از زاهدان تا واشنگتن؛ مردم در میدان

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ رژیم شاه که در هفته نخست ماه رمضان با مجاهدت‌های انقلابی مردم شهر‌های مختلف به‌ویژه مردم اصفهان، مستأصل شده بود، حال در هفته دوم از این ماه مبارک، نظاره‌گر گسترش قیام مردمی در نقاط مختلف بود. در بخش نخست از سلسله یادداشت‌هایی که تحت‌عنوان «جغرافیای مبارزات رمضانی سال ۱۳۵۷» به نگارش در آمد، به هفته اول مبارزات ماه رمضان ـ که مصادف با ۱۵ تا ۲۱ مردادماه ۱۳۵۷ بود ـ پرداختیم که در اینجا می‌توانید آن را مشاهده نمایید. در این یادداشت، وقایع هفته دوم ماه رمضان ۱۳۹۸ قمری که مقارن با ۲۲ تا ۲۸ مردادماه ۱۳۵۷ است را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

جغرافیای مبارزات

از آغاز مبارزات رمضانی مردم ایران، شهر اصفهان بیش از سایر شهر‌ها در کانون فعالیت‌های انقلابی قرار داشت، اما در همان هفته اول مردم این شهر با سرکوب شدید نیرو‌های نظامی رژیم پهلوی به فرماندهی سرلشکر رضا ناجی مواجه شدند. در سایر شهر‌های ایران نیز فعالیت‌های عمده انقلابی که مختص حال و هوای این ماه بود، یعنی شرکت در مراسم سخنرانی ضد رژیم در مساجد مهم شهر، با شکوه هرچه بیشتر انجام می‌گرفت. در اغلب این مراسم‌های سخنرانی، پس از اتمام مراسم مردم دست به راهپیمایی و تجمع اعتراضی علیه رژیم می‌زدند. اعتصاب و تحصن نیز از دیگر کنش‌های انقلابی در هفته نخست ماه بود.  

در هفته دوم از ماه رمضان، این کنش‌ها و فعالیت‌ها ادامه پیدا کرد و مانند هفته نخست شهر‌های متعددی در مبارزات انقلابی شرکت نمودند. نکته جالب توجه در جغرافیای مبارزات این روند، وارد عرصه‌شدن ایرانیان مقیم خارج از کشور در شهر‌های بروکسل بلژیک و واشینگتن آمریکا بود که ساکنان محلی و به‌ویژه دانشجویان به تجمع اعتراضی علیه رژیم دست زدند. نکته دیگر در مقوله جغرافیای مبارزات هفته دوم، فعالیت قابل‌توجه شهر‌های استان‌های مرزی کشور است که همواره دل در گرو نهضت انقلابی اسلامی داشته‌اند. از دیگر موارد مهم در مبارزات هفته دوم، موج شدیدی از اعتصاب بازاریان بود که در شهر‌های مختلف به وقوع پیوست و تعداد آن، بیش از ۱۵ مورد اعتصاب بوده است.

۸ رمضان / ۲۲ مرداد

در هشتمین روز رمضان در تهران حوادث متعددی به شرح زیر رخ داد: سخنرانی ضد رژیم در مسجد جامع در بعدازظهر و تظاهرات خیابانی بعد از مراسم؛ سخنرانی ضد رژیم در مسجد امیرالمؤمنین، مسجد صاحب‌الزمان، مسجد امام حسین، مسجد احمدیه نارمک، مسجد سلیمانه، مسجد قبا، مسجد آذربایجانی‌ها، مسجدالنبی نارمک، مسجد امام علی سبلان، مسجد امیر امیرآباد [کارگر شمالی فعلی]، مسجد صاحب‌الزمان و مسجد الهادی و شکل‌گیری تجمعات و راهپیمایی‌ها بعد از مراسم؛ تظاهرات خیابانی و حمله به ایستگاه ۲ آتش‌نشانی در خیابان نظام‌آباد؛ انفجار در رستوران خان‌سالار محل تجمع آمریکایی‌ها و درنهایت تظاهرات خیابانی در خیابان ری.

