پارلمان در تبعید
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، عراق شاهد فشارهای شدید سیاسی و اجتماعی علیه شیعیان و نخبگان دینی به‌ویژه در نجف بود. رژیم بعث عراق، به رهبری صدام حسین، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را علیه احزاب شیعه اعمال می‌کرد و بسیاری از روحانیون برجسته، از جمله سید محمدباقر صدر، تحت تعقیب، دستگیری و شکنجه قرار گرفتند. این دوران، هم‌زمان با رشد موج اسلامی‌خواهی و بیداری دینی بود که در سراسر خاورمیانه در حال گسترش بود. پس از انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 شمسی، بسیاری از شیعیان عراقی به رهبری آیت‌الله سید محمدباقر از انقلاب ایران متأثر شدند. ایران نیز که پس از انقلاب اسلامی، مواضعی ضد استکباری و حمایتی نسبت به نهضت‌های اسلامی در جهان اسلام داشت، از تأسیس گروه‌های مبارز شیعی که گرایشات ضد بعثی داشتند حمایت کرد.
مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق به‌عنوان یک تشکل سیاسی - نظامی در راستای مبارزه با رژیم صدام شکل گرفت و اهداف متعددی داشت که از جمله آن‌ها می‌توان به سرنگونی حکومت بعثی، احیای حقوق شیعیان و اجرای عدالت اجتماعی اشاره کرد. این مجلس، شاخه نظامی خود به نام «سپاه بدر» را نیز تأسیس کرد که نقش مهمی در مبارزات مسلحانه علیه رژیم بعث داشت. ساختار مجلس اعلا به‌گونه‌ای بود که شخصیت‌های مذهبی و سیاسی شیعه عراقی از جمله سید محمدباقر حکیم و سید عبدالعزیز حکیم در رأس آن قرار داشتند و تلاش داشتند تا با محوریت دین، رهبری جنبش‌های انقلابی را به عهده بگیرند.
رهبری سید محمدباقر حکیم بر مجلس اعلا
پس از تأسیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در سال ۱۹۸۲ در تهران، سید محمدباقر حکیم به رهبری این سازمان منصوب شد. او باتوجه‌به تجربه‌های روحانی و سیاسی‌اش، نقش کلیدی در هدایت و جهت‌دهی مبارزات علیه رژیم بعث و به‌ویژه در تجهیز و سازمان‌دهی گروه‌های مختلف سیاسی شیعه در خارج از عراق ایفا کرد. رهبری وی بر مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، بیش از هر چیز با تأکید بر دو هدف اساسی همراه بود: نخست، سرنگونی رژیم صدام حسین و بازگرداندن عدالت به مردم عراق، و دوم، اتحاد و همبستگی میان جریان‌های مختلف اسلامی در عراق. در دوران جنگ ایران و عراق، سید محمدباقر حکیم به‌عنوان رهبر مجلس اعلا، روابط نزدیک‌تری با ایران برقرار کرد و از نیروی سپاه بدر، شاخه نظامی مجلس اعلا، برای مبارزه با رژیم بعث عراق حمایت کرد.
در این دوران، بسیاری از اعضای مجلس اعلا از جمله سید محمدباقر حکیم، در ایران پناهنده شدند و در آنجا، نه‌تنها به سازمان‌دهی فعالیت‌های سیاسی پرداختند بلکه ارتباط خود را با ایران تقویت کردند تا فشار بیشتری به رژیم بعث وارد کنند. با سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، سید محمدباقر حکیم به عراق بازگشت و نقش پررنگ‌تری در سیاست‌گذاری جدید عراق داشت. او با تأسیس «مجلس اعلای اسلامی عراق» به‌جای نام قبلی «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق»، تلاش کرد تا از طریق سازوکارهای سیاسی جدید و در چارچوب حکومت دموکراتیک عراق، اهداف و اصول خود را پیش ببرد. رهبری وی در این دوره، بر اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در عراق متمرکز بود و از همان ابتدا در تلاش برای حفظ جایگاه شیعیان در عراق جدید و برقراری نظامی دموکراتیک و مبتنی بر اصول اسلامی بود.
در سال ۲۰۰۳، سید محمدباقر حکیم در حمله‌ای انتحاری در شهر نجف به‌شدت زخمی شد و جان خود را از دست داد. این ترور، ضربه‌ای سنگین به مجلس اعلای اسلامی عراق وارد کرد و فقدان وی، رهبری جدیدی را برای این حزب رقم زد. بااین‌حال، میراث فکری و سیاسی او همچنان در جهت‌دهی به حرکت‌های اسلامی در عراق و به‌ویژه در تأسیس عراق پس از صدام حسین اثرگذار بود.
