ونزوئلا چگونه نفت خود را ملی کرد؟

در میان اسناد خاک‌خورده‌ی تاریخ نفت، گاهی به متنی برمی‌خوریم که بیش از یک گزارش اداری، نقشه‌ی تولد یک نظم اقتصادی است. گزارش محرمانه‌ی سفارت ایران در کاراکاس به تاریخ ۲۷ آذر ۱۳۵۴ یکی از همان متون است؛ سندی که نه‌تنها لحظه‌ی تولد صنعت نفت ملی‌شده‌ی ونزوئلا را ثبت کرده، بلکه چگونگی ساخته شدن این نظم و فروپاشی آن در امروز را توضیح می‌دهد.

دوشنبه ۱۵ دی ۱۴۰۴ - ۱۵:۳۴

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ ونزوئلا در آستانه‌ی ژانویه ۱۹۷۶ تصمیم گرفت کاری را انجام دهد که بسیاری از کشور‌های نفت‌خیز رؤیایش را داشتند: ملی‌سازی کامل نفت. اما برخلاف تصور رایج، این ملی‌سازی نه به معنای بیرون راندن شرکت‌های بزرگ بود، نه قطع رابطه با فناوری جهانی و نه حذف شبکه‌های فروش. دولت ونزوئلا شرکت مادر «پتروون» (که بعد‌ها به PDVSA بدل شد) را تأسیس کرد؛ نهادی که درست مانند شرکت ملی نفت ایران، به حلقه‌ی واسط دولت و شرکت‌های نفتی تبدیل شد. در نظم جدید مالکیت ذخایر به دولت منتقل شد، اما استخراج، پالایش و حتی فروش جهانی، همچنان با مشارکت غول‌های نفتی انجام می‌گرفت، با این تفاوت که این‌بار فرماندهی در اختیار دولت ونزوئلا بود.

شاهکار اصلی، اما در جزئیات قرارداد‌ها پنهان بود. ونزوئلا در ظاهر به قیمت‌های رسمی اوپک پایبند ماند، اما همزمان به بهانه‌ی «کمک‌های فنی» به شرکت‌ها بین ۲۰ تا ۲۳ سنت در هر بشکه پرداخت کرد؛ تخفیفی هوشمندانه که نه اوپک را تحریک می‌کرد، نه شرکت‌ها را فراری می‌داد، و در عین حال سرمایه، فناوری و بازار‌های جهانی را برای کاراکاس حفظ می‌کرد و در واقع ملی‌سازی را از شعار سیاسی به سازوکار نهادی کارآمد تبدیل کرد. آنچه اتفاق افتاد ثبات تولید، تداوم صادرات و شکل‌گیری یکی از حرفه‌ای‌ترین شرکت‌های نفتی دولتی در جهان بود.

این سند ۵۰ ساله، امروز بیش از هر زمان دیگری معنادار است. ملی‌سازی نفت ونزوئلا در ۱۹۷۶ در تعامل با شرکت‌های بزرگ جهانی ملی شد، اما در دهه‌های بعد خود را از درون ویران کرد.

محرمانه

سفارت شاهنشاهی ایران

کاراکاس

تاریخ ۵۴/۹/۲۷

جناب آقای دکتر خلعتبری

وزیر امور خارجه

پیرو نامه محرمانه شماره ۱۰۱ مورخ ۵۴/۸/۲۷ و تلگراف رمز شماره ۵۶۸ مورخ ۵۴/۱/۲۷ بدین‌وسیله به استحضار عالی می‌رساند:.

چون قرار است از اول ژانویه ۱۹۷۶ عملیات صنعت نفت ونزوئلا پس از طی شدن رأسا در اختیار دولت قرار گیرد و همان‌طوری که قبلا گزارش به حضور عالی تقدیم شده، دولت ونزوئلا شرکتی به نام PETROVEN تأسیس نموده که امور شرکت‌های سابق را به عنوان شرکت مادر به عهده خواهد گرفت و در آینده نیز مرکزیتی برای نفت ونزوئلا شود و این شرکت مانند شرکت ملی نفت ایران رابطه مستقیمی بین دولت و شرکت‌های نفتی خواهد بود.

