از ظفر تا رمضان؛ مقدمات "نامنظم" ایجاد نظم جدید در جنگ
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در اوایل پاییز سال ۱۳۶۶سلسله عملیاتهای چریکی و نامنظم بسیاری توسط یگان‌های قرارگاه رمضان با همکاری گروه‌های معارض عراقی در مناطق و شهرهای شمالی کشور عراق از جمله چهار استان سلیمانیه، کرکوک، اربیل و دهوک، به اجرا درآمد که به انهدام بخشی از نیروها و امکانات ارتش عراق و نیز تخریب بخشی از تاسیسات خدماتی و اقتصادی آن کشور انجامید. اقدامات نیروهای سپاه پاسداران در منطقه شمال غرب به صورت نبردهای منظم و نامنظم اجرا می‌شد. فرماندهی و اجرای نبردهای نامنظم عموما بر عهده قرارگاه رمضان بود. این قرارگاه که به دنبال احیای نظریه ستاد جنگ‌های نامنظم در کشور بود، سلسله عملیاتهای ظفر را به همین منظور اجرا نمود. این عملیات‌ها معمولا با همکاری توابین و گروه‌های معارض عراقی صورت می‌گرفت.
حجت‌الاسلام سید محمود هاشمی سخنگوی مجلس اعلی انقلاب اسلامی عراق در مصاحبه‌ای با روزنامه رسالت فعالیت و برنامه‌های نیروهای اسلامی در داخل عراق و مناطق آزاد شده شمال این کشور را تشریح کرد. او بر این باور بود که این گروه‌ها در گسترش سرپیچی مردم از حکومت و شورش مردم علیه نظام حاکم نقش اساسی بر عهده دارند. به باور او حرکتی را که گروه‌های مبارز کُرد هدایت می‌کردند به شکل وسیعی انقلاب را در عراق رشد و گسترش می‌داد. سیاست مجلس اعلا برای مبارزه علیه رژیم بعث عراق به طور کلی بر پایۀ ایجاد انقلاب و تحرک از داخل عراق استوار بود. به همین علت تعداد زیادی از گروه‌های مبارز فعال برای نابودی رژیم بعث و دستگاه‌های وابسته به آن به داخل عراق گسیل شدند. مجلس اعلا نیروهای خاصی را که مسئولیت امور نظامی در جبهه‌های جنگ را عهده‌دار بودند در اختیار داشت که از آن جمله می‌توان از گردان جهادی «نهم بدر» نام برد که از مهم‌ترین واحدهای نظامی مبارز به حساب می‌آمد و همچنین گروهان‌های سیدالشهدا که ویژه عملیات نظامی در داخل عراق بودند. نیروهای نظامی مجلس اعلا در عملیات نظامی مهمی از جمله عملیات کربلای ۲ و کربلای ۵ نیز مشارکت داشتند.
گروه‌های مبارز کرد با هدایت قرارگاه رمضان، به عملیاتهای وسیع و گسترده‌ای علیه مراکز نظامی حزب بعث در شمال عراق دست زدند که از آن میان می‌توان از سلسله عملیات فتح و ظفر نام برد. عملیات نامنظم ظفر۲ به همت رزمندگان لشکر ۹ بدر(متشکل از نیروهای مجاهد و احرار عراقی) در تاریخ ۱۳۶۶/۷/۱۲ با رمز «لبیک یا حسین (ع)» انجام شد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اجرای این عملیات را برای پاسخ‌گویی به بمباران شیمیایی و ویران کردن روستاهای کردنشین استان‌های شمالی عراق طراحی کرد. علاوه براین انهدام تأسیسات و مراکز نظامی و اقتصادی و استراتژیک و از بین بردن توان رزمی و پشتیبانی نظامی عراق در این منطقه از دیگر اهداف این عملیات بود.
سردار نقدی(معروف به شمس جبهه‌ها) فرمانده لشکر ۹ بدر در کنار آیت‌الله شهید سیدمحمدباقر حکیم
منطقه عملیاتی ظفر۲ شهر کفری واقع در استان کرکوک عراق بود که به عنوان عقبه جبهه شمالی عراق به حساب می‌آمد و از این جهت انهدام این شهر برای ایران اهمیت زیادی داشت. در نتیجه عملیات ظفر۲ بیش از پانصد تن از نیروهای بعثی به همراه دهها دستگاه تانک و نفربر و سلاح‌های نیمه سنگین منهدم گردید علاوه بر آن دکل رادیو تلویزیون ازمر واقع در ارتفاعات مشرف به شهر سلیمانیه منهدم شد و چندین خودرو و مقادیر زیادی سلاح و مهمات به غنیمت مبارزان کرد درآمد.
