جنگ روانی و بمباران؛ اسنادی از اشغال ایران در تابستان ۱۳۲۰
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی-شادی معرفتی؛ در همان زمان، بنیامین نتانیاهو، در میانه خرداد، از تلویزیون‌های جهان نطق می‌کرد و شاید خود را در رویاهایش در قامت استالین و چرچیل می‌دید؛ تصویری که او را به شهریور ۱۳۲۰ و حضور هواپیما‌های روس در آسمان ایران می‌برد، وقتی مردم به استقبال بیگانگان رفتند و برایشان دست تکان دادند، منتظر بود هواپیما‌های اسرائیلی به تهران بیایند و مردم در خیابان‌های پایتخت برایش هلهله کنند. شاید در خیال کودکانه‌اش، منتظر بود که همان‌طور که در شهریور بیست، رضاشاه با دستخطی معوج، نامه استعفای خود را نوشت، حالا حکومت تغییر کند و نواده پهلوی به تخت بازگردد، و او بتواند عکسی یادگاری شبیه کنفرانس تهران کنار «رضاشاه دوم!» در حیاط سعدآباد بگیرد.
اما نه خرداد ۱۴۰۴، شهریور ۱۳۲۰ بود و نه جمهوری اسلامی، حکومت رضاشاهی. اگر در شهریور بیست، مردم برای حضور بیگانه شاد شدند و برای رفتن رضاشاه اشک شوق ریختند، تابستان ۱۴۰۴، مردم برای خاک وطن متحد شدند و برادری و همدلی‌شان بر تهدید خارجی غلبه کرد. جمهوری اسلامی نه تنها سقوط نکرد؛ بلکه مقتدرانه‌تر از گذشته در برابر جهان ایستاد و مردم، شب عاشورا، برای اقتدار رهبرشان قیام کردند و‌ای ایران زمزمه کردند.
اسناد پیش رو مربوط به تابستان ۱۳۲۰ خورشیدی است؛ مقطعی که ایران در آستانه اشغال متفقین قرار داشت. این مقطع زمانی یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران است؛ از یک‌سو فشار‌های فزاینده آلمان نازی برای گسترش نفوذ خود در ایران شدت یافته بود و از سوی دیگر شوروی و بریتانیا، با تکیه بر حضور اتباع آلمانی در کشور، فشار‌های دیپلماتیک و سپس نظامی را بر دولت ایران افزایش دادند. اسناد موجود پنجره‌ای بی‌واسطه به منطق تصمیم‌گیری دولت ایران و سطح فشار‌های خارجی در این زمان می‌گشاید.
نقش سفارت ایران در شوروی
سند نخست نشان می‌دهد که محمد ساعد، سفیر کبیر ایران در مسکو، در ۲۶ ژوئن ۱۹۴۱ یادداشتی به کمیساریای امور خارجه شوروی تسلیم کرده است. این اقدام درست در روزهای آغاز حمله آلمان به شوروی (۲۲ ژوئن ۱۹۴۱) صورت گرفته و اهمیت آن در این است که تهران می‌کوشید بی‌طرفی خود را به مسکو یادآور شود.
ایران در این زمان می‌دانست که اتحاد شوروی به شدت نسبت به حضور آلمانی‌ها در ایران بدبین است. این یادداشت نوعی «اقدام پیشگیرانه» برای رفع نگرانی‌های شوروی بود.
عادی‌سازی اشغال در مطبوعات متفقین
اسناد ۲ و ۳، عملاً تصویری از شکست ایران در برابر تبلیغات مطبوعاتی متفقین ارائه می‌دهد. این اسناد تصویری روشن از دیپلماسی تدافعی دولت ایران در برابر تبلیغات منفی مطبوعات انگلیس و هندوستان ارائه می‌دهد. نخست‌وزیر علی منصور، در گفت‌و‌گو با وزیرمختار انگلیس، نگرانی‌های ایران را از اینکه روزنامه‌ها آشکارا احتمال تجاوز به ایران را مطرح می‌کنند، ابراز کرده است.
این اسناد به خوبی نشان می‌دهد حملات رسانه‌ای بخشی از استراتژی متفقین برای تضعیف موضع بی‌طرفی ایران بود. دولت منصور، گرچه تلاش می‌کند اعتراض کند، ولی در عمل فاقد ابزار تأثیرگذاری واقعی است.
روزنامه‌ها و خبرگزاری‌های انگلیس، عملاً نقش آماده‌سازی ذهنی را برای افکار عمومی جهان و تضعیف موضع ایران ایفا می‌کردند. با پوشش آزادی مطبوعات عملاً اعتراض ایران بی‌اثر ماند، زیرا با اصل آزادی مطبوعات خنثی می‌شد. در همان زمان، استناد به پیمان ۱۹۲۱ و تأکید بر «حق ورود اجباری» نشان می‌دهد اشغال ایران از قبل نه‌تنها برنامه‌ریزی نظامی، بلکه توجیه حقوقی نیز پیدا کرده بود.
این دو سند به‌خوبی نشان می‌دهند که از نیمه تیر ۱۳۲۰، اشغال ایران دیگر یک «شایعه مطبوعاتی» نبود، بلکه به یک گزینه عملیاتی در دستور کار متفقین بدل شده بود. ایران، اما هنوز تلاش می‌کرد با ابزار‌های دیپلماتیک و اخلاقی مانع این روند شود؛ تلاشی که در نهایت ناکام ماند.
سند ۲
سند ۳
سند ۲۶ نیز گزارش می‌دهد که روزنامه‌های انگلیسی با انتشار مطالب منفی درباره ایران، افکار عمومی جهانی را تحت تأثیر قرار دادند. وزیرمختار ایران در لندن تلاش کرد تا این اطلاعات غلط کنترل شود و فشار روانی بر مردم ایران کاهش یابد، اما چندان موفق نبود.
اسناد ۲۶
فشار برای اخراج اتباع آلمانی
یکی از محوری‌ترین نکات این اسناد، مسئله حضور اتباع آلمانی در ایران است. متفقین بار‌ها از تهران خواستند این افراد را اخراج کند. دولت ایران، اما این درخواست را مغایر اصل بی‌طرفی می‌دانست و نگران بود که چنین اقدامی آلمان را تحریک کند.
مقاومت ایران در برابر این درخواست، هم ریشه در اصول حقوقی (بی‌طرفی) داشت و هم در ملاحظات عملی: متخصصان آلمانی در راه‌آهن، صنایع و برخی پروژه‌های فنی نقش حیاتی ایفا می‌کردند. حذف آنان ضربه‌ای جدی به برنامه‌های عمرانی می‌زد.
سند۲۵ نشان می‌دهد که دولت آلمان از سوئد خواست تا از حقوق اتباع آلمانی در ایران مراقبت کند، که پیچیدگی وضعیت دیپلماتیک و حقوقی ایران در زمان اشغال را برجسته می‌کند.
سند ۲۵
تلاش ایران برای حفظ بی‌طرفی
دولت ایران با ارسال یادداشت‌ها و تأکید بر بی‌طرفی، در واقع به‌دنبال زمان‌خریدن بود تا از ورود به جنگ یا اشغال جلوگیری کند.
