شاه و تناقض حکومت نظامی و آزادی سیاسی
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سند زیر که در نشریه کریستین ساینس مانیتور به تاریخ ۱۹ سپتامبر ۱۹۷۸ (۲۵رشهریور ۱۳۵۷) به بررسی اظهارات محمدرضا شاه پهلوی پیرامون وضعیت سیاسی ایران در سال ۱۳۵۷ و چالشهای پیشروی کشور پرداخته است. در بحبوحه اعتراضات گستردة ماههای پایانی سال ۱۳۵۷ و برقراری حکومت نظامی در چندین شهر ایران، شاه ضمن تأکید بر ادامه روند اصلاحات و آزادیهای سیاسی، وعدة لغو حکومت نظامی پیش از انتخابات مجلس را داده بود. وی با وجود فشارهای سیاسی و انتقادات روحانیون شیعه، بر لزوم حفظ ثبات، قانون و نظم تأکید کرده و خواسته بود تا با گروههای مختلف، از جمله معترضان مذهبی، گفتوگو کند. اما مسئلهای که این سند نیز به آن میپردازد این است که آیا در اوج خفقان و حکومت نظامی، سخن از گفتگو با مخالفان و اعطای آزادی متناقض به نظر نمیرسند؟ این متن همچنین به دیدگاه شاه درباره سیاستهای منطقهای، از جمله حمایت از مصر در جنگ ۱۹۷۳ و موضع ایران در قبال استفاده از نفت به عنوان ابزاری سیاسی میپردازد.
در ادامه متن سند از نظر میگذرد:
تهران-ایران؛ محمدرضا شاه پهلوی همچنان برنامه دارد تا به ایرانیان آزادی سیاسی بدهد و ممکن است حکومت نظامیای را که در ۱۲ شهر برقرار بوده و ماه فوریة آینده به شش ماه میرسد، ملغی کند.
شاه طی مصاحبهای در کاخ سعدآباد که در بازة زمانی میان جلسات با مقامات دفاعی و رسمی و عملیات نجات پس از زلزله ۱۶سپتامبر در شرق ایران (۲۵شهریور ۱۳۵۷، طبس) انجام گرفت، ظاهراً به این نتیجه رسیده که از گردباد سیاسیای که تظاهرات چندین ماهه علیه شاه به وجود آورده، جان سالم به در برده است.
این شورشها از ۸ سپتامبر آغاز شدند و بنا به گفتة حکومت سربازان ۹۸نفر را کشتهاند. معترضان مدعیاند صدها و حتی هزاران قربانی داشتهاند.
شاه ظاهراً هیچ ناسازگاریای میان حکومت نظامی و انتخابات همهگیر و مستقیم انتخابات مجلس که تابستان بعد احتمالاً در ماه ژوئن ۱۹۷۹ برگزار خواهد شد، نمیبیند. شاه گفته: «قوانین مربوط به آزادی مطبوعات و قوانین تظاهرات و اجتماعات» به محض اینکه به دست نخستوزیر جعفر شریف امامی برسد، «به مجلس تقدیم خواهد شد.»
امید به ثبات
این سؤال از شاه وجود دارد که آیا حکومت نظامی و دستگیری رهبران سیاسی ایران که علناً با حکومت مطلقة شاه مخالفت کردهاند، با اعطای آزادی سیاسی تعارض ندارد؟
او پاسخ داده: «فکر نمیکنم. اول اینکه تا انتخابات هشت نه ماه مانده. و حکومت نظامی تا قبل از آن برچیده خواهد شد... شاید حتی زودتر. اگر قرار باشد ثبات و قانون و نظم داشته باشیم، چرا که نه؟»
شاه از آمادگی خود برای صحبت با معترضان روحانی شیعه را اعلام کرده است. برخی از این روحانیون از جمله آیتالله نوری مشهدی در دوران حکومت نظامی دستگیر شدند. دلیلش این بود که شاه گفته بود «تصمیمات عظیم ما برای اصلاح در تطابق کامل با روح اسلام گرفته شده. اگر بتوان ثابت کرد که اصلاحات مخالف اصول اسلام است، پس باید بتوان درموردش صحبت کرد.»
نکات اصلی برنامة شاه شامل آزادی، حقوق کامل زنان و سهام مالی کارگران در صنایعی که برایشان کار میکنند بوده است.
با این حال، روحانیون شیعه از قبیل آیتالله روحالله شریعتمداری در شهر مقدس قم شاه را متهم به اجازة بیش از حد به بیبندوباری و عدم نظارت بر فسق و فجور در فیلمها و کتابها و پوشش کردهاند.
حمایت از سادات
بسیاری از تظاهرات مخالف شاه تا ۸ سپتامبر به رهبری زنانی بوده که محجبه بوده بودهاند. شاه در صحبت از مذاکرات کمپ دیوید گفت معتقد است «باید بر حکومت اسرائیل همواره فشار وارد شود» تا قطعنامههای ۲۴۲ و ۳۳۸ سازمان ملل متحد اجرا شوند. همچنین اضافه کرد که او مطمئناً از حمایت دیپلماتیک محکم خود از رئیسجمهور سادات طی ماههای پیش رو ادامه خواهد داد. (ایران همچنین از جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳ تقریباً میلیونها دلار در قالب قرض و کمکهای مالی و فنی به مصر کمک کرده است.»
در این بحران جهانی دلار و چشماندازی که سایر ارزهای رایج یا «سبدها»ی ارزی میتوانند جایگزین دلار آمریکا در قیمتگذاریها و پرداختهای نفتی شوند، شاه ایران حرف زیادی نزده است. او گفته ایران نمیتواند هیچ تصمیم جدیدی درمورد افزایش قیمت نفت بگیرد تا زمانی که «با دیگر کشورهای عضو اوپک جمع نشویم و درمورد این وضعیت بحث نکنیم.» این موضوع احتمالاً در کنفرانس اوپک در ابوظبی در ۱۶ دسامبر مطرح خواهد شد.
به نظر شاه مصرفکنندگان هم آگاهترند به این وضعیت و آمادهاند تا گامهای در جهت ذخیرة سوخت بردارند. برنامة انرژی رئیس جمهور کارتر اگر از کنگره رأی بگیرد، میتواند دلار را بالا بکشد[...]
نفت درحکم سلاح؟
از شاه پرسیده شد که آیا با عربستان سعودی همنظر است که به قول شاهزاده فهد «نفت یک منبع است نه سلاح»، و آیا ایران از نفت به عنوان سلاحی علیه اسرائیل (یکی از مصرفکنندگان مهم) یا دیگران تحت هر شرایطی استفاده خواهد کرد؟ او پاسخ داد «ما عضو وفادار سازمان ملل هستیم. اگر سازمان ملل در هر موردی تصمیم بگیرد، ما پیروی میکنیم.» موضعی که شاه چند ماه پیش در اولین اشارهاش نشان داد که شاید روزی فشار نفتی به اسرائیل وارد کند.
شاه گفت دلش میخواهد اقتصاد ایران را از وابستگی انحصاری به نفت خام که با نرخ تولید کنونی ایران بالغ بر 5 میلیون بشکه در روز بالاخره تا ۳۰ یا ۳۵ سال دیگر به اتمام خواهد رسید، خارج کند. به نظر او «علناً تنها پاسخ صنعتیسازی کشور است، به علاوة کار با تمام توان روی کشاورزی تا بدین ترتیب اقتصادمان تبدیل شود به اقتصادی تلفیقی... و کل منابع طبیعی کشور را پیدا کنیم و به بهترین نحو به کارشان بگیریم.»
