشجویان خودشان قضاوت کنند.
اما رژیم از این ماجرا بهانه‌ای ساخت تا حضور شهید مطهری در دانشگاه را محدود کند. در نهایت ایشان را بازنشسته کردند و دیگر اجازه حضور و تدریس در دانشکده الهیات به ایشان ندادند. پس از آن، استاد به قم رفتند. این اتفاق برای ما بسیار تلخ بود؛ زیرا دانشجویان ارتباط علمی و عاطفی نزدیکی با استاد داشتند و حضور ایشان در دانشکده برای ما بسیار ارزشمند بود.
۲۲ بهمن؛ سقوط کلانتری نازی‌آباد
در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، اعلام حکومت نظامی شده بود که در ساعات تعیین‌شده از خانه‌های خود خارج نشوند. امام خمینی نیز با اعلام غیرقانونی بودن حکومت نظامی، از مردم خواسته بودند در صحنه حضور داشته باشند. ما از حدود ساعت سه و نیم یا چهار بعدازظهر وارد میدان شدیم. در محدوده بازار دوم نازی‌آباد کلانتری‌ای وجود داشت که نیرو‌های آن می‌خواستند مقررات حکومت نظامی را اجرا کنند.
من بالای یک تریلی رفتم و برای مردم سخنرانی کردم. جوانان در مقابل کلانتری تجمع کرده بودند و ما سه مرحله به آنجا حمله کردیم. در مرحله نخست، نیرو‌های کلانتری تیر هوایی شلیک کردند. در مرحله دوم، تیراندازی به سمت زمین انجام شد و یکی از جوانان مجروح شد. در مرحله سوم، درگیری شدت گرفت و سرانجام حدود ساعت هفت بعدازظهر کلانتری سقوط کرد.
آن روز مردم در‌های خانه‌هایشان را باز گذاشته بودند تا اگر تیراندازی و درگیری شدت گرفت، افراد بتوانند به خانه‌ها پناه ببرند.
تشکیل کمیته انقلاب در نازی‌آباد
پس از پیروزی انقلاب، امام خمینی از مردم خواستند برای حفظ امنیت و نظم، کمیته‌های انقلاب اسلامی را تشکیل دهند. ما نیز با چند نفر از دوستانمان در نازی‌آباد تصمیم گرفتیم نخستین هسته کمیته را در منطقه تشکیل دهیم.
در یکی از پارک‌های منطقه، ساختمانی وجود داشت که پیش از انقلاب برای فعالیت‌های فرهنگی و نمایش فیلم ساخته شده بود. ما همان ساختمان را برای استقرار کمیته انتخاب کردیم و با پنج نفر کار را آغاز کردیم.
به‌تدریج کمیته‌های دیگری در نازی‌آباد، یاخچی‌آباد، خزانه بخارایی و باغ‌آذری شکل گرفتند. محدوده فعالیت ما از میدان شوش و میدان راه‌آهن تا جوانمرد قصاب را دربرمی‌گرفت.
در ابتدا امکانات بسیار محدود بود. حتی برای نوشتن نامه و مکاتبات اداری، سربرگ و مهر مناسبی نداشتیم. خودرو‌ها هم عمدتاً متعلق به خود افراد بود. من یک پژو ۴۰۴ قدیمی داشتم که با آن به کار‌های کمیته رسیدگی می‌کردم. تا سال ۱۳۵۹ در آنجا فعالیت داشتم و سپس به عضویت شورای کمیته مرکزی درآمدم.
روز‌هایی که خواب برای ما معنا نداشت
فعالیت در کمیته‌های انقلاب اسلامی، به‌ویژه در سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب، شب و روز نمی‌شناخت. ما گاهی ۲۰ تا ۲۲ ساعت در روز کار می‌کردیم و فرصتی برای استراحت نداشتیم. پس از آغاز جنگ تحمیلی در سال ۱۳۵۹، مشکلات امنیتی و سرقت‌ها افزایش پیدا کرد. آیت‌الله مهدوی کنی به ما توصیه کرده بودند که شب‌ها در خیابان‌ها حضور داشته باشیم و امنیت مردم را حفظ کنیم.
به همین دلیل، تا ساعت سه یا چهار صبح در خیابان‌ها گشت می‌زدیم. من با همان پژوی ۴۰۴ قدیمی خودم رفت‌وآمد می‌کردم و دوستان دیگر هم با خودرو‌های شخصی‌شان به کار مشغول بودند.
از نظر مالی نیز هیچ‌گونه حقوقی دریافت نمی‌کردیم. نه حقوقی در کار بود و نه امکانات خاصی داشتیم. غذای روزانه ما معمولاً عدس‌پلو بود. عدس و برنج تهیه می‌کردند و در یک ظرف بزرگ برای چند نفر می‌آوردند. هفت یا هشت نفر دور هم می‌نشستیم و با دست غذا می‌خوردیم؛ خبری از تشریفات و امکانات نبود.
تهدید به ترور
در سال ۱۳۶۰، فعالیت منافقین در منطقه نازی‌آباد و مناطق جنوبی تهران گسترش پیدا کرده بود. یکی از اقدامات آنها برگزاری میتینگ در محدوده ترمینال جنوب بود. ما اعلام کردیم که برگزاری چنین برنامه‌ای تنها در صورتی امکان‌پذیر است که سلاح‌هایشان را تحویل دهند.
در جریان این ماجرا، تمام سلاح‌های آنها را تحویل گرفتیم. حتی تعدادی اسلحه خاص و طلایی‌رنگ در میان سلاح‌ها وجود داشت که مشخص بود از خانه‌های اعیان و اشراف به دست آمده است. منافقین بعداً در روزنامه خود درباره این اتفاق نوشتند و از ما خواستند رسید تحویل سلاح‌ها را ارائه کنیم. ما نیز رسید صادر کردیم تا از درگیری و تنش بیشتر در منطقه جلوگیری شود.
این اقدامات باعث شد منافقین نسبت به من و برخی دوستانم حساسیت پیدا کنند. آنها چند بار برای ترور من اقدام کردند. در یکی از شب‌های ماه رمضان سال ۱۳۶۰، با خانه ما تماس گرفتند و تهدید کردند که مرا خواهند کشت. پدرم که آن زمان در قید حیات بود، به آنها گفت: اگر کاری دارید، مرا بکشید؛ چرا می‌خواهید پسرم را بکشید؟ اما آنها پاسخ دادند که با او کاری ندارند و فقط به دنبال من هستند.
چند بار نیز به خانه حمله کردند؛ اما خوشبختانه من در خانه نبودم. دوستانم به من توصیه کردند که هر شب محل خوابم را تغییر بدهم. به همین دلیل، در تمام شب‌های ماه رمضان جای خوابم را عوض می‌کردم تا نتوانند مرا پیدا کنند. سرانجام عوامل این گروه شناسایی و دستگیر شدند و برخی از آنها به مجازات رسیدند.
منبع: خاطرات سید صدرالدین شریعتی، گنجینه تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی
