زمین‌خواری کارگزاران پهلوی در پوشش فعالیت‌های ورزشی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سندی از گزارشات ساواک، مورخ ۱۷ شهریور ۱۳۵۰، که از آرشیو ساواک تهران استخراج شده و بخشی از گزارش‌های محرمانه این سازمان است، به موضوع مصادره و استفاده غیرقانونی از زمین‌های اوقافی و منابع طبیعی توسط تیمسار سپهبد خسروانی، یکی از مقامات ارشد رژیم پهلوی و رئیس سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران، می‌پردازد. این سند، که پیرو تحقیقات ساواک و در پاسخ به تلفنگرام شماره ۲۶۶۶۶/۲۰ ه ۲۲ تهیه شده، فهرستی از زمین‌های متصرفی را ارائه می‌دهد که یا برای مقاصد سازمان تربیت بدنی و یا برای منافع شخصی خسروانی و نزدیکانش مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این سند نه‌تنها نمونه‌ای از فساد ساختاری در رژیم پهلوی را آشکار می‌کند، بلکه نشان‌دهنده سوءاستفاده از قدرت توسط مقامات نظامی و امنیتی، از جمله عوامل مرتبط با ساواک، در تصرف اراضی عمومی و اوقافی است. تحلیل این سند، با توجه به زمینه تاریخی دهه ۱۳۵۰ و سیاست‌های رژیم پهلوی در حوزه زمین و منابع، به درک عمیق‌تری از ریشه‌های نارضایتی اجتماعی و عوامل منجر به انقلاب ۱۳۵۷ کمک می‌کند
تحلیل سند
سند ارائه‌شده، گزارشی از ساواک تهران به مدیریت کل اداره سوم (۳۲۲) است که به بررسی زمین‌های اوقافی و منابع طبیعی متصرف‌شده توسط تیمسار سپهبد خسروانی (از فرماندهان ارشد نیروی زمینی شاهنشاهی و مالک باشگاه تاج) می‌پردازد. این سند به‌طور خاص به زمین‌هایی اشاره دارد که یا به نام سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران (تحت مدیریت خسروانی) و یا برای منافع شخصی او و نزدیکانش، از جمله ارتشبد اویسی و اعضای خانواده‌اش، تصرف شده‌اند. تحلیل این سند را می‌توان در چند بخش کلیدی انجام داد:
۱. محتوای سند و مصادیق مصادره زمین‌ها: سند فهرستی از هفت قطعه زمین اوقافی و سه قطعه زمین در حوزه منابع طبیعی را ارائه می‌دهد که توسط خسروانی یا نزدیکانش تصرف شده‌اند:
زمین‌های اوقافی:
قطعه ۸ حرف پ (شهرآرا، ۲۸۷۵۲ مترمربع): این زمین توسط سازمان تربیت بدنی دیوارکشی شده، اما قرارداد اجاره رسمی تنظیم نشده است. سند اشاره می‌کند که این زمین قبلاً توسط تیمسار دادستان به اشخاص اجاره داده شده بود، اما خسروانی با ادعای استفاده برای تأسیسات ورزشی (بر اساس امریه همایونی) آن را تصرف کرده است.
قطعه یک حرف ح (۲۳۵۸۶ مترمربع، نزدیک کارخانه برق آلستوم): این زمین نیز برای سازمان تربیت بدنی دیوارکشی شده، اما بعداً به جعفر اخوان فروخته شده است. این فروش نشان‌دهنده سوءاستفاده از زمین‌های عمومی برای منافع شخصی است.
قطعه یک حرف ث (۸۲۵۸۷ مترمربع، خیابان تاج): خسروانی در این زمین پمپ بنزین ایجاد کرده، که نمونه‌ای از استفاده شخصی از اموال عمومی است.
باغ کاج (۱۲۰۰۰ مترمربع) و زمین نارمک (۱۰۰۰۰ مترمربع): این زمین‌ها با قرارداد‌های اجاره رسمی به سازمان تربیت بدنی واگذار شده‌اند، اما سند نشان می‌دهد که این قرارداد‌ها ممکن است به نفع خسروانی و نه منافع عمومی تنظیم شده باشند.
زمین یخچال (۱۳۴۵ مترمربع) و باغ زیبایی (۲۱۷۶۰ مترمربع، دروس قلهک): این زمین‌ها نیز در تصرف سازمان تربیت بدنی هستند، اما فرآیند قانونی اجاره آنها هنوز تکمیل نشده است.
زمین‌های موقوفه امام‌زاده معصوم و ارباب محمدتقی: این زمین‌ها در مرحله کارشناسی برای واگذاری به سازمان تربیت بدنی هستند، که نشان‌دهنده ادامه روند تصرف زمین‌های اوقافی است.
