دانش آموزان؛ پیشتازان هجوم به مجلس در غائله نان

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ غائله نان در 17 آذر 1321 یکی از رویدادهای مهم و تلخ تاریخ معاصر ایران است که بازتابی از بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آن دوران بود. این غائله در زمانی رخ داد که کشور تحت تأثیر عوامل داخلی و خارجی به شدت آسیب‌پذیر شده بود. از یک سو، سیاست‌های اقتصادی تورم‌زای دوره رضاشاه و از سوی دیگر، احتکار مواد غذایی توزیع نان و دیگر کالاهای اساسی را مختل کرده و دسترسی به آن‌ها را برای اقشار ضعیف جامعه دشوار ساخته بود.

در کنار این عوامل داخلی، اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم توسط نیروهای متفقین، تأثیرات مخربی بر اقتصاد کشور گذاشت. بخش عمده‌ای از غلات و منابع غذایی ایران به جبهه‌های جنگ منتقل می‌شد و نابسامانی در شبکه‌های حمل‌ونقل، توزیع مواد غذایی را بیش از پیش مختل کرده بود. این وضعیت، قحطی و افزایش بهای نان را به همراه داشت و فشار مضاعفی بر زندگی مردم وارد کرد.

در چنین شرایطی، اعتراضات مردمی شکل گرفت و خشم عمومی از وضعیت معیشتی به اوج رسید. در یکی از این اعتراضات، گروهی از دانش‌آموزان به طور دسته‌جمعی به مجلس شورای ملی هجوم بردند تا نارضایتی خود را ابراز کنند. این اقدام که در ابتدا از سوی دانش‌آموزان آغاز شده بود، با پیوستن سایر اقشار مردم به آن، به یک حرکت اعتراضی گسترده تبدیل شد. رئیس وقت مجلس این اقدام را به شدت محکوم کرد و بدون پذیرش مسئولیت دولت یا مجلس در ایجاد این بحران، اعتراض دانش‌آموزان را مغایر با رسالت آنان، یعنی تحصیل و درس‌خواندن، دانست. او همچنین حمله به مجلس را به عنوان نهادی که به گفته او پناهگاه مردم و محل امان آن‌ها بود، تقبیح کرد. این رویکرد، نشان‌دهندۀ عدم درک عمیق مسئولان از ریشه‌های این بحران و نارضایتی عمومی در آن دوران بود.

در این خصوص در مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی در تاریخ یک­شنبه 29 آذر ماه 1321 ه.ش آمده است:

رئیس: روز سه‌شنبه ۱۷ آذر که روز جلسۀ علنی مجلس بود، اگرچه بنده به‌واسطۀ تب و کسالت از شرفیابی خدمت آقایان ممنوع بودم، ولی خاطر مشغول خدمت همه‌تان بود. هیچ تصور نمی‌کردم که اتفاق سوئی در مجلس واقع شود. برخلاف انتظار، از مجلس به بنده تلفن کردند که جمعیتی از دانش‌آموزان به مجلس آمده و از بابت نان شکایت دارند. از شنیدن این خبر برای بنده تأسف و تحیر حاصل شد که دانش‌آموزان چرا وظیفۀ تحصیلی خود را ترک کرده و به‌طور اجماع به مجلس آمده‌اند؟ در صورتی که هر وقت مطلبی داشتند، به‌واسطۀ نمایندۀ معدودی به مجلس مراجعه می‌کردند و از طرف مجلس هم پذیرفته شده و اقدام مقتضی به عمل می‌آمد.

این آقایان که از خاندان‌های محترمند و نان‌آورشان پدران یا اولیای آنان هستند، تکلیف خود را که التزام مدارس است چرا فراموش کرده و به اقدامی که وظیفۀ اولیای خودشان است، مداخله نموده‌اند؟ اولیای مدارس هم چرا آن‌ها را به وظیفۀ خود آشنا نکرده‌اند؟ این تحیر و تأسف البته فوق‌العاده شد وقتی خبر رسید که مردمان نامناسب و ناروا به این آقایان ملحق شده‌اند. بنده یقین داشتم که دانش‌آموزان فوراً خود را از آن اشخاص در این حال دور می‌گیرند؛ به‌جای این، شنیده شد که واردین جدید نغمات غیرمنتظری دارند که اقدامات و رفتار آن‌ها مجلس را تهدید می‌کند.

با حالت کسالت و پریشانی از اندازۀ بیرون، به هرجا مقتضی و لازم بود تلفن کرده و به حاکم نظامی که در مجلس بود نیز تلفن نمودم و با بی‌صبری منتظر جلوگیری بودم. بدبختانه، به‌جای جلوگیری، خبر دادند که جمعی به اتاق‌های رسمی و جلسات و سایر بخش‌های مجلس تجاوز کرده و از بی‌احترامی و غارتگری و شکست و خسارت خودداری نکرده‌اند و به بعضی نمایندگان هم متعرض شده‌اند. این خبرها هنوز تمام نشده بود که اطلاع دادند به خانۀ رئیس دولت و به دکاکین خیابان‌ها حمله برده و کاری کرده‌اند که ملت حقیقی ایران از این اعمال یقیناً ننگ دارند (صحیح است).