در این روز، همایون‌شهر (خمینی‌شهر فعلی) اصفهان عرصه تظاهرات و درگیری‌های خیابانی شد و مردم نجف‌آباد نیز با نیرو‌های فرمانداری نظامی درگیر شدند. در شیراز عزای عمومی بود و بازار تعطیل شد و مساجد نیز در اعتراض به جلوگیری پلیس از حضور مردم در مساجد جامع و نو، تعطیل اعلام شدند. در جهرم از دیگر شهر‌های استان فارس نیز مغازه‌ها و بازار در این روز تعطیل بودند.

در رضائیه (ارومیه فعلی) سخنرانی ضد رژیم در مسجد لطفعلی‌خان صورت گرفت که منجر به دستگیری روحانی مسجد و تظاهرات خیابانی از مسجد اعظم در اعتراض به دستگیری روحانی، درگیری خیابانی و دستگیری ۱۱ نفر شد. در شهر قزوین نیز مشابه همین رویداد صورت گرفت و مراسمی در مسجد شاه و سپس تظاهرات خیابانی بعد از مراسم برپا شد که در پی آن به دلیل درگیری با پلیس، چند نفر به شهادت رسیدند و برخی نیز مجروح گردیدند. در مسجد امام حسن عسکری دزفول، مسجد قنبر بهشهر، مسجد حاج علی‌اکبر اردبیل، مسجد خلخالی تبریز، مسجد کارخانه قند اقلید و در یکی از مساجد شهر اراک نیز مراسمات مشابه شکل گرفت و در تبریز کارگران کارخانه کبریت‌سازی دست به اعتصاب زدند و در شهر کاشان بازار همچنان تعطیل ماند و در قم تظاهرات خیابانی در چند نقطه شهر انجام شد.

۹ رمضان / ۲۳ مرداد

مانند روز‌های پیشین، مساجد محور اصلی مبارزات انقلابی در ماه رمضان بودند. در تهران مساجد: قبا، جلیلی، همّت تجریش، امام حسن فرح‌آباد (پیروزی فعلی)، امام حسین میدان شهناز، مسجد جامع، احمدیه نارمک، امام زمان نارمک، امیر امیرآباد، حاج آقا بزرگ جوادیه، حضرت عباس خاوران و مسجد لرزاده خیابان خراسان از این موارد بودند. تظاهرات خیابانی بعد از مراسم و دستگیری‌های گسترده و نیز حمله به ۲۲ شعبه بانک، از دیگر فعالیت‌های انقلابی شهر تهران بودند. در کرج نیز مسجد اعظم محور مبارزاتی این شهر شده بود.

در املش مسجد اعظم مرکز فعالیت مذهبی بود و در آن سخنرانی‌هایی علیه رژیم صورت گرفت. همچنین درگیری و تظاهرات متعددی رخ داد که در آن ۹ نفر دستگیر شدند. در مسجد تقی‌خان شهر اراک، مسجد اسماعیل‌بیگی شهر خمین و مسجد جامع شاهپور وضعیت مشابهی رخ داد.

شهر مشهد از جمله شهر‌های فعال انقلابی در ماه رمضان بود که در روز نهم این ماه، فعالیت‌های متعددی توسط مردم و انقلابیون این شهر صورت گرفت: سخنرانی ضد رژیم در مسجد الرضا بعد از نماز ظهر و عصر و تظاهرات خیابانی بعد از مراسم و دستگیری ۱۳ نفر در این رابطه؛ سخنرانی ضد رژیم در مسجد الرضا بعد از نماز مغرب و عشا و تظاهرات خیابانی؛ صدور اعلامیه علمای مشهد در اعتراض به کشتار رژیم در شهرهای مختلف ایران؛ تظاهرات زنان مشهد در حمایت از امام خمینی؛ اعتصاب بازار بزرگ و فرش فروش‌ها و مغازه‌های خیابان‌های اطراف حرم.

در شهر‌های اصفهان و همایون‌شهر (خمینی‌شهر) تظاهرات خیابانی و درگیری با پلیس ادامه پیدا کرد و از طرف فرماندار نظامی در این روز هم حکومت نظامی اعلام شد. در گلپایگان بازار در اعتراض به دستگیری حاج شیخ‌علی صافی اعتصاب کرد.

