کد خبر: ۹۳۳۵
۲۵ شهریور | سالروز خلع رضاشاه پهلوی از سلطنت
تبعید رضا شاه و آزادی حجاب بانوان
کشف حجاب در ایران بزرگترین رویداد فرهنگی اجتماعی دوران سلطنت رضاشاه به شمار می‌آید. تغییر پوشش زنان، با قانون کشف حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴، تصویب و اجرا شد. به موجب آن، زنان و دختران ایرانی در استفاده از چادر، روبنده و روسری در مدارس و دانشگاه‌ها، مراکز اداری و دولتی منع شدند و باید از کلاه و پالتو استفاده می‌کردند. با ورود متفقین به ایران در جریان جنگ جهانی دوم و تبعید رضاشاه از ایران در شهریورماه ۱۳۲۰، به جزیره ژوهانسبورگ افریقای جنوبی، موجی از بازگشت به حجاب در میان بانوان به وجود آمد.
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ خلع رضاشاه از سلطنت و شروع حکومت محمد رضا پهلوی برای زنانی که در نتیجه‌ی سیاست کشف حجاب رضاشاه به اجبار چادر از سر برداشته بودند و یا به خاطر حفظ حجاب، خود را از حضور در عرصه‌های اجتماع محروم کرده بودند، فرصت مناسبی بود. بسیاری از قوانین لازم الاجرا در زمان رضاشاه مثل مخالفت با حجاب و اجرای قانون کشف حجاب، با روی کار آمدن دولت ضعیف و ناتوان محمدرضا پهلوی، قدرت اجرایی خود را از دست داد. بنابراین بسیاری از زنان محجبه مجدداً در مجامع حضور پیدا کردند و از شمار زنان بی‌حجاب به نحو مشهود کاسته شد. محمدرضا پهلوی در این باره می‌نویسد:
رضاشاه پیشقدم رفورم بسیاری برای زنان گردید اما به نظر می‌رسد که در زمان حاضر باید برنامه‌های جدید تهیه نمود و با شیوه‌های بیشتر دموکراتیک اقدام نمود. مسئله‌ی حجاب یکی از نمونه‌های بارز است. پس از استعفای پدرم و زمان هرج و مرج حاصل از جنگ، بعضی از زنان دوباره پوشش چادر را انتخاب کردند. این کار قاعدتاً غیر قانونی بود، اما دولت و خود من تصمیم گرفتیم که از این موضوع بی‌خبر بمانیم. ما ترجیح می‌دهیم موضوع طبیعی انجام گیرد نه با فشار حرکت حادثه را زیاد کند.[1]
به هرحال با آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی، اگر چه زنان مسلمان محجبه آزادی حفظ حجاب خود را به دست آوردند و توانستند آزادانه به محافل عمومی و اجتماع حضور پیدا کنند اما در کنار این زنان محجبه، زنان بی‌حجاب دیگری در اجتماع و ادارات ظاهر می‌شدند و این دفعه دغدغه‌ی اصلی رهبران دینی و مبارزان مخالفت با حضور زنان بی‌حجاب در جامعه بود چنانچه اقداماتی در این رابطه از جانب سید مجتبی نواب صفوی، رهبر فداییان اسلام، شکل گرفت. یکی از جنبه‌های عصر پسارضاشاه در ایران مبارزه جدی اسلام گرایان با مظاهر فرهنگی دوره او بود. بی‌حجابی یکی از مهمترین این مظاهر بود و در سند زیر گزارشهای مأموران دولت در ۲۰ خرداد ۱۳۳۲، مبنی بر تلاش فدائیان اسلام برای برخورد با بی‌حجابان را شاهد هستیم.[2] در این دوره اغلب مبارزات زنان با رژیم پهلوی به صورت مبارزه‌ی منفی در قالب حفظ حجاب اسلامی و برگزاری جلسات مذهبی و آموزش مفاهیم قرآنی و دینی ظهور یافت در کنار وضعیت ذکر شده پس از شهادت نواب صفوى مجدداً مبارزات با بی‌حجابی از سوی اقشار به چشم می‌خورد.
