مرکز اسناد انقلاب اسلامی

کد خبر: ۷۷۷۳
یکی از برنامه‌های جنجالی حکومت پهلوی در اواخر دهه ۱۳۳۰ و اوایل دهه ۴۰ اصلاحات ارضی و تقسیم زمین بین کشاورزان بود. اکثر مالکان در مناطق مختلف ایران و ازجمله در گیلان به جهت اجرایی شدن قانون اصلاحات ارضی و از دست دادن بخشی از املاک خود به دشمنان رژیم پهلوی تبدیل شدند. در گزارشی از ساواک آمده است: «یکنفر بنام شیخ صادق معروف به احسان­بخش در شفت در بالای منبر تبلیغات سوء برعلیه شخص اول مملکت و اصلاحات ارضی بیان داشته و مردم را به سقوط دولت امینی توجه داده و سیاست دولت را محکوم داشته و مردم را به قیام و بلوا و آشوب دعوت می‌نماید.»
تاریخ انتشار: ۰۹:۴۵ - ۰۴ خرداد ۱۴۰۱ - 2022May 25

پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ یکی از برنامه­های جنجالی حکومت پهلوی در اواخر دهه 1330 و اوایل دهه 40 اصلاحات ارضی و تقسیم زمین بین کشاورزان بود. این قانون سه ماده اصلی داشت: نخست زمین‌داران می‌بایست همه زمین­های کشاورزی مازاد بر یک ده شش­دانگ را – چه در یکجا چه به ‌صورت پراکنده – بفروشند. البته مالکان باغ مرکبات، چای، قلمستان و مزارع مکانیزه از این قانون مستثنا شدند. دوم بهای املاک مالکان در اقساط ده‌ساله به آنان پرداخت می­شد. سوم زمین­های خریداری‌شده از سوی دولت به کشاورزانی که بر روی همان زمین­ها کار می­کردند فروخته می­شد.[1]

حسن ارسنجانی وزیر کشاورزی در دولت امینی نقش اساسی و تعیین­کننده­ای در پیاده کردن برنامه اصلاحات ارضی داشت. وی این برنامه را در تابستان 1340 ابتدا از روستاهای شهرستان مراغه در آذربایجان شرقی شروع کرد و سپس در سایر مناطق ایران به اجرا درآورد.[2]

در کنار آثار سوء اقتصادی، اصلاحات ارضی پیامدهای اجتماعی قابل‌توجهی نیز داشت، بخش عظیمی از روستائیانی که قبل از اصلاحات ارضی زیر سلطه زمین‌داران بزرگ مشغول کشاورزی بودند، در جستجوی کار راهی شهر شدند. بدین ترتیب اصلاحات ارضی با اثرات مهیب اقتصادی و اجتماعی، زمینه­های نارضایتی عمیق و گسترده­ای را فراهم آورد. بر اثر اصلاحات ارضی میزان تولید کشاورزی طی دهه­های 1960 و 1970 به‌ شدت کاهش یافت که این امر موجب افزایش واردات و وابستگی بیش ‌از پیش ایران به غرب گردید.[3]

مینو صمیمی که از نزدیکان فرح پهلوی بود و سال­ها در دربار شاهد وقایع و حوادث بوده است در خاطرات خود تحلیلی جامع از اهداف و نتایج اصلاحات ارضی شاه ارائه می­دهد. او در این خصوص چنین می­نویسد: «اولین مرحله اصلاحات ارضی با این هدف صورت گرفت که زمینه را برای تبدیل نظام اقتصادی کشور از فئودالیسم به سرمایه­داری نوین فراهم کند و چون گمان می­رفت که دگرگونی مورد نظر، صرفاً با اجرای برنامه تقسیم اراضی پدید خواهد آمد؛ لذا مراحل اجرایی آن نیز به‌سرعت پیش رفت، ولی به‌زودی معلوم شد که کشاورزان بعد از خریدن زمین­ها یا دریافت وام از دولت برای خرید سهام اراضی مزروعی در شرکت­های تعاونی روستایی هرگز نتوانسته­اند روی پای خود بایستند و عموماً به‌صورت افرادی متکی به دولت در زمینه ماشین­آلات کشاورزی، سموم دفع آفات و کمک­های فنی درآمده­اند... همان­ها (کشاورزان) بعد از اصلاحات ارضی به‌صورت بردگان یک سیستم بوروکراسی پیچیده­ دولتی درآمدند که گردانندگان چنین سیستمی از کمترین توانایی برای تدوین برنامه­های مؤثر در جهت بهبود وضع معیشت کشاورزان برخوردار نبودند... علی­رغم کمک­هایی که کشاورزان از طریق شرکت­های تعاونی روستایی دریافت می­داشتند، میزان تولیدات کشاورزی ایران به‌سرعت سیر نزولی پیمود و این امر به‌جز فقدان اطلاعات جدید در امور زراعی، ناشی از تکه­تکه کردن زمین­ها هم بود که روی‌هم‌رفته باعث شد اراضی وسیع به‌صورت واحد­های کوچک غیرقابل استفاده درآید.»[4]