در استان خوزستان، چند شهر مرکز وقایع روز نهم رمضان بودند؛ در شهر بهبهان تظاهرات خیابانی از صبح در اطراف منزل سیدمحمدحسین مجتهدی روحانی مبارز انجام گرفت و در اهواز تظاهرات پراکنده و به آتش کشیده شدن چند مشروب‌فروشی، شعبه مرکزی بانک صادرات و میدان ششم بهمن روی داد. در خرمشهر نیز سخنرانی ضدرژیم در منزل یکی از مذهبیون و تظاهرات در خیابان بعد از مراسم و دستگیری ۱۰ نفر، از مهم‌ترین وقایع بودند.   

در شهر داراب استان فارس، تظاهرات خیابانی و درگیری با پلیس صورت گرفت و این تظاهرات به حدی شدید بود که به درخواست رئیس شهربانی ۹ دستگاه نفربر زرهی و یک گروهان ارتش به کمک شهربانی شتافت. در این تظاهرات چند نفر مجروح که یکی از آنها به شهادت رسید. در استهبان هم تظاهرات مردم در اعتراض به دستگیری سید احمد فقیه واعظ انجام شد که منجر به شهادت یک نفر و مجروح شدن دو نفر دیگر گردید. علاوه بر این، مردم شهر فسا نیز پس از مراسم مسجد امام حسین، دست به تظاهرات خیابانی زدند.

بازاریان قزوین در اعتراض به دستگیری آیت‌الله سید عباس ابوترابی دست به اعتصاب زدند و مردم در مسجد شاه تحصن نمودند. در بوکان فرهنگیان در مقابل بخشداری تحصن نمودند و در چند نقطه شهر تظاهرات برپا شد. شهر کاشان نیز در اطراف منزل آیت‌الله مدنی، عرصه تظاهرات خیابانی گردید و در شهسوار (تنکابن)، مردم در اعتراض به دستگیری شیخ محمدتقی عبدوست تظاهرات کرده و با پلیس درگیر شدند. در سنندج تظاهرات مردم در این روز به شهادت ۲ نفر و مجروح‌شدن ۶۰ نفر انجامید و در خرم‌آباد، تظاهرات خونینی رخ داد که در پی آن پنج تن از روحانیون مبارز دستگیر شدند و روحانیون از شرکت در مساجد اعتصاب نمودند. از نکات دیگر این روز، تظاهرات دانشجویان شهر کرمان در اردوگاه سرآسیاب فرسنگی بود. در پی شهادت شمار زیادی از مردم انقلابی ایران، مراجع و آیات عظام در قم، در اعتراض به کشتار اخیر در شهر‌های مختلف کشور اعلامیه صادر نمودند.

۱۰ رمضان / ۲۴ مرداد

مهم‌ترین رخداد‌های روز دهم رمضان در شهر تهران به شرح زیر بود: سخنرانی ضد رژیم در مسجد قبا و دستگیری واعظ مسجد شیخ‌هادی مروی و سخنرانی ضد رژیم در مسجد جامع، مسجد امام حسین، مسجد ارک، مسجد النبی نارمک، مسجد امیر، حسینیه اطهری شهر ری، سخنرانی ضد رژیم در مسجد صاحب‌الزمان و تظاهرات خیابانی بعد از این مراسم‌ها. علاوه بر اینها، تظاهرات خیابانی در خیابان‌های اطراف مسجد لرزاده در اعتراض به دستگیری محمد چاووشی واعظ مسجد صورت گرفت که بعد از درگیری، عده‌ای از مردم به مسجد پناه آوردند که نیروهای رژیم حرمت مسجد را هتک کردند و به ضرب و شتم مردم پرداختند. این تظاهرات تا نیمه‌های شب ادامه داشت. همچنین تظاهرات در خیابان کوروش و خلع سلاح یک پلیس، حمله به چند مشروب‌‎فروشی، سینما، بانک و اتومبیل‌های نظامی از دیگر وقایع این روز بود.