طوری این اعمال زشت در بنده و همه آقایان رفقای من اثر کرد که زبان و قلم از بیان آن شرم دارد. ایرانیان، همه آرزومند هستیم که جوانان تحصیل‌کرده و دارای معارف و اخلاق حسنه خدمات شرافتمندانه به دولت و ملت خود بکنند. بنده و همه همکارانم انتظار داریم که دولت و وزارت فرهنگ، بالخصوص، این کار را کوچک نگرفته و آنچه لازمه غوررسی است به عمل آورند تا منبع فساد کشف شده و دامن اولیای مدارس و دانشجویان و دانش‌آموزان که جز صلاح کشور، اخلاق کریمه، و معارف فاضله چیزی باید از آن‌ها بروز و ظهور نکند، مبرّا گردد.

بنده در این مقام مقدس اظهار می‌نمایم که در تهران و شهرهای دیگر در طول عمر خود بسی انقلابات دیده‌ام؛ هیچ‌وقت یاد ندارم که ملت ایران اولاً به یک مقام مقدسی که برای خودشان محل امن و امان و تکیه‌گاه می‌دانند، چنین بی‌حرمتی و جسارتی نموده باشد. در صورتی که مجلس و اسباب مجلس مال عموم ملت است و همه باید احترام و حفظ آن را بر همه چیز خود ترجیح دهند.

بی‌ادبی کرده و به مجلس داخل شوند، بشکنند و غارت کنند و نفهمند که داخل و خارج از کشور از این رفتار وقیح نفرت دارند و با چه نظر تنفری به آن نگاه می‌کنند (صحیح است). این هم عجب است که همیشه یکی از تمجیدهایی که از ایرانی می‌کردند، این بود که اگر وقتی اتفاقی و انقلابی واقع می‌شد، به مال مردم دست نمی‌زدند. حالا مردم تهران که بایستی سرمشق ملت ایران باشند، چنین رفتاری کرده‌اند. نسبت به مجلس آن‌طور رفتار شود، به خانۀ رئیس دولت تجاوز گردد و نسبت به دکاکین اشخاصی که بر طبق قانون مقدس اسلام و قانون مشروطیت، مال و جان آن‌ها در امان است، مانند وحشیان بریزند، بشکنند یا بچاپند و این سرشکستگی را برای همه فراهم نمایند.

این را هم ناگفته نمی‌گذارم که مسلماً ملت نجیب ایران از این عده که در این اعمال ناشایست دخیل بوده‌اند نفرت داشته و آن را مورد مذمت و محل سرزنش می‌دانند. همگی از آن‌ها بیزارند و یقیناً عموماً، مانند آقایان نمایندگان مجلس، انتظار دارند که دولت یکایک متجاوزین را تعقیب نموده و تحقیق کرده و مجازات مرتکبین و محرکین آن‌ها را قانوناً مقرر دارد. دولت از این اقدام غفلت نکرده و محاکم صالحۀ لشکری و کشوری با اشخاص شایسته و بصیر و بی‌غرض، به کار رسیدگی شروع کرده‌اند.

این است که مجلس شورای ملی انتظار دارد که این محاکم با کمال پاکی و طرزی که رسم آن‌هاست، وظیفۀ خود را به‌طور کامل انجام دهند و دولت شاهنشاهی نیز به طوری که رسم مملکت‌داری است، نتیجۀ مطلوب و قانونی را حاصل نماید. اشخاصی که مالشان رفته و دچار خسارت شده‌اند، به‌زودی جبران شود و این ننگ از جامۀ شرافت ایران پاک گردد. همچنین بذل اهتمام کافی به عمل آید که گذشته از مسئلۀ نان در این زمستان، باید طوری مقرر شود که جلوی دکاکین نانوایی خلوت شده و اسباب مرض و ناراحتی تازه در این فصل برای اهالی حاصل نشود. از ترقیات روزافزون اجناس که واقعاً برای همه، به‌ویژه کارمندان دولت و ضعفا، طاقت‌فرساست و ابزاری در دست بعضی شده و هر روز نغمه‌ای از آن کوک می‌کنند، جلوگیری شود تا مردم به راحت و خیال دولت، به فراغت مصروف امور مهمه باشد.

می‌شنیدم ملت واقعی ایران از این تعطیلی، جز اصلاح خرابی‌هایی که به مجلس آورده، علتی نداشته است. از ابتدای هفته گذشته، به همت و مراقبت ادارۀ کارپردازی مجلس و پشتکار و صمیمیت کارمندان و مستخدمین مجلس، خرابی‌ها به‌سرعت رفع شد و امروز جلسۀ رسمی برگزار شده است. از حق نمی‌شود گذشت که اگر توجه و مراقبت کارپردازی مجلس و جان‌فشانی کارمندان و مستخدمین نبود، خسارات مجلس بیش از این‌ها بود و شاید از بعضی جهات جبران‌ناپذیر می‌شد. از طرف خودم و نمایندگان محترم عموماً از زحمات و خدمات ایشان امتنان می‌نمایم.

در خاتمه، این نکته را نیز عرض می‌کنم که در این موقع باریک و زمانی که امواج فتنه‌های دنیا را فراگرفته و از جهت مشکلات داخلی و سیاست خارجی هزاران ملاحظات در کار است، امیدوارم شاهنشاه جوان‌بخت، ملکوتی خدمات ما، دولت سیاستمداران بیدار ایران، نمایندگان مجلس شورای ملی، و ملت واقعی و نجیب ایران، با اتفاق کلمه و همکاری، کشتی سلامتی و سعادت ایران را در ساحل نجات و دور از آسیب روزگار حفظ نمایند. (ان‌شاءالله)

منبع: مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره سیزدهم، جلسه 117، 29 آذر ماه 1321.