رژیم بعثی ارتش عراق نیز در واکنش به اجرای عملیات چریکی و نامنظم ظفر ۲ و همچنین مقابله با عملیات نفوذی پیشمرگان کرد به شهر کرکوک، پست‌های بازرسی متعددی را در جاده‌های منتهی به شهر سلیمانیه مستقر کرد. نیروهای عراقی همچنین به دلیل ترس از حضور نیروهای مبارز ایرانی و کرد در داخل شهر کرکوک، به مدت سه شبانه روز این شهر را گلوله باران کردند.
بنا به گزارش قرارگاه رمضان، رژیم عراق با هدف ایجاد رعب و وحشت میان مردم عراق و جلوگیری از همکاری آنان با نیروهای مجاهد مسلمان عراق و رزمندگان ایران، یکی از روستاهای استان کرکوک به نام کانی العبید را با موشک و بمب‌های خوشه‌ای بمباران کردند. در این حمله ۱۱ تن ازجمله ۴ کودک کشته شدند و ۲۳ تن که در میان آن‌ها زن و پیرمرد مشاهده می‌شد مجروح گردیدند. به علاوه تعداد زیادی از خانه‌های مردم مظلوم کرد در این روستا ویران شد.
بعد از انجام عملیات ظفر۲، قرارگاه رمضان تصمیم به انجام عملیات نامنظم ظفر۳ در تاریخ ۲۵ آبان ۱۳۶۶ در منطقه دربندی خان واقع در جنوب استان سلیمانیه و بخش «سنگاو» در استان کرکوک عراق گرفت. هدف از این عملیات انهدام مراکز نظامی و تاسیسات اقتصادی دشمن بود. نیروهای رزمنده ایرانی عملیات ظفر ۳ را با رمز «یا رسول‌الله (ص)»، و با همکاری معارضان کُرد عراقی آغاز کردند. آن‌ها موفق شدند مرکز پشتیبانی و مقر فرماندهی لشکر ۳۶ پیاده نیروهای بعثی، تأسیسات نیروگاه سد دربندی‌خان، پایگاه حفاظتی دشمن در اطراف دربندی‌خان و منطقه بانی خلال در بغداد را منهدم کنند. در عملیات «ظفر ۳» همچنین، ۱۰۵ دستگاه انواع خودرو نظامی، یک فروند بالگرد و چندین دستگاه تانک و نفربر دشمن به غنیمت گرفته شد و جاده «سلیمانیه» نیز به کنترل موقت رزمندگان اسلام درآمد. از نتایج دیگر این عملیات می‌توان به انهدام ۷۰ درصدی تاسیسات سد و برق دربندی‌خان و قطع برق کل استان دهوک و شهرهایی از توابع استان سلیمانیه اشاره کرد. علاوه بر این کشته، زخمی و اسیر شدن ۷۵۰ تن از نیروهای دشمن در این عملیات منجر به ایجاد روحیه مضاعف در نیروهای ایرانی برای استمرار عملیاتهای بعدی در جبهه‌ها شد.
در ادامه عملیات ظفر۳ مواضع ارتش عراق در بخشداری سنگاو، زیر آتش مستمر سلاح‌های نیمه سنگین مجاهدین عراقی و پیشمرگان کرد این کشور قرار گرفت. در این منطقه یک ستون امدادرسانی دشمن که با حمایت آتش هلی کوپتر و تانک‌ها از چمچال به طرف سنگاو در حرکت بود، با حمله کمین‌های مشترک لشکر ۹ بدر و پیش مرگان اتحادیه میهنی کردستان عراق مواجه شد که تلفات و خساراتی بر آن وارد آمد. در نهایت نیروهای دشمن با بر جای گذاشتن تعدادی کشته و ۳ دستگاه زره پوش و یک دستگاه جیپ فرماندهی و مقداری سلاح و مهمات، از منطقه درگیری عقب نشینی کردند. عراق در واکنش به این حمله مدعی شد که ایران به یک بیمارستان در شهر دهوک حمله هوایی کرده است. سخنگوی ستاد تبلیغات جنگ، کمال خرازی طرح این ادعا را نوعی زمینه سازی برای دست زدن به جنایت جدید علیه مردم ایران دانست و اذعان کرد که نیروی هوایی کشورمان هیچ گونه عملیات پرواز در فضای استان دهوک نداشته و تنها در استان سلیمانیه نظامیان ارتش عراق را هدف بمباران‌های خود قرار داده است.
