آیت الله سید مصطفی خمینی در اول آبان ۱۳۵۶ به طور مشکوکی در عراق درگذشت. بررسی زندگی و زمانه فرزند ارشد امام خمینی و همچنین پیامدهای رحلت اسرارآمیز او یکی از موضوعات مهم در تاریخ انقلاب اسلامی که در پرونده آئینه روح الله بدان پرداخته شده است.
ابتدا بسيار تلاش كردم با پزشكان بيمارستان نجف تماس بگيرم ولي اين توفيق را نداشتم و پزشك قابل و مطمئن نبود. بلافاصله خود را به بيمارستان رساندم. آنها آنقدر آمادگي نداشتند كه يك آمبولانس بفرستند، اين لحظات براي من بسيار سخت ميگذشت. آنجا تصميم گرفتم اين خبر را بدون اين كه ايجاد وحشت و نگراني كند، به منزل امام برسانم. اين طور خبرها را بايد خيلي حساب شده و به اصطلاح با ظرافت به بستگان رساند. طلبهای آنجا بود، به او گفتم: به منزل امام ميروي و فقط احمدآقا را خبر ميكنی و ميگويی خيلي فوری به منزل اخوی سر بزند. آن طلبه هم رفت و احمدآقا را صدا زد...
همه بستگان درجه اول و نزدیکان و دوستان حاج آقا مصطفی، همگی معتقد هستند که مرگ ایشان غیرطبیعی بوده و به احتمال بسیار زیاد، مأموران ساواک و یا سایر عمال حکومت پهلوی، در این قضیه دست داشتهاند.
ویژهنامه " آئینه روحالله "/ بازخوانی فرمایشات آیتالله خامنهای در سال ۶۸
مرحوم سیدمصطفی خمینی (ره) یکی از شخصیتهای بالقوه و بالفعل اسلام بود. روزی که ایشان شهید شدند، در حدود سنین ۴۸ ـ ۴۷ سالگی بودند و در آن سن جزء ممتازترین کسانی بود که در حوزههای علمیه قم، نجف، مشهد و... وجود داشت. بنده ایشان را به عنوان یک چهره برجسته حوزه علمیه قم از سالها قبل میشناختم. وقتی به قم رفته بودیم، در دست فقه و اصول امام، ممتازترین کسی که بر طبق سنت و شیوه درسهای حوزه علمیه، گستاخانه با امام از مباحث علمی دم میزد و اشکال میکرد، او بود.
بخشی از فعالیتهای سیاسی فرزند ارشد حضرت امام، پساز انتقال به عراق، سفر به کشورهای اسلامی بود. این سفرها معمولاً در ماههای فصل تابستان و گاهی نیز در موسم حج صورت میگرفت. جنبة اصلی این سفرها، فعالیت سیاسی و برای تداوم نهضت امام خمینی بود.
سیدمصطفی خمینی با رهبر فدائیان اسلام؛ یعنی شهید سید مجتبی نوابصفوی آشنا بود و در جلسات آن شرکت میکرد. با نفر دوم این جمعیت نیز که شهید عبدالحسین واحدی بود، ارتباط دوستانه و نزدیکی داشت.
به طور كلی این پدر و پسر با هم رفیق بودند و به هم خیلی علاقه داشتند. مرگ داداش هم آقا را خیلی ناراحت كرد. من زن بودم و داد میزدم و گریه میكردم، ولی او مرد بود و مردی كه اطرافش بودند و نمیتوانست گریه كند. در مردم میگفت من مصطفی را برای آینده اسلام میخواستم، ولی در شب من میدیدم كه گریه میكرد. مگر میشود پدر گریه نكند! آقا روز، خودش را نگه میداشت ولی من شبها بیدار بودم و میدیدم كه واقعاً گریه میكرد. برای مصطفی به طور خاصّی گریه میكرد.