در دو سه ماه اخیر مذاکرات مهمی بین دولت ونزوئلا و شرکت‌های عامل که بیش از نیم قرن در ونزوئلا مشغول فعالیت هستند، صورت گرفت تا واگذاری این شرکت‌ها را روشن نماید و بنابراین در درجه اول عدم‌النفع شرکت‌ها بود که می‌بایستی پرداخت گردد، در این مورد دولت ونزوئلا با توجه به ارقام دفاتر آنها و کم کردن استهلاک مبالغی تعیین و ابلاغ و سپس بدون گفت‌و‌گو شرکت‌ها را وادار به قبول نمود.

درباره کمک‌های فنی نظر به اینکه شرکت‌های عامل بزرگ که ۹۰% نفت ونزوئلا را استخراج و تصفیه می‌نمودند و حال قرار است نفت را خریداری کنند و نیز دارای وسایل فنی در خارج از ونزوئلا هستند که می‌بایست از آنها استفاده نمود، لذا دولت ونزوئلا پیشنهاد کرده است که از هر بشکه نفت استخراج شده بابت کمک‌های فنی به صورت زیر مبلغی به این شرکت‌ها پرداخت شود.

الف ـ EXXON و SHELL پانزده سنت آمریکایی.

ب ـ GOLF دوازده سنت آمریکایی.

ج ـ TEXAS و MOBIL ده سنت آمریکایی.

د ـ به سایر شرکت‌ها هشت سنت آمریکایی.

ضمنا علاوه بر این مبلغ به کلیه شرکت‌هایی که در ونزوئلا مبادرت به پالایش نفت می‌نمودند، پانزده سنت دیگر در بشکه به عنوان کمک‌های فنی در تصفیه خواهد پرداخت، بالنتیجه شرکت‌هایی که دارای تصفیه‌خانه بودند از هر بشکه نفت بین بیست تا بیست و سه سنت برای خدمات فنی خود جمعاً و به طور متوسط وصول خواهند نمود. این پرداختی‌ها از پرداخت مالیات معاف خواهند بود و از طرف دولت ونزوئلا طوری محاسبه گردیده که همواره پانزده سنت عاید شرکت‌ها بشود.

دولت ونزوئلا طبق بهای تعیین شده در سازمان اوپک ارقامی را بابت بهای انواع نفت خام خود تعیین و به شرح زیر اعلان نموده است:

FIXED GOVERNMENT PRICES

Merey Crude	17*	U.S.$ 10.70	Exon-Shell-Gulf-Mobil
Bachaquero	13*	9.65	Exon-Shell-Gulf-Mobil
Leona	24*	11.00	Exon-Shell-Gulf-Mobil
Mesa	31*	12.40	Exon-Shell-Gulf-Texaco
Ceuta	31*	12.30	Exon-Shell-Gulf-Mobil
Oficina	35*	12.80	Exon-Shell-Gulf-Texaco
Anaco Wax	41*	13.30	Exon-Shell-Gulf-Texaco
Condencent	51*	13.80	Exon-Shell-Gulf-Texaco
Other Crudes	Similar Prices

زیرا شرکت‌های نفتی که ملی شده‌اند و سایر شرکت‌های خارجی قرار است پیشنهاد‌های خرید خود را هر سه ماه یک مرتبه به این دولت تسلیم نمایند و طبق اطلاعاتی که به اینجانب رسیده، شرکت‌های بزرگ نفتی تا به حال فقط یک میلیون و سیصد هزار بشکه در روز برای سه ماهه اول سال ۱۹۷۶ پیشنهاد خرید داده‌اند، در صورتی که دولت ونزوئلا برای تأمین بودجه خود نیاز به فروش دو میلیون و دویست هزار بشکه نفت در روز دارد و اینجانب تصور می‌کنم با مذاکرات بیشتر دولت ونزوئلا موفق خواهد شد تا اواخر ژانویه رقم یک میلیون و سیصد هزار باریل پیشنهادی را به یک میلیون و ششصد هزار باریل افزایش دهد و این احتمال نیز وجود دارد که تا آخر سال ۱۹۷۶ این رقم تا حدود دو میلیون بشکه افزایش یابد.

برای مزید استحضار هم اکنون، چون شرکت‌های بزرگ نفتی ۹۰% نفت ونزوئلا را به فروش می‌رسانند، مبلغ بیست و دو سنت برای هر بشکه‌ای که دولت ونزوئلا به بهانه کمک‌های فنی به آنها خواهد پرداخت، یک نوع تخفیفی است که عمده آنها را تشویق به استخراج و تصفیه و صادرات بیشتر خواهد نمود.

سفیر شاهنشاه آریامهر، منوچهر فرمانفرماییان

برچسب ها: ونزوئلا نفت