کد خبر: ۹۴۵۱
هر استان یک روایت | خراسان
آیت الله کلباسی؛ سردمدار نهضت ملی شدن نفت در خراسان
نهضت ملی‌شدن صنعت نفت ایران که به‌موجب وحدت ملی ایرانیان علیه استعمارگران خارجی و استبداد داخلی به وجود آمد تحولی اساسی از حیث حقوقی و بین‌المللی برای ایرانیان به همراه داشت؛ بنابراین، نقش طبقات مختلف اجتماعی در این رویداد بزرگ پیوسته قابل‌توجه بوده و شایستهٔ دقت نظر بیشتری است. در همین راستا مروری کوتاه بر عملکرد آیت‌الله کلباسی در قبال نهضت ملی ایران در استان خراسان داریم.
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ آیت‌الله شیخ محمدرضا کلباسی عالم مبارز و آگاه به زمان، نوگرا و صاحب‌نظر در معارف دینی، اولین روحانی برجسته‌ای بود که در مشهد در تایید ملی کردن صنعت نفت فتوا داد. ایشان سخنران مراسم درگذشت حاج‌آقا نورالله در قم بود و در «مسجد بالاسر» میان انبوه مردم به منبر رفت و با سخنرانی خود مردم را سخت تحت‌تأثیر قرارداد. [1] شاید پس از این سخنرانی بود که دستگیر شد و مدت هفت ماه در زندان محبوس بود. سپس به مشهد تبعید گردید و پس از دو سال اقامت در مشهد به اصفهان برگشت. پس از مدت اندکی برای همیشه به مشهد رفت و تا پایان عمر در این شهر ماند.
پس از ترور رزم‌آرا، آیت‌الله محمدرضا کلباسی در کنار آیات خوانساری، بهاءالدین محلاتی، محمود روحانی قمی و عباسعلی شاهرودی در حمایت از ملی‌شدن نفت اعلامیه ای صادر نمود و در مشهد این نهضت را رهبری کرد. اعلامیه‌ها و مواضع انقلابی و اسلامی ایشان به طور مرتب در مطبوعات محلی و ملی به چاپ می‌رسید وی مکاتبات گسترده‌ای با رهبران نهضت یعنی دکتر محمد مصدق و آیت‌الله کاشانی داشت و در مدت دو سه سال تلگراف‌های زیادی میان آنان مبادله شد. ایراد سخنرانی در میتینگ‌های ملی ارسال تلگراف به رهبران نهضت، صدور بیانیه و توصیه به مردم شرکت در تحصن‌ها تلگراف‌های مکرر به خود شاه[2] و توصیه‌های مشفقانه و سازنده به همهٔ گروه‌ها و افراد از جمله اقدامات ایشان بود. آیت‌الله کلباسی ملی‌شدن نفت را از بزرگ‌ترین قدم‌های مؤثر و مفید برای سعادت کشور و شکست دشمنان دین و ملت می‌دانست. وی در پیامی خطاب به آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق، ضمن حمایت از ملی‌شدن صنعت نفت تصویب لایحهٔ منع مسكرات و اقدام مجدانهٔ دولت را برای رفع معایب فرهنگی و تنظیم برنامه‌های دینی ستود. [3]
آیت الله کلباسی و مبارزه با بی سوادی
پس از آخرین جلسه مجلس سنا در فروردین سال ۱۳۳۰ش و اظهارات ظهیرالاسلام دربارهٔ اصلاحات فرهنگ ایران و نقش سازنده تعالیم اسلامی در تربیت اطفال و نوباوگان و ضرورت تدریس این‌گونه تعلیمات در مدارس و تجدیدنظر در برنامه‌های مدارس مرحوم کلباسی ضمن تأیید این موضوع عامل اصلی بدبختی و عقب‌افتادگی ملت ایران را جهل و نادانی و بی‌فرهنگی و بی‌ایمانی دانست و یادآور شد وقتی نود درصد مردم بی‌سواد و بیگانه از علم و دانش و اقتصاد و سیاست هستند و حقوق حقهٔ خود را نمی‌دانند چگونه می‌توان نیک‌بختی