به فاصله چند روز از انجام عملیات ظفر ۳، باری دیگر قرارگاه عملیاتی و برون مرزی «رمضان» نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با همکاری معارضان کرد عراقی، در روز ۲۸ آبان ماه ۱۳۶۶ عملیات نامنظم «ظفر۴» را در عمق ۲۵۰ کیلومتری عراق یعنی در استان «دهوک» ترتیب دادند. در این عملیات که در شمار سلسله عملیاتهای نامنظم ظفر در جبهه شمالی و با هدف انهدام تأسیسات نظامی- اقتصادی دشمن صورت گرفت، رزمندگان همراه با پشتیبانی آتش موثر توپخانه و ادوات خود موفق شدند با حمله به مقر تیپ ۱۱۹ پیاده مستقر در دهوک – که مسئولیت هدایت و حفاظت پایگاه‌های اطراف شهر دهوک را به عهده داشت – تعدادی از نیروهای این تیپ را هلاک یا زخمی کنند. این عملیات با رمز «یا رسول الله (ص)» پاسخی به اقدامات رژیم بعث عراق و بمباران مناطق غیرنظامی به حساب می‌آمد. در عملیات ظفر۴ به تاسیسات بهره‌برداری و انتقال برق سد دهوک و مقر پلیس این شهر حمله شد و جاده ترانزیتی دهوک به ترکیه به مدت ۹ ساعت مسدود گردید. معاونت اطلاعات قرارگاه رمضان در گزارشی به فرمانده نیروی زمینی سپاه، میزان تلفات و خسارات حکومت عراق را اعلام کرد. بر اساس این گزارش به انهدام تیپ ۱۱۹ جیش الشعبی مستقر در شهر دهوک به میزان ۴۰ درصد، انهدام بخشی از ساختمان استخبارات، انهدام بخشی از تاسیسات برق شهر دهوک به میزان ۶۰ درصد و انهدام مقر پلیس شهر به میزان ۴۰ درصد اشاره شده است.
سردار جهروتی‌زاده، از فرماندهان مستقل یگان ویژه در عملیات ظفر4
اجرای عملیاتهای نامنظم ظفر در شمال غرب کشور، در شبکه‌های خبری بازتاب زیادی داشت. خبرگزاری آسوشیتدپرس در باره این عملیات چنین گزارش می دهد که: «چریک‌های کرد شورشی ادعا کردند در تداوم نبرد در شمال عراق، پنج گردان ارتش عراق را نابود کرده و ضمن گرفتن پانصد اسیر، مقدار زیادی تجهیزات نظامی را به غنیمت گرفتند.»
گزارش "کتی ایوانزا" یکی از مفسران رادیو BBC در اینباره چنین است: «اکنون حدود دو ماه است که عراق در انتظار حمله ایران است، زیرا ایرانی‌ها معمولاً در دو ماه اول سال مسیحی که شرایط جوی به نفع آن‌ها است، مبادرت به حمله می‌کنند. ولی سلسله عملیاتهای "ظفر" اگر چه ممکن است محدود باشند، ولی به هر حال برای عراق از نقطه نظر اوضاع داخلی آن کشور، هشدار دهنده است. در حقیقت عملیاتهای ظفر نشان دهنده این است که نیروهای ایران این توانایی را دارند که به آزار و ایذای عراقی‌ها حتی در قلب خاک آن کشور بپردازند.».