اسناد نشان می‌دهد دولت ایران بار‌ها بر بی‌طرفی خود تأکید کرده و آن را به دولت‌های متخاصم گوشزد کرده است. یادداشت ساعد به شوروی و گزارش‌های وزارت خارجه بیانگر همین موضع است. بی‌طرفی ایران یک «سیاست اعلامی» بود، اما از دید متفقین «واقعی» تلقی نمی‌شد، زیرا حضور آلمانی‌ها و تبلیغات گسترده نازی‌ها نشانه نوعی همدلی ایران با آلمان قلمداد می‌شد.
تهران در عین حال که سعی داشت استقلال و بی‌طرفی خود را حفظ کند، عملاً هیچ اهرم مؤثری در برابر فشار‌ها نداشت. پاسخ‌های محترمانه، اما قاطع ایران نشان می‌دهد می‌خواست شأن حقوقی‌اش را حفظ کند، هرچند در عمل نمی‌توانست شرایط را تغییر دهد.
سند شماره ۲۰، تلگراف سفارت ایران در مسکو، نشان می‌دهد که ایران با وجود فشار‌های متعدد شوروی و بریتانیا، بر بی‌طرفی و احترام به حاکمیت کشور تأکید داشت و تلاش می‌کرد اقدامات لازم برای اخراج اتباع خطرناک آلمانی را انجام دهد. ایران سعی داشت با رعایت مهلت مقرر و مدیریت تدریجی این مسئله، از تنش بیشتر و ورود نیرو‌های شوروی به خاک خود جلوگیری کند. با این حال، شوروی پیش از پایان این مهلت، اقدامات نظامی خود را آغاز کرد.
اسناد شماره ۲۰
در آستانه اشغال
تا اواخر مرداد، ایران همچنان امیدوار بود با وعده کاهش تدریجی بیگانگان بحران رفع شود. اما متفقین دیگر به دنبال «دلایل حقوقی» نبودند؛ آنها تصمیم سیاسی ـ نظامی خود را گرفته بودند. سند شماره ۱۶ در اين بخش نشان می‌دهد که در پایان مرداد، شوروی رسماً اعلام کرد اقدامات ایران ناکافی است. این دقیقاً مقدمه تهاجم ۳ شهریور بود.
اسناد ۱۱ تا ۱۶ به‌خوبی مرحله پایانی فشار دیپلماتیک متفقین را مستند می‌سازند. ایران کوشید بی‌طرفی خود را حفظ کند و با استناد به حقوق بین‌الملل از اخراج دسته‌جمعی اتباع آلمان خودداری ورزد، اما بریتانیا و شوروی با بهانه قرار دادن همین مسئله، زمینه حقوقی و تبلیغاتی اشغال ایران را فراهم آوردند. از این رو، این اسناد را می‌توان «آخرین گفت‌و‌گو‌های پیش از تهاجم» دانست که شکست سیاست بی‌طرفی ایران را به نمایش می‌گذارند.
سند ۱۱
سند ۱۲
سند ۱۳
سند ۱۴
سند ۱۵
سند ۱۶
سیاست دوستانه شوروی و تضمین استقلال ایران
سندشماره ۱۷، ترجمه تذکاریه دولت شوروی، بر طولانی بودن سیاست دوستانه شوروی نسبت به ایران تأکید دارد. شوروی با استناد به یادداشت‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹ و معاهده ۱۹۲۱، مدعی شد که تمام اقدامات اقتصادی و انتقال بنگاه‌ها، خطوط راه‌آهن و تأسیسات تلگرافی به ایران، با هدف تقویت استقلال و تمامیت ارضی ایران انجام شده است. همچنین ماده ۶ معاهده ۱۹۲۱، حق ورود موقت قوای شوروی به ایران را در صورت تهدید به منافع شوروی پیش‌بینی کرده بود، امری که بعد‌ها به عنوان مجوز موقت شوروی برای حضور نظامی در ایران مطرح شد.
سند ۱۷
حمله محدود و جنگ روانی
اسناد شماره ۱۸ و ۱۹ تصویری زنده از تاکتیک «ترکیب حمله محدود و جنگ روانی» متفقین در شهریور ۱۳۲۰ ارائه می‌دهند؛ تاکتیکی که بدون رویارویی جدی با ارتش ایران، نتیجه اصلی آن تضعیف روحیه ملی و تسلیم‌پذیری دولت بود.
از نظر نظامی، بمباران اطراف مخازن نفتی و ایستگاه‌ها نشانه‌ای است از اینکه متفقین زیرساخت‌های کلیدی حمل‌ونقل و انرژی ایران را هدف گرفته‌اند، حتی اگر خسارت مستقیم محدود باشد. این امر نشان می‌دهد حملات در شهریور ۱۳۲۰ بیشتر ماهیت فلج‌کننده لجستیک و ارعاب سیاسی داشت تا نابودی کامل اهداف استراتژیک.
پرتاب اوراق تبلیغاتی در قزوین نشان‌دهنده راهبرد متفقین برای تضعیف روحیه عمومی و آماده‌سازی مردم برای پذیرش حضور نیرو‌های اشغالگر است. بمباران مخازن نفت، ایستگاه‌های راه‌آهن و خیرآباد آشکارا به زیرساخت‌های حیاتی ایران اشاره دارد، هرچند خسارات مادی اندک بوده است.
سند ۱۸
سند ۱۹
فشار و موضع آمریکا
سند ۲۱ نشان می‌دهد که سفارت ایران در واشنگتن از سکوت آمریکا نسبت به تجاوز نیرو‌های متفقین به ایران گلایه داشت. وزارت امور خارجه آمریکا پاسخ داد که نمی‌توان موضوع ایران را جدا از تحولات جهانی جنگ جهانی دوم ارزیابی کرد و تأکید کرد که موقعیت ایران باید با توجه به تهدید‌های هیتلر و تحولات جهانی بررسی شود (سند ۲۴). فرانکلین روزولت در تلگراف خود به رضا شاه، توجه ویژه آمریکا به حفظ اصول اساسی و حمایت از کشور‌های مستقل در برابر تجاوزات آلمان را برجسته کرد.
سند ۲۱
سند ۲۴
پیشروی نظامی شوروی و محدودیت‌ها
سند ۲۲ حاکی از این است که شوروی در پیشروی خود در خاک ایران، از حمله به شهر‌های آزاد و مناطق مسکونی خودداری کرد و این اقدام منوط به عدم مقاومت ایران بود. این مسئله بیانگر آن است که شوروی تلاش می‌کرد ظاهر احترام به حاکمیت ایران را حفظ کند و در عین حال اهداف نظامی خود را دنبال نماید.
سند ۲۲
ورود نیرو‌های انگلیس و شوروی و اهداف عملیاتی
اسناد ۲۳ و ۲۷ تأکید دارند که ورود نیرو‌های متفقین با هدف کنترل مسیر‌های ترانزیتی و تضمین انتقال مهمات به شوروی انجام شده است. چرچیل در نطق خود (سند ۲۷) توضیح می‌دهد که اشغال ایران برای جلوگیری از نفوذ ستون پنجم آلمان و ایتالیا، و نیز ایمن‌سازی مسیر‌های حمل و نقل مهمات به روسیه ضروری بوده است.
