مروری بر برنامه‌ها و تمهیدات امنیتی کمیته استقبال
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ شرایط حاکم بر کشور پس از فرار شاه و استقرار دولت شاپور بختیار ـ که سعی در مهار و کنترل انقلاب ایران داشت ـ از یک سو و خبر بازگشت قریب‌الوقوع امام خمینی به کشور از سوی دیگر، سبب شده بود که نیرو‌های انقلاب برای فراهم نمودن زمینه‌های ورود امام چاره‌اندیشی کنند. مهم‌ترین دغدغه آنها، حفاظت از جان امام بود که هر لحظه پس از ورود به کشور، توسط نیرو‌های رژیم پهلوی تهدید می‌شد. به همین خاطر کمیته استقبال از امام خمینی پی‌ریزی شد تا از این طریق ضمن فراهم آوردن مقدمات و زمینه‌های ورود امام به کشور و استقرار ایشان، حفاظت و امنیت که هدف اصلی بود را نیز تأمین نمایند. به واسطه اهمیت وظایف امنیتی کمیته استقبال که به نوعی کارویژه اصلی این نهاد تلقی می‌شد، یادداشت پیش رو قصد دارد به بررسی برنامه‌ها و تمهیدات امنیتی کمیته استقبال از امام خمینی برای روز بازگشت امام بپردازد.
تشکیل کمیته استقبال
مسئله بازگشت امام به ایران از همان ابتدای اقامت ایشان در نوفل‌لوشاتو مرتب مطرح می‌شد. تا قبل از خروج شاه از ایران پاسخ تقریباً مشخص بود و آن اینکه امام تا زمانیکه شاه در کشور باشد، به ایران برنمی‌گردند. پس از فرار شاه از ایران، به‌طور طبیعی مجدداً این سؤال تقریباً در تمامی مصاحبه‌ها از ایشان عنوان می‌شد و این بار پاسخ آن بود که: در اولین فرصت. برنامه بازگشت ابتدا اولین جمعه بعداز فرار شاه پیش‌بینی شد، اما شاپور بختیار و ارتش فرودگاه‌ها را بستند و پرواز تمامی هواپیما‌ها به ایران و از ایران به خارج را متوقف کردند. [۱] دراقع قرار بود که امام در روز جمعه ۶ بهمن ۱۳۵۷ به ایران بازگردند، اما با مداخله دولت و دستور به بستن فرودگاه‌ها، این مراجعت به تعویق افتاد و همین امر سبب گسترده‌تر شدن اعتراضات مردمی شد. پس از تجمعات خونین ۸ بهمن، شاپور بختیار فردای آن روز یعنی در ۹ بهمن اعلام کرد که فرودگاه‌ها باز است.
اما پیش‌تر از این تاریخ، در میان انقلابیون بحث مهمی مطرح شد و آن تضمین امنیت امام در هنگام ورود به کشور بود. بنا شد تا کمیته‌ای تشکیل گردد که هم مقدمات ورود معظم‌له به ایران را فراهم آورد و هم امنیت را تأمین نماید. از این رو، کمیته استقبال در ۱ بهمن (در برخی منابع ۳۰ دی) تشکیل شد، اما اولین اطلاعیه خود ـ که به مثابه اعلام موجودیتش بود ـ را درباره چگونگی برگزاری مراسم بازگشت امام در تاریخ ۳ بهمن ۱۳۵۷ منتشر نمود.