روایتی کوتاه از پارلمان در تبعید
بررسی مواضع مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق که پس از سرنگونی صدام نام آن به مجلس اعلای اسلامی عراق تغییر یافت و شاخه نظامی آن موسوم به «بدر» در خلال انتفاضه، همچنین قبل و پس از آن از جهات مختلف اجتناب‌ناپذیر است. در آغاز ضروری است یادآوری شود که خاستگاه نهضت نوین اسلامی عراق به دو دهه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران بازمی‌گردد؛ در زمانه‌ای که سردمداران حاکمیت، مذهب را به‌عنوان عامل عقب‌ماندگی جامعه معرفی می‌کردند و دین‌مداران مرتجعانی شناخته می‌شدند که بر طبل واپس‌گرایی می‌کوبیدند و جوامع اسلامی زیر تأثیر افکار مارکسیستی به‌عنوان اندیشه پیشرو و رهایی‌بخش واقع شده بودند. دقیقاً در این برهه، شاهد برآمدن نسل جدید عالمان هوشیار، نواندیش و زمان‌شناس در نجف مانند سید موسی بحرالعلوم، سید محمدباقر صدر، سید محمد بحرالعلوم، سید محمدمهدی حکیم، دکتر شیخ عبد الهادی فضلی، سید محمدحسین فضل‌الله، سید محمدباقر حکیم، شیخ محمدمهدی شمس‌الدین، سید موسی صدر، سید محمود هاشمی شاهرودی، شیخ محمدمهدی آصفی، سید کاظم حائری و... هستیم که به تولید اندیشه و پردازش فکر دینی سازمان‌یافته و صدور آن پرداختند و مروج مرجعیت صالحه، نظام‌یافته و نقش‌آفرین در تحولات اجتماعی شدند.
دیری نپایید که ثمره جهاد پویا و پیوسته دینی، فرهنگی و سیاسی در نجف به بار نشست. حدود دو ماه پس از کودتای ۱۴ تموز ۱۹۵۸ عبدالکریم قاسم که به رژیم پادشاهی سی و هفت‌ساله عراق خاتمه داد، شاهد تکوین «جماعت العلماء نجف» هستیم. انتشار نشریات و مجلات دینی نظیر الإيمان، الأضواء، الأسلاميه، النجف، العهد، الثقافة الاسلامیه نیز با استقبال جوانان تشنه اسلام اصیل و ناب مواجه شد و خط سیر کادرسازی نخبگان حوزوی، دانشگاهی و انقلابی را تکمیل کرد. حرکت حضرت آیت‌الله سید محمدباقر صدر در دهه هفتاد با چنین عقبه و پشتوانه‌ای آغاز گردید. به دنبال وخامت اوضاع در عراق و به‌خصوص پس از شهادت سید صدر، بسیاری از شاخصان فکر دینی و برجستگان حرکت اسلامی ناگزیر به خارج از کشور مهاجرت کردند. برخی از آن‌ها از جمله سید محمدباقر حکیم پیش از گریختن از کشور به‌دفعات بازداشت و در معرض اذیت، آزار و شکنجه جسمی و روحی قرار گرفتند که آخرین مرتبه آن هجده ماه به درازا کشید؛ این در حالی است که پس از دستگیری سید محمدباقر حکیم در ۲۲ صفر ۱۳۹۷ق (۲۳ بهمن ۱۳۵۵ش) متعاقب وقایع ۱۷ صفر و پیمایش مسیر نجف - کربلا به‌منظور شرکت در مراسم اربعین حسینی، برای ایشان حکم اعدام صادر گردید که مورد اعتراض عالمان بلندمرتبه در عراق و ایران واقع شد. همان وقت حضرت آیت‌الله‌العظمی سید عبدالله شیرازی، مرجع مقیم مشهد مقدس، در مکتوبی ضمن اظهار نهایت تأسف و تأثر و استنکار این احکام قساوت‌مندانه، خواهان لغو حکم اعدام جناب علامه سید محمدباقر حکیم، فرزند حضرت امام حکیم، شده بود.