سند ۲۳
سند ۲۷
همکاری محدود ایران و مسائل داخلی
سند شماره ۲۸ نشان می‌دهد که وزیر امور خارجه ایران اعتقاد داشت که همکاری با متفقین می‌تواند از پیامد‌های منفی حضور نیرو‌های خارجی بکاهد. ایران در چارچوب حسن همکاری، سعی کرد تعادل میان حفظ استقلال نسبی و اجتناب از تقابل مستقیم نظامی با متفقین برقرار شود.
انتقال سلطنت
سند ۲۹ نقطه عطف داخلی ایران را ثبت می‌کند: رضا شاه، تحت فشار داخلی و خارجی، سلطنت را به ولیعهد تفویض کرد. این اقدام نشان‌دهنده تأثیر بحران خارجی بر تحولات سیاسی داخلی بود.
بن‌بست استراتژیک
این اسناد، تصویری روشن از بن‌بست استراتژیک ایران در تابستان ۱۳۲۰ ارائه می‌دهند. تهران در پی حفظ استقلال و بی‌طرفی بود، اما وابستگی به متخصصان آلمانی و ناکامی در کنترل فضای تبلیغاتی، عملاً امکان دفاع از این موضع را سلب کرد. متفقین نیز که پس از آغاز عملیات بارباروسا امنیت خطوط تدارکاتی خود را حیاتی می‌دانستند، در نهایت تصمیم گرفتند با اشغال ایران، این گره را به زور بگشایند. اسناد نشان می‌دهد که حتی پیش از اشغال، ایران در آستانه از دست دادن «حق انتخاب» قرار داشت و تنها بین پذیرش فشار خارجی یا مواجهه با اشغال، دست به انتخابی پرهزینه زد.
تابستان ۱۳۲۰ نقطه اوج تنش‌های امنیتی و دیپلماتیک ایران بود. ایران در شرایط دشوار و تحت فشار همزمان حفظ استقلال، مدیریت حضور آلمان و فشار شوروی و بریتانیا را تجربه می‌کرد. اسناد آشکار می‌سازد که حضور نظامی شوروی در ایران، علی‌رغم تأکید بر بی‌طرفی ایران و بدون قصد تجاوز به خاک کشور، به‌عنوان اقدام پیشگیرانه در پاسخ به تهدید‌های آلمان صورت گرفت و زمینه‌ساز تحولات بعدی، از جمله اشغال ایران شد.
ایران در تابستان ۱۳۲۰ تلاش می‌کرد با سیاست بقا و همکاری محدود با متفقین، استقلال نسبی خود و امنیت داخلی را حفظ کند، در حالی که موقعیت ژئوپلیتیکی و شرایط جنگ جهانی، فشار‌های شدید بر کشور ایجاد کرده بود و عاقبت به تبعید شاه از کشور و تغییر سلطنت منجر گردید.
سند شماره ۱
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
مبدا: خبرگزاری پارس
غیرمنتشره سال ۱۳۲۰
تاریخ: ۶ تیر ماه ۱۳۲۰
آقای محمد ساعد سفیرکبیر ایران در شوروی یادداشت خود را در تاریخ ۲۶ ژوئن جاری به کمیساریای امور خارجه ارسال داشته است. سفارت کبرای ایران برحسب اجازه دولت متبوع خود افتخار دارد به اطلاع کمیساریای امور خارجه برساند که نظر به اوضاعی که در نتیجه جنگ میان آلمان و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی ایجاد شده، دولت ایران بی‌طرفی مطلق پیش خواهد گرفت.
اخبار شوروی
(مضمون خبر بالا نقل از رادیو مسکو از خبرگزاری‌های آلمان و انگلیس نیز رسیده است).
سند شماره ۲
شیروخورشید
نخست‌وزیر
محرمانه
جناب آقای عامری معاون وزارت امور خارجه
درخصوص انتشارات روزنامه‌ها و خبرگزاری‌های انگلیسی و هندی و ... که از چندی به این طرف برخلاف شئون و مصالح ایران جریان یافته و دنباله آن ادامه دارد، در بامداد پنج‌شنبه ۱۹/۴/۲۰ با وزیرمختار انگلیس مفصلاً مذاکره نموده مضار و سوء اثرات این رویه را خاطرنشان ساختم. وزیرمختار پس از توضیحاتی که راجع به آزادی مطبوعات در انگلستان داد و جواب‌هائی‌که گفته شد اظهار داشت که چند روز قبل برحسب مذاکره معاون وزارت امورخارجه در این باب به مقامات وابسته تلگراف نموده حالا هم مجدداً به لندن و دهلی و قاهره تلگرافات موکد با تأیید نظریات دولت ایران مخابره می‌کند و اطمینان می‌دهد که نظریه و مصلحت انگلیس در اختلال وضعیت و نقض بی‌طرفی ایران نیست و این قضیه منافی حیثیات انگلستان خواهد بود و نباید به تبلیغاتی که راجع به قصد تجاوز قوای انگلستان به ایران می‌شود، اعتنا نمود.
در پایان مذاکرات وزیرمختار اظهار داشتم منتظرم از این رشته انتشارات که کاملاً منافی با این نیت است جداً جلوگیری شود.
نخست‌وزیر
علی منصور
سند شماره ۳
شیروخورشید
وزارت امورخارجه
اداره رمز
از واشنگتن به تاریخ ۱۳۲۰/۴/۲۵ نمره ۱۲۱۰
روزنامه اخبار واشنگتن نقل از لندن می‌نویسد متخصصین نظامی انگلیس می‌گویند دولت انگلیس پس از خاتمه جنگ سوریه ممکن است فوراً اقدام به فرستادن قوا از شمال ایران به روسیه بکند. فقط صدوپنجاه میل از خاک ایران قوای متفقین را در سوریه از قفقاز جدا می‌کند. پاره‌ای مقامات پیشنهاد می‌کنند که، چون یقین است عمال نازی بطور سیّار در ایران هستند، انگلستان و روسیه توأماً اجازه عبور قوا و لوازم از ایران بخواهند. سرتیپ واوِل گفته که اگر ایران امتناع بکند عهدنامه ۱۹۲۲ به روسیه حق می‌دهد که از خاک ایران جبراً به عراق برود. گفته شده که پس از انتقال سرتیپ نامبرده از سوریه به هندوستان، باز هم عراق جزء مأموریت او باقی است و از آنجا ممکن است اعزام قوا بشود. انتها ضمن مذاکره و صحبت مقامات اینجا امکان چنین منظور را از طرف انگلیس‌ها تأیید نمایند.