را برای آنها به ارمغان آورد. [4] او در معارضهٔ رودررو با فریب‌کاری‌های دنیای کمونیسم در پیام دیگری می‌نویسد: «باید بدانند لازم و فرض است برای جلوگیری این فساد ضد آزادی که مخالف مساوات و استقلال دینی و ملی جامعهٔ بشریت است جداً و متحداً اقدام نموده و بدانند که مساوات و تأمین آزادی حقیقی بشری در قوانین و دستورات اسلامی است که هرگاه این مرام مقدس عملی شود، همان مساوات و اعتدال حقیقی در سرتاسر مملکت انجام خواهد شد. »
ایشان قطع ایادی بیگانه را از سرنوشت ملی وظیفهٔ شرعی و عینی هر فرد مسلمان شرکت می‌دانست و برای بالابردن آگاهی مردم، برحسب ضرورت، در اعلامیه‌های مختلف، آنان را برای تظاهرات به حرم فرامی‌خواند. هزاران نفر مشتاقانه در این تظاهرات شرکت می‌کردند و پای صحبت‌های این روحانی مبارز می‌نشستند. ایشان در دعوت از مردم در روز ۲ خرداد ۱۳۳۰ش برای شرکت در میتینگ روز جمعه یادآور شد: «پنجاه سال است جنوب مملکت ما در اثر یک امتیاز خائنانه تحت استیلای شرکت سابق نفت درآمده و به این وسیله دولت استعماری انگلستان در کلیهٔ شئون زندگی اجتماعی ما دخالت و دولت‌ها را به میل و ارادهٔ خود تغییر می‌دهد با اینکه به‌موجب قانون، صنعت نفت در سراسر ایران ملی شده و برحسب قوانین بین‌المللی باید از شرکت سابق خلع‌ید شده و مؤسسات نفت را تسلیم مسلمین ایرانی نماید و به‌واسطهٔ کثرت منافع و سود سرشاری که به‌ناحق و ناروا از ثروت اجدادی و ملی ما می‌برند از واگذاری دیگری می‌نویسد مخالف مساوات بدانند که مساوات به این مرام مقدس اخير، آن خودداری می‌نمایند» [5]
نکته درخور توجه در سخنرانی‌های وی تأکید بر حقوق ملی مردم ایران بود. وی به‌موجب قوانین ملی و دینی، قطع ایادی بیگانه از سرِ مسلمین و نوامیس و اموال آنها را وظیفهٔ شرعی و وجوب عینی هر فرد مسلمان می‌دانست و دراین‌خصوص احدی از مرد و زن، پیر و جوان، قادر و ناتوان را مستثنی نمی‌دانست. [6]
در گردهمایی روز جمعه ۳ خرداد ۱۳۳۰ش که به دعوت آیت‌الله کلباسی صورت گرفت، پس از سخنرانی ایشان و امین رشیدی مدیر روزنامهٔ سابق ایران مبارز[7] قطعنامهٔ زیر در صحن حرم امام رضا (ع) خوانده شد: ۱- ما مردم خراسان تنفر و انزجار شدید خود را از حرکات تهدیدآمیز انگلستان و بیانیهٔ مداخله‌جویانهٔ آمریکا ابراز می‌داریم؛ ۲- ازآنجاکه مجلسین ما طبق موازین منشور ملل متفق اصل مقدس ملی کردن صنعت نفت را که نشانهٔ بارز اعمال حق مالکیت ملی ماست تصویب نموده‌اند، فوراً خلع‌ید از شرکت سابق نفت طبق مقررات جاریه‌ی کشور را خواستاریم؛ -3 تهدید به اعزام چترباز و هواپیما و نیروی نظامی به ایران از طرف دولت استعماری انگلستان را یک عمل وحشیانه می‌دانیم؛ در صورت خودداری شرکت نفت سابق از واگذاری منابع حياتى ما و عدم تسليم در قبال خلع‌ید صدور فرمان جهاد عمومی را از علمای اعلام و حجج‌اسلام تقاضا داریم؛ ما از دولت ملی دکتر مصدق تقاضا داریم تصمیم قاطع ملت ایران را برای اعمال حق حاکمیت خود در موضوع ملی‌شدن صنعت نفت طبق منشور ملل متفق به دنیا اعلام و آن را اجرا نمایند . [8]