زمین‌های منابع طبیعی:
۵۰ هکتار در اراضی ساحلی: این زمین با همکاری ارتشبد اویسی تصرف شده است.
۱۰هکتار به نام پسر خسروانی و ۱۰ هکتار به نام دخترش: این موارد نشان‌دهنده سوءاستفاده مستقیم از منابع عمومی برای منافع خانوادگی است.
۲. نقش ساواک در نظارت و گزارش‌دهی: ساواک، به‌عنوان بازوی امنیتی رژیم پهلوی، در این سند نقش ناظر و گزارش‌دهنده را ایفا می‌کند. این سند نشان می‌دهد که ساواک نه‌تنها از اقدامات خسروانی آگاه بوده، بلکه به‌طور فعال در حال رصد و ثبت جزئیات این تصرفات است. با این حال، عدم اقدام مستقیم علیه خسروانی یا نزدیکانش (مانند اویسی) نشان‌دهنده تحمل فساد در سطوح بالای رژیم است. این امر می‌تواند به دو دلیل باشد:
فساد ساختاری: ساواک، به‌عنوان بخشی از نظام پهلوی، ممکن است در فساد مشابهی شریک بوده و انگیزه‌ای برای جلوگیری از این اقدامات نداشته است.
حمایت دربار: اشاره به «امریه همایونی» در مورد زمین شهرآرا نشان می‌دهد که برخی از این تصرفات با تأیید یا چشم‌پوشی دربار انجام شده‌اند، که ساواک را از اقدام علیه خسروانی بازمی‌داشت.
۳. زمینه تاریخی و ارتباط با انقلاب سفید: این سند در بستر سیاست‌های انقلاب سفید (۱۳۴۱-۱۳۵۷) قابل تحلیل است، که اصلاحات ارضی یکی از محور‌های اصلی آن بود. اصلاحات ارضی با هدف توزیع زمین میان کشاورزان و کاهش قدرت مالکان سنتی اجرا شد، اما در عمل به تصرف زمین‌ها توسط نخبگان حکومتی، از جمله مقامات نظامی و امنیتی، منجر شد. اقدامات خسروانی در تصرف زمین‌های اوقافی و منابع طبیعی نمونه‌ای از این سوءاستفاده است که به نارضایتی عمومی دامن زد. زمین‌های اوقافی، که به‌طور سنتی برای مصارف خیریه و مذهبی در نظر گرفته شده بودند، با تصرف توسط مقامات رژیم به منبعی برای سودجویی شخصی تبدیل شدند، که این امر خشم روحانیون و طبقات سنتی را برانگیخت.
۴. پیامد‌های اجتماعی-سیاسی: نارضایتی عمومی: مصادره زمین‌های اوقافی و منابع طبیعی توسط مقامات رژیم، مانند خسروانی، به تشدید احساس بی‌عدالتی در میان مردم، به‌ویژه طبقات سنتی و مذهبی، منجر شد. این اقدامات به‌عنوان نمادی از فساد و سوءاستفاده رژیم پهلوی، به نارضایتی‌هایی دامن زد که بعداً در انقلاب ۱۳۵۷ بروز یافتند.
تضعیف مشروعیت رژیم: تصرف زمین‌ها توسط مقامات ارشد، با حمایت ضمنی دربار، مشروعیت رژیم را در برابر طبقات مختلف، از جمله روحانیون، مالکان سنتی، و حتی طبقه متوسط شهری، تضعیف کرد. این امر به تقویت جنبش‌های مخالف، به‌ویژه تحت رهبری آیت‌الله خمینی، کمک کرد.
نقش در انقلاب ۱۳۵۷: اگرچه سند به تاریخ ۱۳۵۰ مربوط است، اما اقدامات این‌چنینی به تجمیع خشم عمومی و شکل‌گیری اعتراضات گسترده در سال‌های منتهی به انقلاب منجر شدند. هفدهم شهریور ۱۳۵۷ (جمعه سیاه)، که در اسناد دیگر به آن اشاره شده، نتیجه انباشت این نارضایتی‌ها بود که با فساد و سوءاستفاده‌هایی مانند آنچه در این سند گزارش شده، تشدید شد.
۵. ابعاد حقوقی و قانونی: سند به عدم تنظیم قرارداد‌های اجاره رسمی برای برخی زمین‌ها و ناقص بودن فرآیند‌های قانونی اشاره دارد. این امر نشان‌دهنده نقض قوانین حتی در چارچوب رژیم پهلوی است. استفاده از «امریه همایونی» برای توجیه تصرف زمین‌ها نشان می‌دهد که خسروانی از نفوذ خود در دربار برای دور زدن قوانین استفاده کرده است. همچنین، فروش زمین به افراد خصوصی مانند جعفر اخوان نمونه‌ای از تبدیل اموال عمومی به منافع شخصی است.