این کمیته، تحت‌عنوان «کمیته استقبال از امام خمینی» نام‌گذاری شد. کمیته مزبور متشکل از نیرو‌های انقلابی و زیر نظر شورای انقلاب اسلامی فعالیت می‌کرد. درواقع کمیته استقبال، برای برگزاری مراسم ورود، حفاظت، تدارکات و نیز اقامت حضرت امام، تشکیل شده بود. این کمیته با حضور نمایندگان همه گروه‌ها و دسته‌جات سیاسی مبارز تشکیل شد. بدین ترتیب، ستاد مرکزی کمیته استقبال از امام با عضویت آقایان استاد مرتضی مطهری (رئیس شورای انقلاب اسلامی)، دکتر محمد مفتح (رابط جامعه روحانیت مبارز)، فضل‌الله محلاتی (رابط روحانیت مبارز)، هاشم صباغیان (رابط نهضت آزادی)، اسدالله بادامچیان (رابطه مؤتلفه اسلامی)، کاظم سامی (رابط جاما)، حسین شاه‌حسینی (رابط جبهه ملی)، اصغر تهرانچی (رابط بازار) و علی دانش‌منفی (رابط انجمن اسلامی معلمان)، تشکیل گردید. [۲]
انتخاب مکان و جایگاه کمیته استقبال، از نخستین مسائلی بود که می‌بایست در دستور کار کمیته قرار میگرفت تا هم برای استقرار امام در آن آماده می‌شد و هم اعضا فعالیت‌های خود را در آن آغاز می‌کردند؛ بنابراین می‌بایست مکان عمومی با شرایط خاص انتخاب می‌شد. حاج احمد خمینی از قول امام سه معیار برای مکان مشخص کرده بودند: ۱- یکی از نقاط مردمی تهران باشد، ۲- مکان شخصی نباشد، ۳- با اهداف نهضت هماهنگ باشد. در میان گزینه‌های موجود، امام مدرسه رفاه را برای محل اقامت خودشان پس از بازگشت برگزیدند. چون اولاً مدرسه رفاه در خیابان ایران و در نزدیکی میدان بهارستان قرار داشت که در قلب تهران و یکی از بهترین محلات بود. ثانیاً این مکان در مالکیت شخص خاص قرار نداشت و توسط جمعی همچون دکتر بهشتی، دکتر باهنر، رجایی، هاشمی رفسنجانی و تعدادی از نیرو‌های بازار به صورت مؤسسه اسلامی به رهبری امام اداره می‌شد. [۳]
بعداز تعیین محل استقرار امام، دومین کار اعضای کمیته، سازماندهی و ایجاد تشکیلات برای خود کمیته بود. درنتیجه چندین واحد از جمله واحد تبلیغات، واحد انتظامات، واحد تدارکات، واحد برنامه‌ریزی و تشریفات، واحد برنامه‌ریزی داخلی و انتظامات داخل کمیته، واحد روابط عمومی، واحد اطلاعات، واحد درب ورودی، واحد شهرستان‌ها و واحد خبرنگاران داخلی و خارجی طراحی گردید. واحد‌های یادشده گروه‌های کوچک‌تری همچون تبلیغات داخلی، شعار، تأسیسات، صوت و تصویر، مطبوعات، انتشارات، تلویزیون، تلکس و گروه پزشکان را تشکیل دادند. [۴]
تمهیدات کمیته استقبال برای روز بازگشت امام
همان‌گونه که اشاره شد، کمیته استقبال از امام دارای واحد‌های متعددی بود که در میان آنها وظایف مربوط به امور امنیتی، به‌طور عمده برعهده واحد انتظامات قرار داشت و می‌توان گفت که نقش و وظیفه اصلی کمیته را عهده‌دار بود. آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی در این باره می‌نویسد: «مهم‌ترین وظیفه این کمیته، تهیه برنامه استقبال و برنامه‌ریزی برای اجرای آن بود. حساس‌ترین بخش این برنامه حفظ امنیت جانی امام در فرودگاه و در طول مسیر حرکت ایشان ـ از فرودگاه تا بهشت زهرا ـ بود. ما ضمن اینکه از بازگشت امام بسیار خوشحال بودیم، نگران سلامتی ایشان هم بودیم؛ چون می‌دانستیم که رژیم از امام ناراحت است و خطر را احساس می‌کند؛ بنابراین احتیاط‌هایی هم در فرودگاه و در بهشت زهرا و هم در طول مسیر حرکت امام کرده بودیم و این مناطق را با نیرو‌های مبارز و مطمئن که بخشی هم مسلح بودند، تحت کنترل داشتیم.» [۵]لذا مهم‌ترین و حساس‌ترین دلیل شکل‌گیری کمیته استقبال از امام خمینی، حفاظت از ایشان در مقابل خطرات احتمالی و سوءقصد‌هایی بود که از جانب رژیم پهلوی، جان ایشان را تهدید می‌کرد. به همین دلیل کمیته، واحد انتظامات را با هدف حفظ نظم و ایجاد امنیت به وجود آورد که وظایفی شامل مراقبت و تأمین امنیت همه‌جانبه داخل و اطراف کمیته استقبال، تأمین انتظامات راهپیمایی‌ها و انتظامات مسیر حرکت از فرودگاه تا بهشت زهرا را برعهده داشت. [۶]
از منظر جغرافیایی و مکانی، امنیت سه عرصه برای واحد انتظامات حیاتی بود: ۱) فرودگاه مهرآباد، ۲) مسیر حرکت امام از فرودگاه تا بهشت زهرا، ۳) مدرسه رفاه. در ادامه به‌طور علی‌حده این سه مورد، بررسی خواهند شد.