در شهر‌های قم (در مسجد امام حسن) و مشهد (در مسجد الرضا) جلسات سخنرانی برپا شد و مردم پس از آن به تظاهرات پرداختند. از نکات دیگر اینکه در مشهد، بازار و مغازه‌ها همچنان در اعتصاب به سر می‌بردند. مردم قزوین نیز به تحصن خود در مسجد شاه ادامه دادند و در استان خوزستان، بازاریان بهبهان اعتصاب کردند و مردم این شهر دست به تظاهرات و راهپیمایی زدند و در شهر اهواز، در اعتراض به کشتار رژیم در بهبهان، بازاریان اعتصاب نمودند. در خرمشهر از دیگر شهر‌های مهم خوزستان، گزارش‌هایی مبنی بر تجمعات اعتراضی ثبت شده است.

مردم داراب در این روز، در تشییع جنازه شهید خاکپور شرکت کردند که در این رویداد ۲۱ نفر دستگیر شدند. در فسا نیز روحانیون در اعتراض به دستگیری روحانی شهر، اعتصاب کردند.

در شهر اردبیل مردم به تظاهرات متعدد پرداختند و مردم مراغه پس از شرکت در مراسم سخنرانی مساجد زنجیر و آقا محمدتقی، تجمع نمودند. همچنین در میاندوآب، سخنرانی ضد رژیم در مسجد جامع و سپس تظاهرات بعداز مراسم، انجام گرفت.

مسجد ابوالفضل شهرکرد، مسجد فاطمیه بندرعباس و مسجد قائم بیجار، محل برگزاری سخنرانی‌های ضد رژیم شد و در همدان تظاهرات پراکنده توسط مردم روی داد.

۱۱ رمضان / ۲۵ مرداد

مهم‌ترین وقایعی که در روز یازدهم ماه مبارک رمضان در تهران به وقوع پیوست عبارت بود از: اعتصاب بازار در اعتراض به کشتار رژیم در شهرهای ایران؛ تظاهرات و درگیری با پلیس در بازار؛ تجمع جمعیت فراوان در مسجد حاج شیخ عبدالحسین محله بازار؛ سخنرانی ضد رژیم در مسجد امام حسین و تظاهرات خیابانی بعد از مراسم و دستگیری ۱۰ نفر در این رابطه؛ سخنرانی ضد رژیم در مسجد نبی‌اکرم و تظاهرات خیابانی بعد از مراسم؛ سخنرانی ضد رژیم در مسجد همت تجریش و تظاهرات خیابانی بعد از مراسم؛ سخنرانی ضد رژیم در مسجد امام جعفر صادق و دستگیری واعظ مسجد به نام علم‌الهدی و تظاهرات خیابانی در اعتراض به دستگیری روحانی مسجد؛ و همچنین سخنرانی در مساجد: امیر، قبا، امام حسن خیابان سلیمانیه، امیرالمؤمنین خیابان دزاشیب، رسول اکرم خیابان اناری و همچنین مسجد شیخ‌عبدالحسین. لازم است اشاره شود که در این روز در تظاهرات پراکنده چندین اتومبیل ارتشی و اماکن دولتی نیز مورد حمله قرار گرفتند.

در مشهد زنان با گرفتن قرآن بر روی سر و درگیری با نیروهای نظامی به تظاهرات مبادرت نمودند که در این میان یک نفر دستگیر شد. در پی این بازداشت، زنان مسلمان در منزل آیت‌الله شیرازی دست به تحصن زدند. در مساجد صاحب‌الزمان و سیدالمرسلین کرج، سخنرانی‌هایی علیه رژیم پهلوی برگزار شد و پس از آن مردم دست به راهپیمایی زدند که منجر به دستگیری دو نفر گردید.

 صدور اعلامیه علمای شهر یزد در اعتراض به کشتار رژیم در شهرهای ایران، برقراری مجلس ختم شهدای چند روز اخیر اصفهان، برگزاری مراسم در مسجد حظیره و تظاهرات خیابانی در پایان مراسم، از شاخص‌ترین رویداد‌های این شهر بود. در اردکان نیز مجلس ختم شهدای اخیر و تظاهرات خیابانی بعد از مراسم انجام گرفت که در پی این درگیری‌ها ۶ نفر مورد اصابت گلوله قرار گرفتند.

