ارقام برنامه پنجم توسعه، پاشنه آشیل شاه و هویدا

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در دوران نخست‌وزیری امیرعباس هویدا (۱۳۴۳-۱۳۵۶)، دولت ایران برنامه‌های توسعه‌ای بلندپروازانه‌ای را اجرا کرد که مهم‌ترین آن‌ها برنامه پنج‌ساله عمرانی پنجم بود. این برنامه با بودجه‌ای معادل ۳۲ میلیارد دلار طراحی شد و هدف آن رشد سریع اقتصادی، توسعه زیرساخت‌ها و بهبود سطح زندگی مردم بود. بااین‌حال، علیرغم این سرمایه‌گذاری کلان، ایران به چشم‌انداز توسعه‌ای مورد انتظار نرسید و مجموعه‌ای از بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، کارنامه دولت هویدا را تحت‌الشعاع قرار داد.

افزایش تورم و فشار اقتصادی بر مردم
یکی از پیامدهای مهم اجرای این برنامه، رشد تورم در کشور بود. اختصاص منابع مالی گسترده و افزایش هزینه‌های دولتی منجر به افزایش نقدینگی در جامعه شد، اما تولید داخلی به‌ اندازه‌ای نبود که بتواند این افزایش تقاضا را جذب کند. این موضوع باعث شد که قیمت کالاهای مصرفی، ازجمله مواد غذایی، به‌سرعت افزایش یابد. افزایش قیمت مسکن نیز از دیگر پیامدهای این شرایط بود، به‌ طوری که مستندات تاریخی نشان می‌دهند قیمت خانه و اجاره‌بها در شهرهای بزرگ، به‌ویژه تهران، به‌شدت افزایش یافت. این مشکلات به حدی بود که مطبوعات آن دوره بارها نسبت به فشار تورمی و افزایش هزینه‌های زندگی مردم هشدار دادند.

مشکلات در بهداشت، رفاه و زیرساخت‌ها
اگرچه دولت بخش‌هایی از منابع خود را به پروژه‌های زیرساختی اختصاص داد، اما بسیاری از این پروژه‌ها ناکارآمد یا ناتمام باقی ماندند. وضعیت بهداشت عمومی بهبود چندانی نیافت و بسیاری از مناطق شهری و روستایی همچنان از خدمات درمانی مناسب محروم بودند. بیمارستان‌ها و مراکز درمانی از کمبود تجهیزات و کادر پزشکی رنج می‌بردند و دسترسی به خدمات درمانی برای اقشار کم‌درآمد دشوار بود.
از سوی دیگر، امکانات رفاهی و خدمات عمومی در بسیاری از مناطق کشور عقب‌مانده و ناکافی بود. توسعه شهرها بدون برنامه‌ریزی منسجم انجام شد و زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انرژی نتوانستند همگام با رشد جمعیت و شهرنشینی توسعه پیدا کنند. بسیاری از پروژه‌های عمرانی تنها در سطح کلان‌شهرها متمرکز بودند و مناطق محروم از مزایای توسعه بهره‌مند نشدند.

افزایش فقر و گسترش حاشیه‌نشینی
یکی از مهم‌ترین بحران‌های اجتماعی در دوره هویدا، افزایش فقر و گسترش حاشیه‌نشینی در شهرهای بزرگ بود. با رشد سریع شهرنشینی، بسیاری از روستاییان به امید زندگی بهتر به تهران، مشهد، اصفهان و دیگر شهرهای بزرگ مهاجرت کردند. اما به دلیل عدم توسعه مناسب بخش مسکن و اشتغال، محله‌های فقیرنشین و زاغه‌نشینی در حومه شهرها شکل گرفتند. نبود فرصت‌های شغلی کافی و توزیع ناعادلانه ثروت باعث شد که طبقات پایین جامعه از توسعه اقتصادی بی‌بهره بمانند و شکاف طبقاتی به شکل چشمگیری افزایش یابد.

امیرعباس هویدا در دی ماه سال ۱۳۵۱ سند برنامه‌ پنجم توسعه را به مجلس برد و تصویب کرد... چند ماه بعد (تابستان ۱۳۵۲) نشریه‌ «یونیون سن دیگو» مطلبی درخصوص این برنامه منتشر می‌کند و آماری از بودجه‌ اولیه‌ این برنامه و نرخ رشد درآمد سرانه و نرخ رشد اقتصادی سالانه‌ ایران به دست می‌دهد.

در ادامه، متن سند برای فهم بهتر تخصیص منابع برای برنامه عمرانی پنجم آورده شده‌ است:

متن سند

برنامه‌ توسعه‌ ۵ ساله‌‌ [هویدا] با بودجه‌ی ۳۲ میلیارد دلار
تهران، ایران؛ نخست‌وزیر امیرعباس هویدا برنامه‌ توسعه‌ای ۵ ساله به ارزش ۳۲.۴ میلیارد دلار به مجلس ارائه داده که معتقد است در ایران جهشی بی‌سابقه برای رسیدن به «تمدن بزرگ» خواهد بود.
ایران در حال حاضر نرخ رشد سالانه‌ای معادل ۱۴.۳ درصد دارد و این برنامه‌ توسعه که از ماه مارس (فروردین) آغاز خواهد شد، قرار است طی برنامه پنج سال آینده به نرخ رشدی معادل ۱۱.۴ درصد  در حالت حداقلی دست بیابد. [منظور این است که چشم‌انداز ایران برای مارس که آستانه شروع دوره جدید برنامه توسعه پنج ساله است نرخ رشدی معادل ۱۱.۴ درصد بوده در حالی که در حال حاضر، (پیش از چشم انداز ماه مارس، به رشد ۱۴.۳ دلاری رسیده‌است که این به‌مثابه یک رکورد است. ]
بنا به گفته‌ هویدا، هدف طرح این است که در پایان سال پنجم درآمد سرانه‌ سالانه از ۵۱۳ دلار به ۹۰۷ دلار افزایش یافته باشد.
این برنامه که قرار است ۱.۸ میلیون شغل جدید برای جمعیت ۳۵ میلیونی ایران ایجاد کند، پیش‌تر به تأیید شورای عالی اقتصادی که تحت فرمان شاه است، رسیده است. طی این طرح قرار است تولید نفت از ۵.۲ میلیون بشکه در روز به ۸.۳ میلیون بشکه در سال ۱۹۷۸ افزایش پیدا کند. 
علاوه‌ بر پروژه‌های توسعه‌ آموزش، اقتصاد و صنعت، برنامه‌ دولتی‌ای معادل ۲۵۰ میلیون دلار نیز برای توسعه‌ گردشگری در نظر گرفته شده است. همین میزان نیز بخش خصوصی به این برنامه تخصیص خواهد داد.