اکثر مالکان در مناطق مختلف ایران و ازجمله در گیلان به جهت اجرایی شدن قانون اصلاحات ارضی و از دست دادن بخشی از املاک خود به دشمنان حکومت پهلوی تبدیل شدند. در گزارش ساواک در خصوص یکی از این مالکان گیلان و دشمنی او با حکومت پهلوی چنین آمده است: «نظام قوامی شغل مالک در چاخانی­سر عکس اعلیحضرت همایونی را در حضور عده­ای ازجمله حسین جعفری شغل کشاورز و محمدحسین مقدم زارع و موسی مهدوی پاره نموده و ناسزا گفته است و نامبردگان گاهی اوقات نیز در گاراژ کلاچای سر صحبت را باز نمود، و به‌قول‌معروف گریزی می­زنند و مستمعین را تحریک و بر ضد دستگاه­های دولتی می­شورانند ولی گاراژدار در این مورد حاضر به همکاری با مامورین نبوده و حاضر به افشای حقایق نیست.»[5]

در این زمان به شبکه تلویزیونی رشت و به آقایان مسعود نزاکتی (فیلم‌بردار تلویزیون) علی اردابد (خبرنگار تلویزیون) و مهرداد کمالی رئیس اداره روابط عمومی اصلاحات ارضی گیلان مأموریت داده شد که جهت انجام مصاحبه و فیلم‌برداری با چند نفر از کشاورزان قریه چوگام به قریه مذکور بروند و در این مأموریت می­بایست توسط افراد فوق با کشاورزان قریه چوگام در مورد انقلاب سفید و تأثیر آن در زندگی کشاورزان مصاحبه تلویزیونی انجام داده و می­بایست از کشاورزان سؤال گردد نظر شما درباره­ شعارهایی که اخیراً در صفوف بعضی از دانشجویان شنیده شده و انقلاب سفید را موجب بی‌سروسامان کردن کارگر و دهقان دانسته­اند چیست؟ و در مقابل این افراد که منافع شما را به خطر انداخته­اند چه عکس­العملی نشان می­دهید؟ بر طبق گزارش ساواک پس از انجام مصاحبه مشخص می­شود که کشاورزان منطقه جرئت گفتن حقیقت را ندارند و این مصاحبه یک مصاحبه فرمایشی بوده است.[6]

در گیلان نسبت به لایحه اصلاحات ارضی توسط مردم و روحانیون اعتراضاتی صورت گرفت. شیخ صادق احسان­بخش مردم را علیه این لایحه و دولت امینی برانگیخت: «روز جمعه 29/4/41 یکنفر بنام شیخ صادق معروف به احسان­بخش در شفت در بالای منبر تبلیغات سوء برعلیه شخص اول مملکت و اصلاحات ارضی بیان داشته و مردم را به سقوط دولت امینی توجه داده و سیاست دولت را محکوم داشته و مردم را به قیام و بلوا و آشوب دعوت می‌نماید... شیخ صادق احسان­بخش ضمن موعظه به قانون اصلاحات ارضی اشاره نموده و می گوید مرحوم آیت­الله بروجردی به شاهنشاهی توصیه کردند که در مذهب جعفری تقسیم اراضی درست نیست و در حین فوت نیز این موضوع را در وصف نامچه خود یادآور شدند. از دربار بمرحوم آیت­الله پیغام دادند که چگونه تقسیم اراضی در عراق که یک مملکت اسلامی است شده است آیت­الله جواب دادند شما هم اگر بخواهید مثل عراق بشوید بکنید.»[7]

پی‌نوشت‌ها:

1- غلامرضا نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله­ی ایران (از کودتا تا انقلاب)، جلد 1، تهران، موسسه­ی ­خدمات فرهنگی رسا، 1371، ص 182

2-. همان، صص 186-184

3- محسن میلانی، شکل­گیری انقلاب اسلامی از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی، ترجمه­ی مجتبی عطارزاده، تهران، گام نو، 1381، صص 104-103

4- مینو صمیمی، پشت­پرده­ی تخت طاووس، ترجمه­ی حسین ابوترابیان، تهران، اطلاعات، 1374، صص 168-167

5- انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک (استان گیلان)، جلد 1، ص 25

6- همان، صص 187-186.

7- صادق احسان­بخش، انقلاب اسلامی در گیلان با استفاده از مدارک و اسناد ساواک و شهربانی گیلان، بی­جا، بی‌­نا، بی­‌تا، ص 25.

ارسال به دوستان
نسخه چاپی
ارسال نظر