از دیگر وقایع روز یازدهم در شهر بابل روی داد که در آن، ۳ نفر پس از تظاهراتی که بعداز مراسم سخنرانی ضد رژیم مسجد کاظم بیک انجام گرفت، دستگیر شدند. در مسجد قمر بنی‌هاشم فیروزآباد نیز مجلس سخنرانی برپا شد و تظاهراتی که بعداز آن صورت گرفت سبب درگیری مردم با مأموران پلیس و نیز دستگیری پیش‌نماز مسجد حاج شیخ‌حسن‌علی عدالت گردید. در مسجد بنی‌فاطمه شهر بندرعباس هم مراسم سخنرانی برپا بود و در شهر‌های اصفهان، نجف‌آباد و اراک، تظاهرات پراکنده به وقوع پیوست.

۱۲ رمضان / ۲۶ مرداد

پایتخت کشور مانند روز‌های پیشین ماه رمضان، جزو کانون‌های اصلی تحولات انقلابی بود. در تهران، بازار اعتصاب نمود و مردم در بازار در اعتراض به دستگیری چندین روحانی تجمع اعتراضی برپا کردند. همچنین مردم در مسجد امام حسین اجتماع کردند که این رویداد به درگیری انجامید و یک نفر در این رابطه دستگیر شد. در خیابان ژاله، تظاهرات خیابانی برپا شد و حمله به شهرداری ناحیه ۳ در منابع گزارش شده است.  تظاهرات خیابانی در خیابان فرح‌آباد (پیروزی فعلی) و درگیری با پلیس و دستگیری ۱۱ نفر از دیگر وقایع دوازدهم رمضان بود. سخنرانی ضد رژیم در مسجد قبا (در دو نوبت)، مسجد امیرالمؤمنین، مسجد امیر، مسجد جلیلی، مسجد جامع، مسجد صاحب‌الزمان (در دو نوبت)، مسجد المهدی (در دو نوبت)، مسجد همت نیز قابل ذکر است. در این روز ده‌ها بانک، سینما، مشروب‌فروشی و اماکن دولتی پایتخت به آتش کشیده شدند. همچنین سخنرانی ضد رژیم در مسجد فیروزآبادی شهر ری صورت گرفت که در پی آن مردم مبادرت به راهپیمایی نمودند.

در اصفهان به مناسبت هفتم شهدای این شهر، بازار اعتصاب نمود و در شهر‌های مشهد، بهبهان، تفرش، کرمان، تبریز و اردبیل، بازاریان دست به اعتصاب زدند. همچنین در مشهد علاوه بر تحصن در بیت آیت‌الله شیرازی، مردم تظاهرات کردند که مشابه این تجمعات در شهر‌های قم، یزد، نجف‌آباد و بهبهان نیز گزارش شده است. در مسجد درب یلان شهر کاشان، مجلس سخنرانی علیه رژیم برپا شد. در اردکان هم برگزاری مجلس ختم یک شهید و تظاهرات خیابانی و درگیری صورت گرفت که در این درگیری ۶ نفر مورد اصابت گلوله قرار گرفتند و یکی از آنها به شهادت رسید.

نکته جالب توجه اینکه مبارزات انقلابی در این روز از ماه رمضان، به شهر‌های کشور محدود نماند و در خارج از کشور ۳۵ دانشجوی ایرانی ساختمان سفارت ایران در شهر بروکسل بلژیک را به تصرف خود درآوردند و ۱۵ نفر در این رابطه دستگیر شدند.