همچنین رسانه‌های ترکیه نیز در آن مقطع با اشاره به عملیاتهای نامنظم ایرانی در منطقه شمال غربی، به تحلیل اهداف ایران از انجام این حملات پرداختند و مدعی شدند که ایران در جبهه شمال غرب به دنبال اعمال کنترل بر منطقه کرکوک است و به دنبال آن قصد تخریب خط لوله نفت کرکوک- یومورتالیک و ممانعت از انجام صادرات و واردات بین ترکیه و عراق از طریق جاده زاخو را دارد. این روزنامه به نقل از گزارش محرمانه شهربانی کل ترکیه افزوده است، جمهوری اسلامی ایران،حزب دموکرات کردستان عراق (بارزانی ها) را به عنوان یک نیروی ثانوی علیه عراق مورد استفاده قرار داده و سلاح‌هایی را که از طریق سوریه و لیبی دریافت می‌کند، در اختیار نیروهای بارزانی قرار می‌دهد.
نتیجه
پس از عملیات فاو و والفجر۸، عملیاتهای برون‌مرزی نامنظم در دستور کار قرار گرفت. باید در نظر داشت که اجرای عملیات ظفر در مقایسه با عملیاتهای بزرگ شاید آن دستاوردهای قابل توجه را نداشت، اما موفقیت این عملیات‌ها که به شکل نامنظم در خاک عراق صورت گرفت به تضعیف روحیه دشمن و وادار او به خاتمه جنگ یاری می‌رساند. صیاد شیرازیدر مانور سپاهیان حضرت محمد (ص) که در ایلام برگزار شد اجرای عملیات‌هایی چون عملیات ظفر را تدبیر جدید مسئولان در جنگ خواند امری که با هدف به زانو در آوردن دشمن طراحی و اجرا شد.
با توجه به حمایت‌های کشورهای خارجی از رژیم بعث عراق و تقویت ارتش این کشور با انواع امکانات و تسلیحات نظامی، فرمانده‌هان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تصمیم گرفتند که با هدف رسیدن به موضعی بالاتر در مقابل دشمن و کسب امتیاز در صورت پایان جنگ، عملیات‌هایی همچون عملیات ظفر را طراحی و اجرا کنند.
شایان ذکر است که همکاری مبارزین عراقی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، می‌توانست به مثابه تبلیغاتی جهانی به منظور افشای ماهیت ارتش و رژیم بعث عراق به حساب بیاید.
نکته پایانی آن که یکی از برنامه ها و اهداف فرماندهان نظامی کشور آن بود که با مشغول داشتن نیروهای نظامی عراق به عملیاتهای نامنظم در منطقه شمال‌غرب، نبرد در مناطق جنوبی را توسعه دهند. بنابراین در همین مقطع زمانی فرماندهان نیروهای نظامی ایران در حال بررس راه‌کارهای احتمالی نبرد در جنوب و راه‌های گسترش وضعیت نیروهای خودی در منطقه عمومی فاو بودند. چنان که از مهرماه سال ۱۳۶۶ ، منطقه عمومی فاو برای اجرای عملیات اصلی تعیین شده بود. بدین ترتیب در زمستان آن سال، کار آماده‌سازی این محور از نظر شناسایی، عقبه‌سازی، طراحی مانور و آمادگی یگان‌ها توسط قرارگاه کربلا آغاز شد.
برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به:
حسین اردستانی، تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق؛ تنبیه متجاوز، جلد سوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۹۵
رضا صادقی، آذربایجان غربی در جنگ با ضدانقلاب و دفاع مقدس، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ۱۳۹۱،
یزدان‌فام، محمود، روزشمار جنگ ایران و عراق، کتاب پنجاهم، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات جنگ، ۱۳۷۸
حبیبی، ابوالقاسم، کارنامه عملیات سپاهیان اسلام در هشت سال دفاع مقدس، تهران: انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳
سند شماره ۱۵۱۶/ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه نیروی زمینی سپاه (اسدالله احمدی)، ۱۱/۷/۱۳۶۶ تا ۲۰/۷/۱۳۶۶.
سند شماره۸۸۳۴۳ / مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ/ روابط عمومی فرماندهی قرارگاه رمضان، ۲۱/۷/۱۳۶۶.
سند شماره ۴۴۵۵۷۰/ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۴/۱۱/۱۳۶۶.
سند شماره ۷۶۰۱۶/ مرکز مطالعات و حقیقات جنگ، ۲۸/۸/۱۳۶۶.
روزنامه کیهان، ۱۳/۷/۱۳۶۶.