نمره ۱۰۱ [محمد]شایسته
سند شماره ۴
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
رونوشت تذکاریه‌ای است که جناب آقای سیاح مدیرکل وزارت امور خارجه حضوراٌ به سفیر کبیر شوروی تسلیم نمود در تاریخ ۷/۵/۱۳۲۰
دولت شاهنشاهی از احساسات دولت اتحاد جماهیر شوروی مندرجه در تذکاریه ۲۸ تیرماه ۱۳۲۰ (۱۹ ژوئیه ۱۹۴۱) در مورد دوستی و تمایلات مساعدت‌آمیز نسبت به ایران که به وسیله سفیرکبیر اتحاد جماهیر شوروی در ملاقات روز شنبه ۲۸ تیرماه ۱۳۲۰ به نخست‌وزیر ایران تسلیم شده و در طی آن توسعه روابط اقتصادی و تسهیلات در رسانیدن کالا‌های مورد نیازمندی ایران مطابق وعده‌های سابق تکرار و تأیید گردیده، مراتب امتنان و قدرانی خود را اظهار و اشعار می‌دارد که از جانب دولت شاهنشاهی نیز چنانکه مکرر خاطرنشان شده همواره علاقمندی کامل در حفظ و تحکیم مناسبت دوستی و حسن روابط با دولت اتحاد جماهیر شوروی معمول و ملحوظ بوده و خواهد بود. اما راجع به نگرانی که از حیث عده آلمان‌های مقیم ایران و عملیات آنها اظهار و تصور شده است که وجود آنها ممکن است مانع از انجام این امر حسن مناسبات میان دو کشور ایران و شوروی شود، لزوماٌ خاطرنشان می‌شود به طوری که شفاهاً نیز به تفصیل طی مذاکرات روزهای ۲۸ و ۲۹ تیرماه تشریح گردیده دولت ایران مطابق مقررات خود و بر وفق سیاست بی‌طرفی نسبت به رفتار کلیه افراد ساکنین این کشور مراقبت و نظارت تام داشته و به هیچ‌کس اجازه تخلف نمی‌دهد و متخلفین از هر طبقه و هرکس باشند مورد تعقیب و کیفر واقع می‌شوند. بدیهی است دولت ایران نمی‌تواند نسبت به اتباع یک دولت بدون رعایت مقررات و بر خلاف عهود رفتار نماید. در عین حال نسبت به امنیت و آسایش کشور و حفظ حقوق و منابع مشروع کلیه دول دوست و همسایه، نهایت دقت و توجه را مبذول می‌دارد و برای دولت شوروی از این جهت جای نگرانی نخواهد بود؛ بنابراین تقاضای خارج کردن آلمان‌ها را به میزان هشتاد درصد از شماره آنها با کمال تعجب تلقی کرده با احساسات دوستی و خیرخواهی دولت اتحاد جماهیر شوروی نسبت به ایران متباین می‌داند، زیرا چنین عملی برخلاف اصول و منافی حق حاکمیت و سیاست بی‌طرفی کشور بوده و قابل قبول نمی‌باشد.
طهران، به تاریخ ۷ مرداد ماه ۱۳۲۰
جناب آقای ا. اسمیرنوف
سفیرکبیر دولت اتحاد جماهیر شوروی
سند شماره ۵
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
رونوشت تلگراف رمز وزارت امورخارجه به سفارت کبرای شاهنشاهی در مسکو
۱۳۲۰/۵/۸
پیرو تلگراف دیروز، چنانکه مسبوق هستید، چون سعی می‌کنند با انتشارات اغراق‌آمیز عده آلمان‌ها را در ایران زیاد جلوه دهند، در تعقیب تلگرافات پیشین برای اطلاع جنابعالی می‌نگارد که مطابق بازجویی که بعمل آمده، عده آلمان‌ها در آذربایجان کلیه ۳۴ نفر است که چهار نفر از آنها در بنگاه‌های دولتی و ۱۵ نفر با اینکه ۱۲ کارخانه مهم در آذربایجان است بعنوان متخصص در کارخانه‌های مزبور اشتغال دارند و ۱۵ نفر دیگر هم رویهم رفته مشغول خرید کالا طبق قرارداد بازرگانی می‌باشند. از هیچ‌یک از آنها تاکنون هیچ اقدام خلاف رویه‌ای دیده نشده و، چون با نهایت مراقبت تحت نظر هستند، جای هیچ‌گونه نگرانی در این موضوع نیست.
رمز شود جواد عامری
سند شماره ۶
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
رونوشت تلگراف رمز سفارت کبرای شاهنشاهی در مسکو به وزارت امورخارجه شماره ۳۴
سفیر کبیر انگلیس را ملاقات در اطراف موضوع آلمان‌ها مذاکره و خاطرنشان کردم که با انتشار اغراق‌آمیز، عده آلمان‌ها را در ایران زیاد جلوه داده‌اند. در صورتیکه طبق تحقیقات عده آنها کمتر از هفتصد است. بعد شمه [ای]از مذاکرات خود با دکانازوف گفتم و متذکر شدم دولت شاهنشاهی ایران مایل است این قبیل مسائل حسن اعتماد و صمیمیت متقابله و حسن تفاهم انجام بگیرد. اصرار و فشار آوردم، جواب داد: کاملاً با شما هم‌عقیده هستم و در این زمینه کوشش خواهم کرد. بعد پرسید آیا اطلاع دارید به چه علت ترکیباٌ قوای خود را در حدود قفقاز تزیید می‌کنند، در صورتیکه روس‌ها از قوای خود در آنجا می‌کاهند. گفتم اطلاعی ندارم. بعد خواهش کرد اگر ممکن باشد عده آلمان‌هایی را که از ایران خارج شده‌اند و در صدد خارج شدن هستند به او بگویم. گفتم چنین اطلاعاتی به سفارت کبری نرسیده. موضوع تزیید قوای ترکیه را در حدود قفقاز از سفیرکبیر ترکیه پرسیدم. گفت صحت ندارد.
۳۴ ساعد
سند شماره ۷
شیروخورشید
وزارت امورخارجه
اداره رمز
از استکهلم به تاریخ ۷ مرداد ۱۳۲۰ - نمره ۱۳۲۵
یکی از روزنامه‌های اینجا با علامت استفهام، خبر نوشته است. سه لشکر انگلیس برای حفاظت نفت، منطقه نفت ایران را اشغال کرده، دولت شاهنشاهی ایران ناراضی است و این اقدام عبور ارتش انگلیس از ایران به طرف قفقاز است. وزارت متبوعه تاکنون راجع به این شایعات دستوری نداده‌اند. اینجا مکرر اشاعه شده است، دولت شاهنشاهی ایران بی‌طرفی خودش را قویاٌ نگاهداری کرده، اجازه تخطی هم به کشور ایران نخواهد داد. آیا این بیان کافی است؟
۶۲ (انصاری)
در هامش:
در شرفیابی ۲۰/۵/۷ به عرض پیشگاه مبارک ملوکانه رسید. دستور داده شد که فوراً تکذیب شود.