۱۳ رمضان / ۲۷ مرداد

در سیزدهمین روز ماه رمضان، تجمعات متعددی در خیابان‌های امیرکبیر و سعدی شهر تهران صورت گرفت. همچنین مسجد امیرالمؤمنین، مسجد المهدی، مسجد احمدیه نارمک (در دو نوبت)، مسجد جامع، مسجد قبا، مسجد همت تجریش، مسجد امیر، مسجد النبی نارمک و مسجد امام حسین مرکز مبارزات مردم شد که در مورد آخر، تظاهرات خیابانی بعد از مراسم برپا گردید و منجر به دستگیری چند نفر و مجروح شدن یک مأمور پلیس شد. در این روز در اثر تظاهرات پراکنده چندین بانک و مشروب‌فروشی مورد حمله قرار گرفتند. مردم ورامین نیز در اعتراض به ممانعت پلیس از سخنرانی سیدکاظم قاسمی واعظ، تظاهرات کردند.

در اردستان مجلس ختم برای شهدای اخیر ایران برپا شد و در مسجد امام‌زاده شهر سنقر مجلس سخنرانی برگزار نمودند و همچنین در تظاهرات پس از آن، درگیری‌ها بالا گرفت که منجر به کشته‌شدن یک مأمور رژیم و دستگیری شش نفر شد.

در مسجد حاج تقی خان شهر اراک سخنرانی انجام شد و پس از آن تظاهرات خیابانی صورت گرفت. علاوه بر این، مردم این شهر در مسجد حاج ابراهیم تجمع نمودند. در برخی مساجد شهر بوشهر نیز مراسم برپا شد و در شهر کاشان، مسجد فین بزرگ کانون گردهمایی مردم گردید و در پی تظاهرات خیابانی، ۱۱ نفر دستگیر گردیدند. در شهر‌هایی نظیر لنگرود و آبادان نیز پس از برگزاری مراسم در مسجد‌های کاسه‌گر و مسجد جامع آبادان، تظاهرات‌هایی برپا شد.

مانند روز گذشته (۱۲ رمضان / ۲۶ مرداد) مبارزات انقلابی ماه رمضان در خارج از مرز‌های کشور امتداد پیدا کرد و در شهر واشینگتن، تظاهرات ۶۵۰ نفری در میدان لافایت علیه رژیم پهلوی برگزار گردید.

۱۴ رمضان / ۲۸ مرداد

یکی از مهم‌ترین و در عین حال فجیع‌ترین وقایع تاریخ معاصر ایران در شهر آبادان و در این روز رقم خورد؛ صد‌ها نفر در آتش‌سوزی سینما رکس آبادان جان باختند که این فاجعه جانکاه سبب برافروخته‌شدن آتش خشم و اندوه شدید مردم ایران در سراسر کشور شد.

در تهران مانند روز‌های گذشته، مساجد مهم شهر نظیر مسجد قبا، مسجد جلیل و مسجد دروازه غار، کانون مبارزه شد. علاوه بر این، بایستی به اعتصاب بهیاران مرکز پزشکی رضا پهلوی در شمیران اشاره کرد.

مساجد شهر‌های نجف‌آباد (مسجد تیران)، شهرضا (مسجد بیت‌العباس)، کرمانشاه (مسجد حاج قنبر)، شاه‌آباد (اسلام‌آباد) (مسجد قمر بنی‌هاشم)، تویسرکان (مسجد جامع)، نهاوند (مسجد حاج‌آقا تراب)، بجنورد (مسجد امام مجتبی) و رفسنجان (مسجد جامع) نیز پایگاه مبارزان انقلابی شد و تظاهرات‌های خیابانی در این شهر‌ها از سوی انقلابیون ترتیب داده شد. مردم زاهدان نیز تظاهرات گسترده‌ای در خیابان بابایی این شهر برپا نمودند و در شهر کازرون بازاریان و مغازه‌داران شهر دست به اعتصاب زدند.

منبع

برای مطالعه داده‌ها و اطلاعات این یادداشت، بنگرید به: حسینیان، روح‌الله (۱۳۸۵). یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۲۷۲ ـ ۲۷۸. همچنین می‌توانید به مجموعه کتاب‌های «تاریخ منطقه‌ای انقلاب اسلامی» که در آن به شرح وقایع انقلاب اسلامی در استان‌های کشور پرداخته شده و توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر گردیده است، رجوع کنید.