کشورهای امپریالیستی از شیطنت علیه ملی‌شدن صنعت نفت ایران دست برنمی‌داشتند و در تلاش بودند تا روحانیت مبارز را مخالف این نهضت بدانند. در این راستا، اظهارات رادیو لندن مبنی بر اینکه روحانیون ایران مخالف ملی‌شدن صنعت نفت هستند، موجب شد در روز سه‌شنبه ۱۸ تیر ۱۳۳۰ش میتینگی با شرکت هزاران نفر در مقابل حزب ایران در خیابان پهلوی برگزار شود در این تظاهرات عباسعلی فرشاهی پیام آیت‌الله کلباسی را برای مردم خواند و سپس عبدالحسین ثنایی، دبیر حزب ایران به سخنرانی پرداخت. [9] فعالیت‌های سیاسی گسترده مردم مشهد و ارسال تلگراف‌های پیاپی به آیت‌الله کاشانی توجه ایشان را به حرکت‌های مردم این شهر جلب می‌کرد و ایشان با پیام‌ها و تماس‌هایی فراوان خود، مردم و علما را در جریان مبارزه قرار می‌داد و هرازگاهی در کنار پیام‌های خصوصی به اشخاص و احزاب سیاسی به‌منظور حفظ وحدت و همسویی مردم خراسان، پیام‌هایی نیز خطاب به آنان انتشار می‌داد. در بخشی از پیام ۱۸ تیر ۱۳۳۰ش آمده است: «همان‌طوری که در طول تاریخ همت مردان رشید و فداکار و هماهنگی و اتفاق ملت‌ها و اقوام مختلف، آنها را به مقصود رسانده و برای ترقی و عظمت ملل، بنای مستحکم و متین ایجاد کرده‌اند به عنایت خداوند متعال و توجه اولیای حق، نهضت مقدس اخیر ایران هم به همت عالیه و مجاهدت و فداکاری قاطبهٔ طبقات و وحدت و اتفاق کلیهٔ برادران عزیز، به موفقیت و پیروزی قطعی مشتمل گردد. پس از تصویب قانون ملی‌شدن نفت در سراسر کشور، اینک شروع به اجرا گردیدیم و خلع‌ید عمال شرکت غاصب سابق در همه‌جا آغاز شده است؛ بنابراین باتوجه‌به اینکه بعد از فضل خداوند اتفاق و اتحاد عموم افراد ملت و برادران ایمانی ضامن پیروزی و موفقیت در این امر خطیر بوده، انتظار دارم کماکان وحدت و برادری خود را حفظ نمایند تا به خواست خداوند تبارک‌وتعالی سعادت و ترقی دنیوی و اخروی را زیر لوای اسلام و عنایت و توجه ولی‌عصر عجل‌الله فرجه الشريف تحصيل نماییم.» [10] بدین ترتیب آیت‌الله کلباسی، پیوسته با سخنرانی‌های مبسوط خود به حمایت از حقوق ملی ایران و در رأس آن ملی‌شدن صنعت نفت ایران می‌پرداخت. [11]
لازم به ذکر است تمامی منابع ذکر شده در ذیل برگرفته از کتاب: جلالی، غلامرضا (1394) انقلاب اسلامی در مشهد، ج1، تهران، نش: مزکر اسناد انقلاب اسلامی است.
[1] . نجفی، موسی ( 1369) اندیشه سیاسی وتاریخ نهضت بیدارگرانه‌ی حاج آقا نورالله، اصفهان، نشر: بهار، صص 501- 438
[2] . روزنامه‌ی نور خراسان، 4/5/1331
[3] . جلالی، غلامرضا (1394) انقلاب اسلامی در مشهد، ج1، تهران، نش: مزکر اسناد انقلاب اسلامی، ص 334
[4] . روزنامه‌ی ایران مبارز، 23/2/ 1333
[5] . جلالی، همان، ص 343
[6] . روزنامه‌ی ستاره‌ی ملت، 2/3/1330
[7] . روزنامه‌ی سیاه و سفید، 6/3/1330
[8] .روزنامه‌ی ایران مبارز، 6/3/1330
[9] . روزنامه‌ی صدای ایران، 20/ 4/ 1330
[10] . روزنامه ی صدای خراسان، 20/ 4/ 1330
[11] . روزنامه کیهان، 24/ 3/ 1330