سند شماره ۸
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
پاسخ تهران مورخ ۱۳۲۰/۵/۲۲
همان وقت وزیرخارجه را ملاقات نموده و مصائب را به‌طوری که فرموده بودند به استحضار او رساندم. اظهارات نامبرده عرض می‌شود. نظر به منافع مشترکی که داریم من تاکنون آنچه را که لازم بوده کرده‌ام. بعد از مذاکره با سفیر کبیر شوروی، سفیر کبیر انگلیس را خواستم و به او گفتم، چون قرار ما این است مطالب را واضح با هم صحبت کنیم، به شما می‌گویم که عده آلمانی در ایران بیش از ششصد و نود نفر نیست و انگلیس‌ها به سه هزار نفر می‌رسد و خودتان می‌دانید که دولت ایران کاملاً واقف به احوالات تمام خارجی‌ها بوده و هیچ‌کس نمی‌تواند تخلفی بکند و این رفتار شما در ایران مخالف سیاست ترکیه بوده و ما مایل نیستیم که برخلاف میل و سیاست بی‌طرفی ایران اقدامی بشود. امروز این حرف را می‌زنند، فردا ممکن است که بخواهند اسلحه از این راه وارد کنند و پس‌فردا به عنوان محافظت و سایر مسائل دیگر ارتش وارد کنند. از شما می‌خواهم که این اظهارات مرا به لندن مراجعه نموده و پاسخ صریح بدهید که مقصود شما در ایران چیست و چه سیاستی را تعقیب می‌کنید. دیروز سفیر کبیر انگلیس برای همین موضوع به دیدن من آمده و اظهار داشت دولت انگلیس ابداٌ در نظر ندارد برخلاف استقلال و تمامیت ایران اقدامی کند. اقداماتی که شده دوستانه و به نفع دولت ایران بوده. پاسخ دادم نفع دولت ایران را خود ایران تشخیص می‌دهد. اگر حرف شما صحیح و مذاکراتی که می‌کنید با میل و رضایت ایران است، ما حق مداخله و گفت‌و‌گو نداریم، ولی اگر غیر از این باشد باید بدانید که ما نمی‌توانیم در موضوع بی‌علاقه بوده و به حفاظت بی‌طرفی و استقلال و تمامیت [ارضی]ایران اهمیت خاصی می‌دهیم. وزیرخارجه علاوه کرد که به سفیر کبیر انگلیس گفتم توقع شما در ایران در اخراج چند صد نفر آلمانی هیچ منطقی ندارد. این آلمان‌ها چه می‌توانند بکنند. بین آنها و آلمان، ترکیه و روسیه واقع شده. اگر کیفیات طوری پیش آید که ارتش آلمان از این مواقع گذشته به مرز ایران برسد، آن وقت شما خودتان خواهید رفت و بودن نبودن اینها اثری ندارد، مگر اینکه بفهمانید که شما بهانه‌جوئی می‌کنید. وزیر خارجه می‌گفت سفیر کبیر شوروی هم پس از مذاکرات اولیه و مراجعه به مسکو به دیدن من آمد و اظهار داشت که روابط ما با ایران خیلی دوستانه بوده و ما هیچ‌وقت از حدود دوستی خارج نخواهیم شد.
وزیرخارجه می‌گفت با سفیر کبیر شوروی من به‌طور کلی صحبت کردم، ولی با سفیر کبیر انگلیس خیلی مفصل و همه جزئیات را گفته‌ام. دیروز او به من این اطلاعات را داد و تصور می‌کنم باید چند روزی صبر کنیم. اگر رفتار خودشان را با آنچه که به من گفته‌اند تطبیق نمود، آن وقت معلوم می‌شود که می‌توان به این اظهارات که از طرف حکومت خودش کرده باور کرد و اگر باز هم بهانه‌جوئی خودشان را ادامه بدهند، آنچه را که لازم است خواهیم کرد. وزیر خارجه در خاتمه گفت علاقه ما به ایران طبیعی است. انتشارات روزنامه‌های ترکیه حاکی نیت ملت ترکیه نسبت به ایران می‌باشد. رجال ترکیه علاوه بر آنچه من کرده‌ام، به موقع هرکدام نظر خودشان را به خوبی به انگلیس‌ها فهمانیده‌اند که این رفتار ناپسند و برخلاف انتظار ترکیه است. حتی می‌گفت که آقای عامری به دیدن سفیر کبیر رفته و من هم از جریان، سفیر کبیر را مستحضر کرده بودم. لابد سفیرکبیر ما هم به ایشان مطلب را گفته‌اند. آقای نخست‌وزیر ایران نیز تقاضای ملاقات از سفیرکبیر نموده‌اند. چند روز بود که نامبرده ناخوش بوده یقیناٌ به محض اینکه بتواند حرکت کند، به ملاقات آقای نخست‌وزیر رفته و نظریات ما را خواهد گرفت. انتها.
بنده آقای وزیرخارجه را خیلی موافق دیدم. متمنی است به موقع بنده را از جریان مستحضر فرمائید که در موقع لازم حسب‌الامر ایشان را از نظر دولت مطلع نمایم. وزیر خارجه از موضوع رادیوی بادکوبه هم اطلاع داشت و به طور سربسته هم گفت اطلاع پیدا کرده‌ایم که چند نفر نظامی از مرز روسیه به خاک شما متوسل شده‌اند.
انوشیروان [عضد]
سند شماره ۹
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
تلگراف سفارت ایران در واشنگتن
۲۰/۵/۲۳
نخست‌وزیری، تهران
اخیراٌ اخبار راجع به اقدام مشترک انگلیس و روس نزد دولت شاهنشاهی ایران و مذاکرات وزیر خارجه انگلیس در مجلس در روزنامجات اینجا منتشر شد. امروز در وزارت امور خارجه مذاکراتی در میان آمد، گفتم ایران رفتاری نکرده که باعث نگرانی و گله دولت انگلیس باشد، با این حال اگر آنچه در روزنامه‌جات می‌شود صحت داشته باشد، جای تأسف است. از رئیس اداره شرق خواهش کردم یادداشتی راجع به وضع گذشته ایران که در نتیجه دخالت‌های خارجی بوده است و اصلاحاتی که پس از مرتفع شدن این دخالت‌ها به عمل آمده است، برای ملاحظه وزیر امور خارجه تهیه نمایند تا اگر لازم بشود وزیر امور خارجه را ملاقات کنم [تا]ذهن ایشان روشن باشد. رئیس اداره شرق وعده داد این کار را انجام دهد. ضمناً پرسید اگر انگلیس اجازه بخواهد از ایران قوا به روسیه بفرستد، شما چه خواهید کرد؟ گفتم: دولت ایران اجازه نخوهد داد. پرسید: اگر اجازه بخواهند مهمات بفرستند، چه می‌کنید؟ گفتم: عملی نیست. بعد گفت: ایراد انگلیس آن است که عده زیاد آلمانی در ایران چه می‌کنند؟ اگر دولت ایران وضع و عده وانمودی آلمان‌ها را معلوم نماید، به روشن شدن قضیه کمک کرده، بهانه در دست نخواهد ماند. در اطراف پرسید که گذشته از نشریات و روزنامه‌ها حقیقت درخواست روس [و]انگلیس از ایران چیست؟ دولت ایران چه پاسخی داده است و چه رویه اتخاذ نموده‌اند.
مراتب برای استحضار عرض شد.
