داستان مصور دانشجویان از سفر شاه و فرح به آمریکا
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در سال ۱۹۷۸ (۱۳۵۶) مجموعهای از داستانهای مصور و کمیک در نشریه سانفرانسیسکو کرانیکل منتشر شده بود که به شکلی غیر مستقیم به مسائل خاورمیانه و بهخصوص ایران میپرداخت؛ از جمله سفر شاه و فرح به ایالات متحده و پرسش و پاسخ دانشجویان با هنری کیسینجر در باب مسائل ایران که طی آن دانشجویان از شکنجهگران ساواک و وضعیت انقلاب ایران میپرسند. این داستان مصور با استفاده از نشانههایی در پی بازتاب سؤالات دانشجویان ایرانی است. سؤالاتی که هرچند بهطور واضح به سفر شاه و فرح به آمریکا اشارهای ندارد، اما متأثر از آن و در قالب داستانی مصور با کمک قصه و نشانهسازیهای تصویری مترصد معرفی چهرهای تمامیتخواه و خودکامه از اوضاع سیاست در خاورمیانه و مشخصا ایران است. بدیهی است که این مسئله تا حد زیادی برآمده از فعالیتهای ضد رژیم دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا و اروپا است که به انحاء مختلف میخواستند چهره واقعی استبداد و جنایت شاه را در قالبهای متفاوت و جالب توجهی برای جهانیان نمایان سازند. نامه ساواک نیز که این داستان مصور به آن ضمیمه شده است، بهطو غیر مستقیم بیانگر چنین اهداف و زمینههایی است.
بازتاب طنز سیاسی سفر شاه و فرح در مطبوعات آمریکا
صفحات اسکنشده از بخش کمیک این روزنامه که مربوط به تاریخ ۳۱ ژانویه تا ۴ فوریه ۱۹۷۸ است، نمونهای جالب از نحوه بازتاب مسائل سیاسی بینالمللی در مطبوعات آمریکایی ارائه میدهند. این صفحات عمدتاً شامل استریپهای طنز روزانه با موضوعات اجتماعی و سیاسی بودند که شخصیتهایی ثابت در موقعیتهای طنزآمیز درباره قدرت، معاملات و سیاست روز آمریکا ظاهر میشدند. مثلاً یکی از استریپها، مردی سبیلدار با ظاهر اقتدارگرایانه را معرفی میکند که گرچه صریحاً به ایران اشاره ندارد، اما بازتابی از نگاه رسانهای غرب درباره رهبران خاورمیانه در دهه ۱۹۷۰ ارائه میداد. از این منظر، این استریپها نمونهای از واکنش طنزآلود مطبوعات آمریکایی به مسائل سیاسی بینالمللی محسوب میشوند. ساختار طنز در این کمیکها بهگونهای است که از شعارهای سیاسی و چهرههای بینالمللی به عنوان عناصر کنایی استفاده میکند. بنابراین، ذکر «زندهباد شاه» در قسمتی از این بریدهها را میتوان نمونهای از بازتاب غیرمستقیم فضای خبری آن روزها دانست؛ فضایی که در آن تصویر شاه همزمان در دو سطح متفاوت شکل میگرفت: از یک سو متحد استراتژیک آمریکا، و از سوی دیگر چهرهای که موضوع اعتراضات و انتقادات گسترده بود.
این مجموعه نشان میدهد که حتی در بخشهای ظاهراً سرگرمکننده مطبوعات غربی نیز میتوان ردپای تحولات سیاسی ایران را مشاهده کرد. طنز مطبوعاتی، گرچه به قصد گزارشگری نوشته نمیشود، اما آینهای از ذهنیت عمومی و فضای رسانهای زمانه خود است. اشاره به شاه در چنین بستری، گواهی است بر اینکه مسئله ایران در آستانه انقلاب اسلامی، تا چه اندازه در افکار عمومی و تولیدات فرهنگی غرب حضور داشته است. از این منظر، این کمیکها را میتوان به عنوان سندی فرعی، اما معنادار از بازتاب تصویر ایرانِ پیش از انقلاب در رسانههای آمریکایی ارزیابی کرد؛ بازتابی که در قالب طنز، اما در بطن فضای سیاسی پرتلاطم سال ۱۳۵۶ شکل گرفته است.