بیدار شو که نغمه طنبور اجنبی/ لالایی است از پی بهتر غنودن است
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سند ساواک به تاریخ ۱۶مهر ۱۳۴۹، که به توقیف کتاب «خواسته‌های بشر» تألیف آیت‌الله علی مشکینی به دلیل درج شعری از شهریار اشاره دارد، نمونه‌ای آشکار از فضای سرکوب و خفقان فکری در ایران دوره پهلوی است. این سند نه تنها نشان‌دهنده حساسیت رژیم نسبت به محتوای انتقادی است، بلکه بیانگر تلاش سیستماتیک برای کنترل فرهنگ و سانسور آثار مکتوب است. سند موردنظر به صراحت به شعری از شهریار در صفحه 224 کتاب «خواسته‌های بشر» اشاره دارد که به دلیل انتقاد شدید از فرهنگ کشور، «مضر» تلقی شده و به عنوان دستاویزی برای مخالفان رژیم پهلوی شناخته شده است. این شعر با زبانی تند و صریح، نظام آموزشی و فرهنگی کشور را به ترویج جهالت، وابستگی به بیگانگان، و سرکوب ملت متهم می‌کند. عباراتی مانند «فرهنگ ما برای جهالت فزودن است» و «ملت به خواب غفلت و دولت شریک دزد» نه تنها نقدی بر وضعیت فرهنگی و آموزشی است، بلکه رژیم را به همدستی با منافع خارجی و خیانت به ملت متهم می‌کند.
ساواک، به‌عنوان بازوی امنیتی رژیم پهلوی، این شعر را تهدیدی برای ثبات سیاسی تلقی کرده و دستور جمع‌آوری کتاب را صادر کرده است. نظریه‌های مطرح‌شده در سند، از جمله «نظریه شنبه» و «نظریه یکشنبه»، نشان‌دهنده اجماع درونی سازمان بر خطرناک بودن این محتوا و لزوم سانسور آن است. این واکنش سریع و قاطع، بیانگر ترس رژیم از تأثیرگذاری ادبیات و شعر بر افکار عمومی و احتمال بسیج مخالفان است.
متن سند:
کتاب خواسته‌های بشر تألیف علی مشکینی چاپ دوم که وسیله مؤسسه مطبوعاتی خزر (تهران) چاپ شده است در صفحه 224 شعر شهریار1 به‌صورت زیر چاپ شده:
فرهنگ ما برای جهالت فزودن است
مأمور زشت بودن و زیبا نمودن است
برنامه‌اش که سخت به دستور اجنبی است
از بهر مغز خستن و اعصاب نمودن است
یک درس زندگی به جوانان نمی‌دهد
طوطی مثال قصه مهمل سرودن است
در بسته باد مدرسه را که قصد آن
بر روی ملتی در ذلت گشودن است
بیدار شو که نغمه طنبور اجنبی
لالایی است از پی بهتر غنودن است
ملت به خواب غفلت و دولت شریک دزد
دزدی که در پی رمق از ما ربودن است
نظریه شنبه: شعر مزبور که در آن شدیداً از فرهنگ کشور انتقاد شده، مضره بوده و دست‌آویزی است برای مخالفین که از آن بهره‌برداری خواهند نمود. درصورتی‌که لازم باشد کتاب مزبور تهیه و تقدیم گردد.
نظریه یکشنبه: بدیهی است مخالفین بعضاً از مفاد شعر مزبور بهره‌برداری خواهند نمود و جمع‌آوری آن ضروری به نظر می‌رسد. چون جهت اجرای امریه 819 /316 ـ 28 /2 /49 منبع مذکور مبلغ 400 ریال جهت تهیه 2 جلد کتاب «زندگانی چهارده معصوم» پرداخته و یک جلد کتاب مزبور چاپ قدیم که متعلق به خودش بوده است تقدیم داشته، مقرر فرمایند وجه پرداختی وسیله منبع را حواله فرمایند، ضمناً کتاب نامبرده را ارسال دارند.