۱۴۱ شایسته
سند شماره ۱۰
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
رونوشت تلگراف سفارت شاهنشاهی در بغداد ۱۳۲۰/۵/۲۴
پریشب چهار واگن سرباز هندی [و]چند افسر با توپخانه تانک کوچک و بزرگ وارد خانقین [شدند]. شبانه به بان‌میل [۳]روانه، دیروز بعدازظهر هم دویست اتومبیل در هرکدام سه الی چهار سرباز، هشت اتومبیل سواری افسر انگلیسی، چهل توپ ضد طیاره در صد اتومبیل وارد در اطراف خانقین پراکنده شده‌اند. در بصره این دو روزه بیش از هزار و پانصد کامیون که هرکدام گنجایش هشت نفر را دارد در حدود پنج هزار سرباز هندی با تانک و مسلسل مرتباٌ به جانب تنومه [۴]روانه، برای ساختن جاده به قطع نخل‌های (چپاسانی) پرداخته، در لبان نزدیک ابوالخصیب که با موتور آبی تا خرمشهر یکساعت راه است، به ساختن فرودگاه هوایی مشغول، لوازم آن را فرستاده، دور چادر‌های تنومه تا چپاسانی گودال کنده کیسه خالی گذارده‌اند.
مجدی
سند شماره ۱۱
شیروخورشید
وزارت امورخارجه
اداره مبدأ: تذکاریه که سفیرکبیر شوروی تسلیم نخست‌وزیر نموده است
شماره: ندارد
تاریخ: ۱۳۲۰/۵/۲۵
پیوست: کارتن پیمان سه‌جانبی ایران و اتحاد شوروی وانگلیس سال ۲۰ (راجع به یادداشت‌های دولتین انگلیس و روس و ورود قوای آنان به ایران) نخست‌وزیری
استخراج‌کننده: انوشیروان عضد
صاحب این تذکاریه در شرفیابی ۲۰/۵/۲۵ (روزی که سفیر کبیر شوروی اینجانب را ملاقات نمود) ضمن شرفیابی به عرض پیشگاه مبارک ملوکانه رسید. متن این ترجمه هم در شرفیابی ۲۰/۵/۲۶ قرائت و به عرض رسید.
دولت شوروی لازم می‌داند اعلام نماید که با سیاست بی‌طرفی که دولت ایران فعلاً تعقیب می‌کند، کاملاً موافقت دارد. از طرف دیگر دولت شوروی در ضمن تأیید اعلامیه ۱۹ ژوئیه ۱۹۴۱ خود اظهار می‌کند که به هیچ وجه مقاصد تعرض‌آمیزی نسبت به مصونیت سیاسی و ارضی ایران نداشته و پیوسته ساعی است که در صلاح دو کشور سیاست دوستی و همکاری با ایران را فعلیت دهد.
با این حال دستجات فاشیست آلمانی که در ایران هستند و فعالیت خصمانه خود را نسبت به منافع دولت اتحاد جماهیرشوروی و ایران بویژه از آغاز حمله خیانت‌کارانه آلمان به دولت شوروی افزایش داده‌اند کوشش می‌کنند که به هر ترتیب شده است نگذارند این همکاری از قوه به فعل درآید.
دولت شوروی چندین نوبت و به ویژه در ۲۶ ژوئن و ۱۹ ژوئیه دولت ایران را به خطری که با این فعالیت همراه است آگاه ساخته و توجه مخصوص دولت ایران را به این کیفیت جلب نموده است که آلمان‌های ساکن ایران ممکن است در هر موقع برای ایجاد انقلاباتی در ایران که موجب تهدید منافع خود ایران و کشور‌های همسایه باشد بکار روند. دولت شوروی در عین‌حال به دولت ایران سفارش کرده است تدابیر قاطع برای خاتمه دادن به فعالیت خصمانه آلمان‌ها و تقلیل شماره آنهایی که در ایران هستند، اتخاذ کند. دولت ایران رضایت خود را برای اتخاذ این تدابیر جهت تقلیل شماره آلمان‌های ساکن ایران اظهار داشته است. با وجود این تاکنون دولت شاهنشاهی اقدامات واقعی برای طرد قطعی آلمان‌ها از ایران و رفع خطری که اشاره شد به عمل نیاورده است.
نظر به این مراتب دولت شوروی لازم می‌داند مجدداٌ به دولت ایران سفارش کند که قسمت قابل ملاحظه‌ای از آلمان‌های ساکن ایران بلافاصله و بدون هیچ‌گونه تاخیر از ایران خارج شوند.
دولت شوروی به همین ترتیب لازم می‌داند که هیچ‌یک از کارشناسان آلمانی را از کسانی که در ایران باقی خواهند ماند در بنگاه‌هایی از قبیل راه‌آهن ـ راه‌های شوسه ـ خطوط تلگرافی و تلفونی ـ دستگاه بیسیم و در مراکز عمده حیاتی دولتی و زندگانی اقتصادی ایران به کار گماشته نشده و درباره تمام آلمان‌هایی که در کشور باقی می‌مانند تدابیری به منظور محدود ساختن رفت و آمد‌های آنان اتخاذ گردد.
دولت شوروی مایل است همین‌طور اطمینان حاصل کند که دولت ایران اقداماتی برای منع ورود آلمان‌ها به ایران در آینده به عمل خواهد آورد. بدیهی است دولت ایران تعهد خواهد کرد که درباره کلیه آلمان‌هایی که در ایران می‌مانند نظارت صحیح و جدی برقرار داشته و دولت ایران به سفیر کبیر شوروی اطلاعات لازم حاکی از علل و جهات توقف بعدی هر آلمانی در ایران خواهد داد. برای رفع زحمتی که ممکن است جهت دولت ایران در نتیجه طرد کارشناسان آلمانی ایجاد گردد، دولت شوروی مجدداٌ تأیید می‌کند که حاضر است به جای آنها شماره لازم کارشناسان واجد شرایط مقرر از بین اتباع شوروی در صورتی که میل دولت ایران باشد اعزام دارد.
سند شماره ۱۲
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
اداره مبدأ: نامه سفارت انگلیس طهران
شماره: ندارد
تاریخ: ۲۵ مرداد ۱۳۲۰
پیوست: کارتن پیمان سه‌جانبی ایران و اتحاد شوروی و انگلیس سال ۲۰ (راجع به یادداشت‌های دولتین انگلیس و روس و ورود قوای آنها به ایران) نخست‌وزیری
استخراج‌کننده: انوشیروان عضد
یادداشت
۱- دولت شاهنشاهی ایران در موارد عدیده تمایل خود را دایر به حفظ و وقایه رویه بی‌طرفی کامل و شدید در جنگی که در اثر جاه‌طلبی تجاوزکارانه زمامداران فعلی آلمان بر عالم تحمیل گردیده، ابراز داشته است. این تمایل در کنار ماندن از میدان کشمکش و خصومت نیز از طرف بعضی ممالک دیگر احساس شد، لکن آن ممالک بعداٌ مورد حمله یا تجاوز قوای مسلح آلمان قرار گرفتند. با در نظر گرفتن این حقیقت مسلم و غیرقابل انکار است که دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حال خود را ناگزیر می‌داند با یک روح دوستانه به ذکر بعضی ملاحظات مبادرت نموده و توجه جدی اولیای دولت ایران را به آن معطوف سازد.
۲- در مقام اول دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان مایل است این نکته را تاکید کند که سیاست بی‌طرفی ایران را قبول و تأیید می‌نماید. دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان برعلیه استقلال یا تمامیت ارضی ایران هیچ‌گونه قصدی ندارد. میل و آرزوی صمیمانه دولت انگلستان این است که رویه دوستی و معاضدت با ایران را که متضمن مصالح ایران و امپراطوری انگلستان می‌داند، حفظ نماید.