حاج آقامصطفی پساز تلاش فراوان در ۲۷ سالگی به درجه اجتهاد نائل آمد، اجازه اجتهاد او از طرف امام خمینی (ره) بود. در مدت توقف دوازده ساله در حوزه نجف سیدمصطفی خمینی به بهرهگیری از حضور آیات عظام و مراجع تقلید حوزة علمیه نجف اشرف آقایان: سید ابوالقاسم خویی، سید محمود شاهرودی و سید محسن حکیم پرداخت. از محضر درس آیتالله سید حسن بجنوردی نیز استفاده کرد.
آیتالله مستجابی میگوید: یک روز به اتفاق به مسجد سید اصفهان رفتیم و شیخالطائفه آیتالله حاج شیخ محمود مفید (ره) که از اساتید فلسفه بود در صفهٔ مربوط به خودشان برای نماز نشسته بودند. به اتفاق حاج آقا مصطفی به خدمت ایشان رفتیم. ایشان آقای مفید را نمیشناخت. وقتی حضوراً سلام و علیک کردیم بحث اشارات و مسائل فلسفی به میان آمد. پس از ساعتی مرخص شدیم. فردای آن روز آقای مفید فرمودند: این جوان پسر کیست؟ گفتم: پسر حاج آقا روحالله خمینی است. مثل اینکه آقای خمینی را نمیشناختند. به من گفتند: این جوان خیلی فوقالعاده است.
با ورود رهبر نضهت اسلامی به نجف در سال ۱۳۴۴، یکی از شیوههای امام استفاده از ظرفیت عظیم حج بود؛ لذا حاجاقا مصطفی مأموریت مییابد تا با شرکت در مراسم حج در همان سال با مبارزین اسلامی ارتباط برقرار کرده و آخرین دستورات و رهنمودها را به آنان رسانده و مسلمانان دیگر کشورها از وضعیت و اهداف نهضت اسلامی آگاه کند. دستگاه امنیتی رژیم پهلوی نیز احساس خطر کرده و با رصد لحظه به لحظه فعالیتها اقدام به کنترل و تحت تعقیب قرار دادن حاج آقا مصطفی در ایام حج میکند. در اولین گزارش به تاریخ ۱۲ اسفند ماه ۱۳۴۴ تلگراف وارده خبر از عزم سید مصطفی خمینی برای شرکت در مراسم حج میدهد.
پس از بازداشت امام خمینی، رژیم پهلوی که به نقش آقا مصطفی در ادامه نهضت واقف بود، با بازداشت ایشان او را از فعالیت بازداشتند. شهربانی قم در همان روز گزارش داد که: «چون پس از دستگیری آیتالله خمینی، سیدمصطفی فرزند وی به روحانیون مراجعه و مشغول تحریک، و صاحبان دکاکین را ترغیب به بستن مینمود؛ لذا نامبرده ساعت ۹:۱۵ صبح با کمک مأمورین ساواک دستگیر و به ساواک قم تحویل گردید.»
پس از سخنرانی امام خمینی علیه کاپیتولاسیون در آبان ماه ۱۳۴۳ و دستگیری و تبعید ایشان به ترکیه فضای ملتهبی در کشور به وجود آمد. علما و مردم مذهبی به میدانداری فرزند ارشد امام، آیتالله سید مصطفی خمینی مخالفتها علیه رژیم را تشدید کردند تا جایی که ساواک نتوانست فعالیتهای حاج آٔقا مصطفی را نادیده بگیرد و مجبور به بازداشت و دستگیری وی شد.
ویژهنامه " آئینه روحالله " / انقلاب اسلامی در کرج
حدود بیست روز پس از برگزاری مراسم یادبود آقامصطفی در کرج، در اول آذر ۱۳۵۶ به دعوت کانون ولیعصر حجتالاسلام حسن روحانی در مسجد امامِ کرج سخنرانی کرد. وی در سخنرانی خود غیرمستقیم از امام یاد کرد و رژیم را به باد انتقاد گرفت. در پایان اعلامیههایی علیه رژیم درمیان جمعیت پخش شد. این مراسم نشان میداد، برگزارکنندگان آن، نه تنها به سخنرانی بلکه به رویارویی مستقیم و تحریک مردم علیه رژیم میاندیشیدند.