۱. امنیت فرودگاه مهرآباد
یکی از این وظایف واحد انتظامات برقراری امنیت و بازرسی فرودگاه مهرآباد بود. برای این منظور، کمیته حفاظت با کمک افسران نیرو‌های هوایی به بازرسی فرودگاه و تهیه کروکی از نقشه فرودگاه پرداخت. اکبر براتی از اعضای واحد حفاظت و انتظامات در این باره می‌گوید: «شنیده بودیم که فرودگاه مهرآباد مخفی‌گاه‌هایی دارد که جز مأموران ساواک از آن اطلاع ندارند. حتی شایع بود که این مکان‌های مخفی به یکی از مراکز ساواک راه دارد. برای همین وجب به وجب فرودگاه را بررسی کردیم. من که مسئولیت امنیت فرودگاه را برعهده داشتم مأمور شدم آنجا را بررسی کنم. برای هرچه بهتر انجام شدن کار نیاز به افرادی داشتم که با فرودگاه و مکان‌های مختلف آن آشنا باشند. برای همین آقای حاج مهدی عراقی فردی را به نام آقای والی که سروان بود به من معرفی کرد. کار را شروع کردیم، به آقای والی گفتم که اینجا [فرودگاه]راه‌های مخفی بسیاری دارد، من باید تمام آنها را ببینم و همه سوراخ سنبه‌های فرودگاه را بدانم، هر راهی که وجود دارد باید به من نشان بدهی. ایشان هم قبول کردند و به همراهی دو تن دیگر از دوستان به آنجا رفتیم همه‌جای فرودگاه را بررسی کردیم.» [۷]
۲. امنیت مسیر حرکت
مسیر حرکت امام پس از ورود به کشور، از جمله مباحث مهمی بود که در کمیته استقبال مورد توجه قرار گرفت. ابوالفضل توکلی‌بینا از انقلابیون به‌نام، در خصوص مسیر حرکت امام می‌گوید: «من آنجا آمدم و طرحی تهیه کردم برای روزی که امام می‌خواهند وارد تهران بشوند. دیدم برنامه خاصی نیست. گفتیم مسیر امام چگونه است. بعد از صحبت‌هایی که شده بود و ملاقاتی که با شهید بهشتی و ارتباطاتی که گرفته شده بود، ایشان اعلام کردند که امام فرمودند که می‌خواهند مستقیماً از فرودگاه مهرآباد تا بهشت زهرا بروند. من آمدم دفتر خودمان. نقشه تهران را گرفتیم و نقشه تهران را روی یک کاغذ کالک پیاده کردیم. از فرودگاه مهرآباد مسیری که بایستی برویم را مطالعه کردیم تا بهشت زهرا؛ همان مسیری که بعداً هم امام دقیقاً همان را طی کردند. البته با همکاری آن کمیته نظامی هم راحت‌ترین و نزدیک‌ترین راه بود. این مسیر را انتخاب کردیم. تمام چهارراه‌ها، تمام کوچه‌های مهمش را روی نقشه شماره گذاشتیم، آماده کردیم و این نقشه را که نقشه بسیار طولانی هم بود، قطعه‌قطعه کردیم. از آن چاپ اوزالید گرفتیم و آن را آوردیم در کمیته نظامی. در آنجا برای هر چهارراه گروهی را از مردم خود شهر، کسانی که از آن منطقه و محل قابل اعتماد بودند را مسئول گذاشتند، سر هر کوچه‌ای مسئول گذاشتند. یک کار سازمان‌یافته خوبی روی این نقشه انجام شد تا بهشت‌زهرا.» [۸]
در تاریخ ۴ بهمن نیز، زمانی که تصور می‌شد امام روز جمعه ۶ بهمن به ایران بازخواهند گشت، کمیته استقبال طی اطلاعیه‌ای مسیر حرکت امام را اعلام نمود (مورد چهارم) و توصیه‌های لازم را در این خصوص به مردم ایران یادآوری نمود که با توجه به اهمیت این اطلاعیه، عیناً در زیر آورده می‌شود:
«۱- برای خنثی‌کردن هرگونه توطئه احتمالی، در جهت برهم زدن نظم و انضباط با هوشیاری کامل عمل کنید. از هر نوع درگیری و بی‌نظمی خودداری شود؛ و بدین ترتیب رشد اجتماعی خود را نشان دهید.