۳- لکن در اثر توسعه دایره جنگ یک خطر شدیدی جهت منافع ایران و انگلیس محسوس گردیده. سابقاٌ یعنی در ماه ژانویه گذشته دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان نگرانی شدید خود را درخصوص عده زیاد اتباع آلمان که به آنها اجازه اقامت در ایران داده شده، به استحضار خاطر اولیای دولت شاهنشاهی رسانید. از آن تاریخ به بعد دولت انگلستان کراراٌ خطرات شدیدی را که ممکن است از عملیات این اتباع آلمان ناشی گردد و همچنین لزوم محدود ساختن کامل تعداد آنها را که بر وفق مصالح خود ایران می‌باشد، خاطرنشان ساخته است. با در نظر گرفتن حوادثی که در بسیاری از ممالک رخ داده در حقیقت نمی‌توان شک داشت که هر زمان دولت آلمان تشخیص دهد که فرصت مناسبی فرا رسیده، این اشخاص را برای ایجاد اغتشاش در خود ایران و یا در ممالک مجاور به منظور کمک در اجرای نقشه‌جات نظامی خود مورد استفاده قرار خواهد داد.
۴- در اواخر ماه ژوئیه دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان که متوجه این نکته گردید که اظهاراتی را که سابقاٌ در این باب به مأمورین ایران نموده بلااثرمانده است، به نماینده خود در طهران دستورالعمل داد بار دیگر از لحاظ اهمیت فوق‌العاده و فوریت امر لزوم اتخاذ اقدامات فوریه را تأکید و خاطرنشان نماید. از لحاظ خطر روزافزون وضعیت جنگ به سر ریدر بولارد دستورالعمل داده شد که تأکید نماید عده آلمان‌هایی که مجازند در این مملکت اقامت کنند، شدیداً تقلیل یابد.
۵- از قرار معلوم دولت ایران اصولاٌ صحت توصیه را که دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان به آنها نموده است تصدیق و اشعار داشته که اقداماتی به عمل می‌آورد که آلمان‌هایی که پروانه اقامت‌شان منقضی و رفتارشان مورد سوءظن واقع گردیده و یا اینکه می‌توان به جای آنها از اتباع ایران تعیین کرد به اسرع اوقات از مملکت خارج شوند. دولت ایران نیز تعهدات خود را دایر به اینکه عملیات آلمان‌هایی که در این مملکت باقی خواهند نماند مورد تفتیش و مراقبت جدی قرار دهد، تصدیق نمود. لکن عده آلمان‌هایی که در واقع از ایران خارج شده‌اند، خیلی جزئی بوده و از قرار معلوم دولت ایران هنوز متوجه فوریت مسئله و اهمیتی که دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان به این مسئله می‌دهند، نشده است.
۶- نظر به مراتب فوق دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حال مایل است با نهایت تصریح و تأکید، توصیه خود را تکرار نماید. در اینکه هیئت آلمان‌های مقیم ایران باید بدون بیش از این تأخیر از این مملکت حرکت کنند.
۷- هرگاه دولت ایران مایل باشد چند تن از مستخدمین فنی آلمانی را که الحال جهت امور صنعتی ایران استخدام شده‌اند موقتاٌ نگاه دارد، تقاضا می‌شود فهرست کاملی از اسامی آنها و نوع صحیح شغلی که جهت آن استخدام شده‌اند، به نماینده اعلیحضرت پادشاه انگلستان در تهران داده شود. دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان انتظار دارد این فهرست تا حدی که ممکن است مختصر بوده باشد. دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حاضر خواهد بود با دولت ایران مساعدت کرده و سعی نماید متخصصین لایق انگلیسی یا بی‌طرف به جای متخصصین آلمانی که خارج می‌شوند تدارک نماید و با کمال مسرت با دولت ایران اقدامات مشترک به عمل خواهد آورد که اشکالات موقتی را که ممکن است در اثر حرکت این عده زیاد از کارکنان تعلیم‌یافته پیش آید، تخفیف دهد.
۸- در باب مابقی آلمان‌های مقیم ایران دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان ممنون خواهد شد از تاریخ حرکت آنها کاملاً مستحضر شود. البته دولت ایران ترتیبی خواهد داد که اجازه داده نشود اتباع دیگر آلمان وارد ایران گردند.
۹- این نکته حائز اهمیت است که هیچ یک از مستخدمین فنی آلمانی که برطبق ترتیبات پیشنهادیه در قسمت ۷ فوق ابقا می‌شوند، نباید در کاری گماشته شوند که ارتباط مستقیم با سیستم مخابرات ایران از قبیل راه‌آهن ـ راه‌ها ـ تلفن و تلگراف بیسیم داشته یا اینکه طوری باشد که عملیات مضره آنها حیات ملی ایران را در طی مدت بحران فلج سازد.
۱۰- بالاخره اشعار می‌شود مقتضی است که اقدامات موثره به عمل آید که حرکات مستخدمین فنی آلمانی که بر طبق ترتیبات مذکوره در قسمت ۷ فوق ابقا خواهد گردید، تحت سرکشی و مراقبت کامل قرار گرفته و محدود گردد، برای اینکه این مسئله تامین شود که این اشخاص جز به کار‌های فنی که جهت آن استخدام شده‌اند به عملیات دیگری از همین قبیل مشغول نخواهند گردید.
۱۱- به قراری که اطلاع حاصل شده دولت ایران مقرر داشته‌اند در وضعیت اتباع آلمان مقیم ایران تحقیقات کاملی به عمل آید و بلاشک اطلاعات کاملی در دست دارند حاکی از اینکه علت بودن هر فردی در این مملکت چیست؛ بنابراین امید می‌رود که فهرست اسامی هریک از اتباع آلمان را که بخواهند جهت کار ضروری نگاهدارند بدون تاخیر به وزیرمختار اعلیحضرت پادشاه انگلستان داده شده و فوراٌ اقداماتی بعمل آید که مابقی اتباع آلمان به فوریت از ایران حرکت کنند.
در حاشیه نوشته شده در شرفیابی ۲۰/۵/۲۶ بعرض پیشگاه مبارک ملوکانه رسید.