ویژهنامه " آئینه روحالله " / انقلاب اسلامی در ارومیه
حجتالاسلام والمسلمین حسنی میگوید: آن وقت اعلامیه و اطلاعیه نبود. مردم همین طوری، به یکدیگر خبر داده بودند. بهنسبت، مجلس باشکوه و پرجمعیت بود. خودم به منبر رفتم و در ارزش و اهمیت و ثمرات شهادت صحبت کردم. چند بار از حضرت امام خمینی نام بردم و به ایشان این مصیبت را تسلیت گفتم که در آن وقت نام بردن از معظمله در مجالس عمومی جرم نابخشودنی بهشمار میآمد. حدود چهارده سال از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ میگذشت و یاد و نام امامخمینی در میان مردم به فراموشی سپرده شده بود. نسل جدید در ارومیه، اصلاً نام معظمله را نشنیده بودند. این مجلس یاد و نام ایشان را در دل مردم دوباره زنده کرد و واقعاً همان طوری که خودشان فرمودند: قضیهی حاج آقا مصطفی از الطاف خفیه الهی بود و به عنوان نقطهی عطفی در تاریخ انقلاب اسلامی ماند.
ویژهنامه " آئینه روحالله " / انقلاب اسلامی در سبزوار
پس از شهادت سیدمصطفی خمینی، در سبزوار مجالس ترحیم همراه با اعتراض به اقدامهای رژیم پهلوی برپا شد و همین مسئله باعث شد راهپیماییهای اعتراضآمیز گستردهای در سبزوار از این زمان آغاز شود.
حجتالاسلام رحیمیان میگوید: تعلق خاطر امام به سید مصطفی در جملاتی که حضرت امام در زمان ارتحال حاج آقا مصطفی در پشت یکی از کتابهایشان با دستخط خود نوشتهاند به خوبی آشکار است. مرحوم حاج احمد آقا اثر مزبور را که در کنار یک رباعی نیز از سید محمد حلّی درباره حاجآقا مصطفی با خط نسخ امام نوشته شده است در اختیار حقیر قرار داد و از آن تصویربرداری کردم.
شهید آیتالله سیدمصطفی هم به دلیل فرزند امام بودن، هم توانایی و قدرت مدیریت، و نهایت به عنوان یک شخصیت علمی و مهذب، توانایی علمی و عملی در عرصه حرکت انقلابی داشتند؛ لذا تمام توان خود را بدون ادعا و نشان دادن شخصیت مستقل، در اختیار امام، نهضت و روند مبارزه گذاشتند. به تعبیر یکی از مورخین، اگر آیتالله سیدمصطفی خمینی، فرزند امام نبودند، بهعنوان یک چهره برجسته انقلابی و علمی در عرصه جامعه مستقل میدرخشیدند. اما ایشان با معرفت، ایمان و اعتقادی که به اسلام، مبارزه و امام داشتند و خود در شمار عارفان و عالمان صالح و مصلح بوند، از هرگونه خودنمایی و یا نشان دادن شخصیت مستقل خود اجتناب مینمودند و این بود که زوایای علمی و سیاسی، انقلابی ایشان آنسان که بودند –عمل کردند- و کارنامه درخشان داشتند، در عرصه سیاسی مشخص نشد. مسلماً تحلیل اسناد ایشان، بیان و تبیین بخشی از روند انقلاب اسلامی است که باید به جدّ بدان پرداخت.