نواب صفوی: مخالفین قوانین سه گانه باید ترور شوند
محترماً به عرض میرساند به طوریکه آقای مرتضی غلامی با نواب صفوی رهبر فدائیان اسلام که جلسه‌ی خصوصی و سری در شب یک‌شنبه ۱۷/۳/ ۳۲ منزل ابراهیم صرافان تشکیل داده بود تماس گرفت. نامبرده اظهار می‌نمود که آقای نواب صفوی عده‌ای در حدود پنجاه نفر را آن‌شب اطراف خود جمع نموده و به آنها می‌گفت که بنده می‌خواهم قوانین سه گانه ای ۱- قوانین منع مسکرات ۲- اخراج زنان بی‌حجاب از دوائر ۳- چادر گذاشتن زن‌های بی‌چادر وضع نموده به وسیله‌ی آقای صفا‌ئی نماینده محترم قزوین تقدیم مجلس نمایم و باید به‌طور حتم وکلاء تصویب نموده و مورد اجراء گذارند وهر کدام مخالفت نمودند باید به وسیله این افراد که تعیین نمودم ترور شوند زیرا مبداء تمام جنایت و فساد این سه مضره است. اگر این سه اجراء شود وتمام جنایت کشور از بین خواهد رفت. [3]
۱۷ دی ماه، سالروز آزادی و رهایی زن
در تقویم مناسبت‌های حکومت پهلوی روز ۱۷ دی سالروز اعلام رسمی کشف حجاب، به عنوان «روز آزادی و رهایی زن» جشن گرفته می‌شد. این مراسم واکنش‌های علمای قم را به دنبال داشت؛ چنانکه در یک مورد در زمان مرجعیت آیت الله بروجردی در روز ۱۵ دی ماه، روزنامه‌ها اطلاعیه‌هایی را چاپ کردند که تمام دختران دبیرستانی مدارس باید با شورت و بلوز سفید روز ۱۷ دی ماه روز آزادی زنان ایران از قید اسارت رژه بروند که آیت الله بروجردی در دیداری که با فرماندار و رئيس شهربانی داشت مخالفت شدید خود و مردم مسلمان رابا این امر اعلام نمود و نهایتاً شب ۱۷ دی جراید نوشتند به واسطه‌ی سردی هوا رژه‌ی دختران در خیابان‌ها در ۱۷ دی لغو شده است!![4]
اما، بی‌حجابی آزاردهنده در جامعه‌ی ایرانی وجود داشت. و طیف بانوان با حجاب در کنار روحانیون مبارز خواهان از بین رفتن بی‌حجابی بودند. آنها به مناسبت‌های مختلف و در مجامع گوناگون در سخنرانیها و اجتماعات خود حتی اگر موضوع بحث ربطی هم به حجاب و مسائل مذهبی نداشت، در گوشه ای از صحبتهای خود به آن اشاره می‌کردند و بر ضرورت حفظ حجاب اسلامی زنان و مبارزه با حجاب ستیزی حکومت پهلوی تأکید می‌کردند.
موضوع: کانون ارشاد
جلسه کانون ارشاد بعد از ظهر روز ۲۲/ ۵/ ۵۰ در منزل آقای نظریان واقع در خزانه فرح آباد بین فلکه اول و دوم دست راست کوچه طاهرخانی برگزار شد. ابتدا آقای میرزاخانی و سایر افراد حاضر درجلسه آیاتی از قران مجید را قرائت کردند. و میرزاخانی ضمن تفسیر قرآن اشاره به حجاب بانوان نمود و گفت زن باید دارای حجاب و عفت باشد. آن‌هاییکه بی‌حجاب باشند جزء مومنین نیستند و از گروه کافران محسوب می‌شوند. سپس آقای حیدری ضمن خواندن اشعاری در مدح حضرت فاطمه زهرا برای پیروزی سربازان اسلام که با اسرايلی‌ها می‌جنگند صلوات فرستاد. در متن اشعارش نیز به بانوان توصیه شده بود که که از لحاظ حجاب و عفیف بودن از حضرت زهراء‌تاسی کنند. و در ساعت ۲۲:۰۰ اقای محلاتی واعظ اقای محلاتی واعظ پشت میکروفون قرار گرفت و ضمن صحبت درباره مسائل دینی از بی‌عفتی امروزی انتقاد کرد و گفت خرابی جامعه زنان بدست زمامداران هر مملکتی است. این زمامداران هستند که جامعه را براه راست یا به طرف فساد می‌کشانند. امروز به زنان در ادارات و موسسات بهتر از مردان کار می‌دهند. آخر این چه وضعیتی است و در کجای قرآن نوشته است که زن بین مردها در ادارات و جاهای دیگر کار بکند. حالا این بی‌عفتی و بی‌حیایی سرشان را