۲- چنانچه بار‌ها تذکر داده شده است، بار دیگر توصیه می‌شود که از آذین‌بندی و بستن طاق نصرت و تظاهرات تجملی و تشریفات دیگری که برخلاف شئون مسلمان و تعلیمات اسلامی است خودداری کرده، شکوه و جلال استقبال را با نظم و سادگی به اثبات رسانید.
۳- به‌علت غیر بهداشتی‌بودن و ایجاد کندی در عبور و مرور و برای حفظ طهارت اسلامی، از ذبح گوسفند در تمام طول مسیر خودداری شود.
۴- مسیر حرکت امام به شرح زیر است: فرودگاه مهرآباد، میدان آزادی، خیابان آیزنهاور [آزادی فعلی]، میدان مجسمه [انقلاب اسلامی فعلی]، دانشگاه تهران، خیابان پهلوی [ولیعصر فعلی]، میدان راه‌آهن، خیابان شوش، جاده آرامگاه، بهشت زهرا. پارک وسائط نقلیه در تمام طول مسیر فوق از ساعت پنج صبح روز جمعه شش بهمن تا پنج بعدازظهر ممنوع است.
۵- راه‌هایی که از پنج صبح تا پنج بعدازظهر روز جمعه مسدود است: جاده مخصوص کرج، از میدان آزادی تا سه‌راه ورودی به استادیوم صد هزار نفری (مسافرین تهران کرج می‌توانند از اتصال جاده مخصوص به اتوبان استفاده کنند)؛ بلوار شمال میدان آزادی تا تقاطع اتوبان تهران ـ کرج؛ بلوار جنوبی میدان آزادی تا سه‌راه جاده قم قبل از بهشت زهرا (کلیه مسافرینی که از قم عازم تهران هستند، لازم است از جاده ساوه استفاده کنند). تمام طول مسیر حرکت امام خمینی و تقاطع‌های آن از ساعت پنج صبح تا پنج بعدازظهر بسته خواهد بود.
۶- در فاصله میان میدان آزادی تا فرودگاه فقط مستقبلینی که از طرف کمیته برگزاری استقبال کارت دعوت و عبور دارند می‌توانند حرکت کنند. دیگر مستقبلین عزیز در طول میدان آزادی تا بهشت زهرا توقف خواهند کرد.
۷- در تمام طول مسیر راهرویی برای حرکت امام و همراهان باز خواهد بود و مأمورین انتظامی در دو طرف آن مستقر می‌گردند. بار دیگر از همه هموطنان عزیز و علاقمند تقاضا می‌شود که حداکثر تلاش را برای حفظ نظم و آرامش و همکاری با مأموران کمیته انتظامات به عمل آورند.