سید محمدباقر حکیم حدود دو ماه و نیم پیش از آغاز تجاوز نظامی صدام بر ضد جمهوری اسلامی ایران به طور محرمانه از عراق خارج و به سوریه گریخت؛ و چند روز پس از شروع جنگ از طریق مسیر زمینی سوریه - ترکیه خود را به تبریز و سپس تهران رساند. ایشان به‌عنوان مهمان ویژه امام خمینی (ره) در خانه‌ای نزدیک بیت امام اقامت جست. سید حکیم پیش از تأسیس مجلس اعلا، مبادرت به ایجاد جماعت علمای مجاهد عراقی کرد. پس از آن دفتر انقلاب اسلامی عراق را بنیاد نهاد. دیری نپایید که به‌منظور وحدت‌بخشیدن و یکپارچه ساختن جریان‌های سیاسی فعال عراق و گسترش و پیشبرد مبارزات جنبش اسلامی تا سرنگونی حاکمیت بعثی، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق تأسیس گردید. این اقدام، تحولی چشمگیر در ساماندهی معارضان و رویارویی طیف اپوزیسیون رژیم صدام به شمار می‌آمد.
مجلس اعلا شخصیت‌های مختلف مخالف از اقوام عرب، کرد، ترکمان و مذاهب شیعه و سنی را در بر می‌گرفت. سران و نمایندگان تشکل‌های حزب الدعوه الاسلامیه، سازمان عمل اسلامی، جنبش مجاهدین عراق، حزب‌الله کردستان، سازمان جند الامام و جناح خالصی در مجلس حضور یافتند. در اساسنامه مجلس، خط‌مشی آن مبتنی بر عقیده اسلامی تصریح شده بود و یکی از مهم‌ترین بندهای اساسنامه تأسیس مجلس، توده‌ها را در راه تقابل با حاکمیت صدام، بخشی از دستورالعمل مجلس قرار داده بود. عضویت در شورای مرکزی مجلس در دستور کار قرار گرفت.
در مرحله نخست، سنگ بنای مجلس به اهتمام حدود هفده نفر نهاده شد که از جمله آنان سید محمدباقر حکیم، سید محمود هاشمی، سید عبدالعزیز حکیم، سید حسین صدر، شیخ محمدباقر ناصری، سید کاظم حائری، شیخ محمدمهدی آصفی، سید محمدتقی مدرسی، دکتر سید سامی بدری، شیخ محمدتقی مولی، شیخ محمدجواد خالصی، دکتر ابراهیم جعفری، سید صدرالدین قبانچی، سید محمد حیدری و شیخ محسن حسینی بودند.
در مرحله دوم شاهد گسترش و تحول مجلس و افزایش شمار شورا به سی و سه نفر هستیم. پس از آن، مجمع‌عمومی مجلس مرکب از هشتاد عضو شکل می‌گیرد. مجمع، شورای مرکزی را انتخاب می‌کرد و شورای مرکزی نیز مبادرت به گزینش رئیس می‌نمود. در مرحله اول، ریاست مجلس شش‌ماهه تعیین گردید و پس از آن، مدت ریاست دو سال در نظر گرفته شد. ریاست مجلس در این برهه زمانی (۳۰ ماه) بر عهده آیت‌الله سید محمود هاشمی شاهرودی قرار گرفت و پس از آن اعضا، آیت‌الله سید محمدباقر حکیم را برگزیدند که ایشان حدود نوزده سال این مسئولیت را بر دوش کشید.
اکنونِ مجلس اعلای اسلامی عراق
امروزه، مجلس اعلای اسلامی عراق همچنان به‌عنوان یکی از احزاب شیعی در صحنه سیاسی عراق فعالیت دارد، اما از نفوذ و جایگاه پیشین خود فاصله گرفته است. این حزب در شرایط فعلی تلاش دارد تا با دیگر جریان‌های شیعی و حتی غیر شیعی در عراق همکاری کند و در راستای ثبات و امنیت این کشور گام بردارد. بااین‌حال، نقش آن در مقایسه با دوران پس از سقوط صدام و اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی کمتر شده است. مجلس اعلای اسلامی عراق، با چالش‌های مختلفی از جمله کاهش محبوبیت در میان جوانان، فشارهای منطقه‌ای، و مشکلات اقتصادی مواجه است. همچنین، اختلافات درون‌سازمانی و رقابت با احزاب شیعی دیگر مانند جریان صدر و جریان حکمت ملی نیز به چالش‌های این سازمان افزوده است. مجلس اعلا اکنون در تلاش است تا با بازسازی هویت و استراتژی خود، نقشی جدید و مؤثر در عرصه سیاسی عراق ایفا کند.
منبع: تبرائیان، صفاءالدین(1391). انتفاضه شعبانیه(حماسه مقاومت اسلامی ملت عراق)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