بخورد. امروزه در دنیا آمده‌اند و برای انتخاب زنان زیبا جایزه تعیین کرده‌اند ولی این‌کارها جز بدبختی چیز دیگری برای جامعه و مملکت ندارد. ازادی زنان هم اندازه دارد و همین آزادی بهای بی‌حد سبب شده است که جوانان به طرف هیپی‌گری – کاباره، سینما و شهوترانی و فساد و بدبختی قدم می‌گذارند. اقایان ماشینی که راننده اش به پدال گاز آن فشار می‌آورد عده‌ای را از بین خواهد برد. به‌طور حتم عده‌ای را ازبین خواهند برد و برای جلوگیری از اینکار باید راننده مرا عوض کرد. زمامدارانی که قاضی مملکت را از زنان انتخاب می‌کنند. این زنان وقتی با قاتلین و جانیان روبرو شوند پس از چند کلمه صحبت در اثر رقت قلب دست وپایشان سست می‌شود و ممکن است آن خطاکار را ببخشد. ای اقایان و ای جوانان شما کفر زحمت‌کشیده‌‌اید و درس بخواند و دیپلم یا لیسانس گرفته‌اید این همه زحمت چه فایده داردعده‌ای شناخته‌شده در این مملکت هستندکه از زنان خود در کاباره‌ها و دانسینگ‌ها و غیره می‌فرستند.[5]
موج مخالفت علماء علیه بی‌حجابی ادامه داشت. به‌طوریکه هر منبری که به هر مناسبتی برگزار می‌شد، سخنرانان محدود زمانی را به حجاب بانوان و اثرات سوء بی‌حجابی اختصاص می‌دادند. و به دنبال رفع اثر سوء این پدیده بودند. به طوریکه حتی برخی از علماء در تلاش بودند برای حفظ حجاب دانش‌آموزان مجاز نبودند با حجاب وارد مدرسه شوند مدرسه ای جداگانه تاسیس کنند.
به‌عرض میرساند، ساعت ۳۰/۲ روز گذشته مورخه ۲/۱۰/ ۴۶ در مسجد اکباتان واقع در خیابان اکباتان، آقای کافی واعظ، ضمن سخنرانی خود از وضع فرهنگی و رفتن دختران بدون حجاب به مدرسه انتقاد نموده و در پایان مبالغ زیادی به عنوان ساختن مدرسه‌ای که فقط دختران با حجاب حق تحصیل در آن‌را داشته باشند از مردم اخذ و در مقابل کاغذی که نمونه آن پیوست است به عنوان رسید ارائه داده و یکی از حاضران مقدار دوهزار متر زمین به همین منظور اهداء نموده است. [6]
و با شرح فوق همچنان روحانیون در گوشه و کنار منابر خود از هر فرصتی برای مهم جلوه دادن مساله‌ی بی‌حجابی و دفاع از بانوان با حجاب استفاده می‌کردند.
ساعت ۴۵: ۱۹ میرزا علی محدث زاده قمی واعظ در قسمت چهل ستون مسجد جامع در حضور ۳۰۰ نفر مستمع پیرامون مسائل دینی و مذهبی و عدم اجرای دستورات اسلامی از طرف مسلمانان صحبت بیان نمود که نگذارید زنان شما بدون حجاب باشند زیرا باید دستورات و احکام اسلامی را رعایت کنند. این مجلس ساعت ۲۰ پایان یافت.[7]
لازم بذکر است تمامی منابع از کتاب مراد حاصلی، اعظم ( ۱۳۸۶) تاریخ شفاهی مبارزات سیاسی زنان مسلمان، تهران، نشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، برگرفته شده است.
[1] . پهلوی، محمد رضا ( ۱۳۷۱) پاسخ به تاریخ، ترجمه‌ی دکتر حسین ابوترابیان، تهران، نشر: سیمرغ، ص ۲۳۳
[2] . مراد حاصلی، اعظم ( ۱۳۸۶) تاریخ شفاهی مبارزات سیاسی زنان مسلمان، تهران، نشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۳۵
[3]. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، مراسان: شماره پرونده ۹۲۶، کاربرگه ۱
[4] . دوانی، علی ( ۱۳۸۲) نقد عمر، خاطرات علی دوانی، تهران، نشر: رهنمون، ص۱۹۸-۱۹۶
[5] . مرکز اسناد انقلاب اسلامی: شماره پرونده ۱۱۰۴، کاربرگه ۴۱
[6] . مرکز اسناد انقلاب اسلامی: شماره پرونده ۱۳۰۹، کاربرگه ۱۵۴
[7] . مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، شماره پرونده ۲۹۲۲، کار برگه ۶