۸- کلیه اصناف و گروه‌ها می‌توانند با در دست داشتن پلاکارد‌های خود در محل تعیین‌شده در طول مسیر اجتماع کنند. قبل از نصب پلاکرد‌های خود، در عرض یا طول خیابان‌های مسیر از نظر هماهنگی توصیه می‌شود برای تعیین و تثبیت مطالب پلاکارد‌ها به محل کمیته مراجعه کنند.» [۹]
۳. امنیت مدرسه رفاه
یکی دیگر از مکان‌هایی که کمیته حفاظت آن را عهده‌دار شده بود، مدرسه رفاه به‌عنوان محل استقرار نهاد کمیته استقبال و شخص حضرت امام بود. واحد انتظامات جهت نیل به این منظور تمهیدات خاصی اندیشیده بود. برای نمونه نگهبانان خاصی شب و روز همیشه به صورت مخفی در بین مردم بودند تا توطئه‌ای صورت نگیرد. جواد مقصودی در این باره می‌گوید: «جریان همینطور ادامه داست و رفت‌وآمد هم در کمیته زیاد شده بود و ما نگران حراست آنجا بودیم که الحمدلله نیرو‌هایی آمدند از جمله یک مقداری نیروی زیادی را آقای محسن رفیق‌دوست آورد که آنها مسلح به اسلحه گرم و سرد بودند.» [۱۰] رفیق‌دوست نیز در این زمینه در خاطرات خود می‌گوید: «قبل از ورود امام به مدرسه رفاه تعدادی از برادران انتظامات را در پشت‌بام‌ها متمرکز کرده بودیم تا مراقب اوضاع باشند و اگر احیاناً موردی دیدند اطلاع دهند تا اقدام شود. وظیفه آنها کشیک‌دادن بود.» [۱۱]جمع‌بندی
کمیته استقبال از امام در ابتدای بهمن ۱۳۵۷ کار خود را آغاز کرد و از طریق واحد‌های متعدد خود وظایف گوناگونی را در راستای اجرای هرچه بهتر مراسم بازگشت امام به میهن، اجرا نمود. در میان این واحدها، واحد انتظامات که امور امنیتی و حفاظتی را اداره می‌کرد، توانست درمجموع درخشان عمل کند. بدین ترتیب که کمیته استقبال از طریق واحد انتظامات تمام تلاش خود را به کار برد تا در حد امکان از نظر حفاظتی تدابیر لازم را برای حفظ جان امام به کار ببرد و مانع سوءقصد به جان ایشان شود که در این راه نیز کاملاً موفق بود.
منابع
[۱]یزدی، ابراهیم (۱۳۶۳). آخرین تلاش‌ها در آخرین روزها، چاپ سوم، تهران: انتشارات قلم، ص ۱۷۳.
[۲]بهداروندیانی، غلامرضا (۱۳۹۸). تاریخ ایران پس از انقلاب اسلامی، جلد اول: از پیروزی انقلاب تا تصرف سفارت آمریکا، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۵۲.
[۳]قاسملو، اکبر و آقاجان‌پور، معصومه (۱۳۹۳). تاریخ شفاهی کمیته استقبال از امام خمینی، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۴۶ و ۴۷.
[۴]بهداروندیانی، همان، ص ۵۵.
[۵]هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۳). کارنامه و خاطرات سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۷: انقلاب و پیروزی، به اهتمام عباس بشیری، چاپ دوم، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، ص ۱۶۳.
[۶]قاسملو و آقاجان‌پور، همان، ص ۶۴.
[۷]خاطرات اکبر براتی (۱۳۷۵). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی حوزه هنری، ص ۱۱۵؛ به نقل از: قاسملو و آقاجان‌پور، همان، ص ۷۳.
[۸]توکلی‌بینا، ابوالفضل (۱۳۸۴). خاطرات ابوالفضل توکلی‌بینا، به کوشش محمود طاهراحمد، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۲۳.
[۹]روزنامه اطلاعات، «اعلام برنامه استقبال از امام خمینی»، شماره ۱۵۷۶۸، ۴ بهمن ۱۳۵۷، صص ۱ و ۲.
[۱۰]آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، مصاحبه با جواد مقصودی، جلسه یازدهم، شماره بازیابی: ۲۳۱۷؛ به نقل از: قاسملو و آقاجان‌پور، همان، ص ۷۹.
[۱۱]رفیق‌دوست، محسن (۱۳۸۳). خاطرات محسن رفیق‌دوست، به کوشش داود قاسم‌پور، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۳۳.