ویژهنامه " آئینه روحالله "/برشی از خاطرات آیتالله مسعودیخمینی
آیتالله مسعودی خمینی میگوید: تشتت عجیبی میان نیروهایی که در اطراف امام بودند، به چشم میخورد. با این همه مرحوم آقا مصطفی با مدیریت خاصی که داشت، تمام این نیروها را به خود علاقهمند کرده بود و با او مشکلی نداشتند. به یاد دارم سیدی در نجف بود که صددرصد با انقلاب مخالف بود و حتی به امام فحاشی میکرد. با این حال مرحوم آقا مصطفی به مجلس او میرفت و مینشست و با هم گپ میزدند. کلاً مرحوم آقا مصطفی نقش تعدیل کنندهای داشت. فتیله نیروهای داغ را اندکی پایین میکشید و نیروهای خفته را به جنبش بیشتر وامیداشت و با آنان که عادی و سر به راه بودند، کاری نداشت. سروکار او بیشتر با افراد افراطی و تفریطی بود. نامهها و مجلات گروههای مختلف با گرایشهای گوناگون را مورد مطالعه قرار میداد و هر یک را با جوابی درخور، به کار میگرفت و قانع میکرد.
حجتالاسلام رحیمیان میگوید: یکی از خوشترین و دل انگیزترین ایام مجاورت در عتبات همین سفرهای پیاده به کربلا بود. دعا و زیارت جمعی در حال پیادهروی و حالات روحانی و قطره های اشکی که همچون دانههای مروارید بر گونههای نورانی حاج آقا مصطفی میغلتید، روانها را روشن و جانها را جلا میبخشید. کاروانی با پاهای تاول زده و چهرههای گردآلود رو به سوی کربلا روان بود، اما عبور کردن از راه باریکی که از سمت چپ نخلهای بلند و از جانب راست شط فرات آن را میفشرد، خستگی ناپذیر بود.
ویژهنامه " آئینه روحالله" / برشی از خاطرات حسن روحانی
بالاخره موضوع را به شهادت حاج آقا مصطفی کشاندم و از ایشان تجلیل کردم و گفتم: امام اسماعیل خودش را هم به قربانگاه برد و او را به خداوند تقدیم کرد. ابراهیم خلیل (ع) وقتی از همه آزمایشها سربلند بیرون آمد، به جایی رسید که خداوند درباره او فرمود: «انی جاعلک للناس اماما» من تو را به امامت مردم برگزیدم، بنابراین من هم برای رهبر عزیز انقلاب لقب «امام» را پیشنهاد میکنم و میگویم «امامخمینی». به محض اینکه این جمله را بر زبان جاری کردم، مردم با دنیایی شور و احساسات آنچنان صلواتی فرستادند که از شدت آن، مسجد به لرزه درآمد.
حیات سیاسی آیتالله مصطفی خمینی از زوایای مختلفی قابل فصلبندی است که دو منظر سطوح مبارزه و نیز تقسیمبندی تاریخی-مکانی موضوع نوشتار حاضر است. از منظر نخست سه سطح را به دشواری میتوان تفکیک کرد که در آن، مصطفی خمینی به مثابه یک انقلابی پویا، مدیر میانی انقلاب و بازوی اجرایی امام خمینی و نیز استراتژیست نهضت نقشآفرین است. منظر دوم، مقاطع آغاز تا ۱۵ خرداد ۴۲، ۱۵ خرداد تا تبعید به ترکیه، ترکیه و نهایتا مقطع دوازده ساله نجف را شامل میشود. از منظر تمام نظریهپردازان انقلاب رهبری، یکی از ارکان سه یا چهارگانه هر انقلاب است. نقش استراتژیک آیتالله مصطفی خمینی در این بخش به خوبی هویداست. با نگاهی موسع به کلمه "رهبری" ایشان را میتوان یکی از راهبران نهضت پس از امام دانست.
ویژهنامه "آئینه روحالله " / برشی از خاطرات شهید محلاتی
یادم هست که اوراقی پیش ایشان بود، تلگرافاتی پیش ایشان بود همه را به من نشان داد که در ارتباط با خارج کشور و گروههایی که فعالیت میکردند بود. معلوم شد که تمام برنامههای خارج از کشور زیر نظر ایشان بود، در عین حال که درس میگفت، درس میخواند، یک بازوی قوی برای امام در مبارزه بود. بینش بسیار خوبی داشت و همان خطی که امام در مبارزه با شاه و مبارزه با استبداد و استعمار آمریکا داشت آقا مصطفی هم با شدت آن خط را داشت.