در ادامه متن سند از نظر می‌گذرد:
تاریخ سند: ۱۷ شهریور ۱۳۵
متن سند:
از: ساواک تهران به: مدیریت کل اداره سوم (۳۲۲) شماره: ۲۶۷۲۱ /۲۰ ه ۲۲ پیرو تلفنگرام شماره ۲۶۶۶۶ /۲۰ ه ۲۲ ـ ۱۴ /۶ /۵۰ برابر تحقیقات: صورت ریز زمین‌های متصرفی توسط تیمسار نامبرده در اوقاف و منابع طبیعی بشرح زیر است.
۱- قطعه ۸ حرف پ به مساحت ۲۸۷۵۲ مترمربع واقع در شمال شرق شهرآرا که بوسیله سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران دیوارکشی شده است ولی تاکنون قرارداد اجاره با سازمان مذکور تنظیم نشده، چون قطعه مذکور قبلاً بوسیله تیمسار دادستان به اجاره اشخاص واگذار گردیده است در تقاضای واگذاری این زمین از طرف سازمان تربیت بدنی مندرج است که زمین برطبق امریه همایونی برای تأسیسات ورزشی منظور خواهد شد.
۲- قطعه یک حرف ح به مساحت ۲۳۵۸۶ مترمربع بوسیله تیمسار خسروانی برای سازمان تربیت بدنی دیوارکشی شده که بعدا با مکاتباتی که به عمل آمد ضمن نامه‌ای اشعار داشته‌اند زمین مزبور برای استفاده باشگاه ورزشی تاج منظور گردیده مجددا اعلام داشتند که قطعه زمین فوق الذکر توسط تیمسار نامبرده به آقای جعفر اخوان فروخته شده است این زمین در جنوب غربی کارخانه برق آلستوم واقع می‌باشد.
۳- قطعه یک حرف ث به مساحت ۸۲۵۸۷ مترمربع در کنار خیابان تاج واقع شده و در آن بوسیله تیمسار سپهبد خسروانی پمپ بنزین ایجاد شده است.
۴- قطعه زمین موقوفه حاج عباسقلی طرشتی معروف به باغ کاج بمساحت تقریبی ۱۲۰۰۰ مترمربع می‌باشد که مستأجر این زمین سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران می‌باشد و قرارداد اجاره رسمی بین سازمان اوقاف و سازمان تربیت بدنی منعقد گردیده است.
۵- یک قطعه زمین به مساحت ۱۰۰۰۰ مترمربع واقع در نارمک از موقوفه حاج عبدالوهاب در مورد این قطعه هم سند اجاره رسمی بین سازمان اوقاف و سازمان تربیت بدنی تنظیم گردیده است.
۶- یک قطعه زمین به سماحت ۱۳۴۵ مترمربع واقع در بخش هفت تهران از نواحی یخچال موقوفه فیلسوف الدوله سه راه باقرآباد به موجب سند اجاره شماره ۹۰۰۳ ـ ۲۹ /۸ /۴۸ باجاره سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران واگذار شده است.
۷- باغ موقوفه زیبایی بمساحت ۲۱۷۶۰ مترمربع واقع در قریه دروس قلهک که پیش نویس اجاره به نام سازمان تربیت بدنی بدفترخانه اسناد رسمی ارسال شده است که پس از ارائه سند وقفیت بوسیله متولی به دفترخانه سند اجاره به امضاء نمایندگان سازمان اوقاف و تربیت بدنی خواهد رسید این قطعه زمین در تصرف تربیت بدنی می‌باشد.
ضمنا از اراضی موقوفات امام زاده معصوم، ارباب محمدتقی حاج آقاجان اصفهانی ۱ در دولاب و داودیه قطعاتی مورد تقاضای سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران می‌باشد که در جریان کارشناسی و سایر اقدامات لازم قانونی است و هنوز سند قرارداد اجاره صادر نشده.
در وزارت منابع طبیعی: ۱ ـ ۵۰ هکتار با شرکت تیمسار ارتشبد اویسی از اراضی ساحلی.
۲- ۱۰ هکتار بنام پسرش.
۳- ۱۰ هکتار بنام دخترش که در خارج می‌باشد.
ضمنا اداره کل نهم نیز مشغول صورت برداری و تهیه این زمین‌ها است که تاکنون صورت ریز به نماینده اداره کل نهم (آقای حسینی) تحویل نشده است.
رئیس ساواک تهران.
نواب به عرض برسد.
۱۷/ ۶/ ۵۰ بایگانی شود.