سند شماره ۱۳
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
تلگراف به سفارت شاهنشاهی در واشنگتن
۱۳۲۰/۵/۲۷
تلگراف ۱۳۲۰/۵/۲۳ روس و انگلیس راجع به آلمان‌های مقیم ایران و کثرت شماره و عملیات آنها اظهار نگرانی و تقاضای اخراج یک قسمت عمده آنها را نموده جواب داده شد. اولا عده آنها به طوری که شهرت داده‌اند چند هزار نیست، به هفتصد نفر هم نمی‌رسد. به جهانگردان هم روادید داده نشده، آنها که هستند برای کار‌های صنعتی و بازرگانی آمده، هرکدام شغل و محلشان معین و اعمالشان دقیقاً تحت نظر بوده، نمی‌توانند به پاره عملیات متشبث شوند. ثانیا برنامه دولت اساساٌ این است از عده متخصصین و کارمندان بیگانه کاسته و به جای آنها از ایرانیان گماشته شوند، بدین‌ترتیب عملاٌ از عده موجود هم کم می‌شود ـ چنانکه همین اواخر جمعی از آنها رفته‌اند، بنابراین هرگاه منظور همین باشد، با اقدام و مراقبت دولت نتیجه تامین می‌باشد، لکن اخراج آنها به طوری که تقاضا شده، منافی بی‌طرفی و حاکمیت ایران است و پذیرفته نمی‌شود. در این ضمن مذاکرات زیاد جهت اطمینان به رفع نگرانی روس و انگلیس شده، لکن از قرار معلوم نمی‌خواهند قانع شوند، چنانکه دیروز اظهارات سابق را بصورت شدیدتری تجدید کرده‌اند، بدون اینکه به هیچ‌وجه رعایت موقعیت ایران و عهود این دولت را با دولت آلمان بنمایند. چنین به نظر می‌آید که قصد باطنی آنها لطمه وارد ساختن به بی‌طرفی و کشانیدن این کشور به جریانات جنگ کنونی است که تاکنون ایران از آن احتراز جسته. با زحمات و مراقبت‌های بسیار امنیت و آسایش را حفظ و برای همسایگان بسیار مفید واقع شده، حالا به جای قدردانی از این سیاست می‌خواهند آن را بهم بزنند. دولت ایران به اقتضای مصلحت تاکنون آنچه ناملایم از همسایگان دیده و نظریات نامساعد و انتشارات و تبلیغات نامناسب از ناحیه آنها مشاهده نموده، حتی‌الامکان به سکوت گذرانیده و مخصوصا نخواسته است در افکار عامه و جراید مطرح شود به امید اینکه شاید دنباله آن قطع و ترتیب اثری به حقایق داده شود، اما حالا دیده می‌شود از این قضایا می‌خواهند سوء‌استفاده نموده ایران را با فشار مرعوب سازند، البته ایران جداٌ در حفظ حدود و حقوق خود مراقب بوده و به تکالیف بی‌قاعده تن نخواهد داد.
مردم ایران هم همین که از قضایا مطلع شوند ساکت ننشسته حرف‌های خود را می‌گویند و منتشر می‌سازند تا بر تمام دنیا معلوم باشد. خلاصه اینکه تا آنجا که به شرافت و حاکمیت ما لطمه وارد نیاید، برای همه‌گونه حسن تفاهم و حل مسائل حاضر بوده و هستیم، لیکن از این حدود که بگذرد حاضر نخواهیم بود. این است خلاصه مطلب که هرچه زودتر ضمن ملاقات به وزارت امور خارجه و سایر مقاماتی که مقتضی باشد بفهمانید، مخصوصاٌ بگویید ایران یک بی‌طرفی واقعی و حقیقی را تاکنون عمل نموده و فوق‌العاده علاقه‌مند به حفظ آن است. راجع به عبور قوا و مهمات جواب‌هایی که داده‌اید صحیح است، نتیجه مذاکرات را اطلاع دهید.
علی منصور
سند شماره ۱۴
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
اداره مبدأ: تذکاریه بوسیله امور خارجه به سفیر کبیر دولت اتحاد جماهیر شوروی
شماره: ندارد
تاریخ: ۱۳۲۰/۵/۳۰
کارتن پیمان سه‌جانبی ایران و اتحاد شوروی و انگلیس سال ۲۰ (راجع به یادداشت‌های دولتین انگلیس و روس و ورود ارتش آنها به ایران) نخست‌وزیری
استخراج‌کننده: انوشیروان عضد
دولت شاهنشاهی از تمایل دولت اتحاد جماهیر شوروی به تعقیب سیاست دوستی با ایران که در تذکاریه ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ اشعار گردیده نهایت خرسندی را داشته، از طرف خود اطمینان می‌دهد که به حفظ این مناسبات صمیمانه کاملاً علاقه‌مند بوده و این رویه را همواره عملاٌ مشهود ساخته است. همچنین اظهاراتی را که در تصدیق و تأیید سیاست بی‌طرفی ایران شده است با امتنان تلقی می‌نماید. اما راجع به اظهار نگرانی از وجود یا عده از آلمان‌ها در ایران که تصور شده است مخل روابط و منافع مشترکه دو دولت باشند، دولت شاهنشاهی لازم می‌داند اظهار بدارد به طوری که طی مذاکرات مربوطه به تذکاریه ۱۹ ژوئیه ۱۹۴۱ (۲۸ تیرماه ۱۳۲۰) سفارت کبرای دولت اتحاد جماهیر شوروی در همان تاریخ و در روز ۲۹ تیر ماه ۱۳۲۰ مفصلاٌ خاطرنشان و در ضمن تذکاریه دولت شاهنشاهی به تاریخ هفتم مرداد ۱۳۲۰ نوشته شد و در مذاکرات عدیده دیگر تکرار گردید. با وجود مراقبت‌های جدی و دقیق دولت در حفظ انتظامات کشور و مراقبت مخصوصی که در حفظ حقوق مشروع دول دوست و همسایه به عمل می‌آید به هیچ‌وجه انتظار نمی‌رفت که دولت اتحاد جماهیر شوروی چنین احتمالاتی بدهند و تردیدی از این حیث داشته باشند. چنانکه تاکنون هیچ اتفاقی که اینگونه نگرانی را اثبات کند رخ نداده و روابط دو دولت براساس تزلزل ناپذیری استوار بوده است.
دولت شاهنشاهی به پاس همین مناسبات دوستی و صمیمیت یقین داشت که دولت اتحاد جماهیر شوروی با در نظر داشتن سیاست بی‌طرفی ایران ـ همان سیاستی که مکرر مورد تصدیق کامل آن دولت قرار گرفته است ـ و با رعایت الزاماتی که از این سیاست ناشی می‌گردد از طرح هرگونه مسائلی که منافی آن باشد احتراز جویند؛ بنابراین جای تاسف است که ملاحظه می‌شود در تذکاریه ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ مطالبی قید شده که با این منظور متباین می‌باشد.
با این حال نظر به میل و علاقه‌ای که دولت شاهنشاهی به تکمیل زمینه حسن تفاهم میان دو کشور دارد لازم می‌داند توجه دقیق دولت اتحاد جماهیر شوروی را به این نکته جلب کند که در مورد بیگانگان مقیم ایران برنامه دولت از ابتدا این بوده که به خدمت آنهایی که در بنگاه‌های دولتی اشتغال دارند به محض اینکه از آنها بی‌نیازی حاصل می‌شود یا ایرانیان بتوانند به جای آنها گماشته شوند خاتمه داده شده، از سایر بیگانگان نیز کسانی که دارای کار و پیشه معینی نبوده و وجود آنها ضرورتی نداشته باشد، از کشور خارج شوند.
نظر به مقتضیات کنونی چنانکه طی مذاکرات اخیر خاطرنشان شده اجرای این برنامه با دقت و سرعت بیشتری تعقیب می‌گردد. مخصوصاٌ این اواخر در نتیجه همین عمل از شمار اتباع بیگانه در ایران کاسته شده و به زودی شماره آنها به میزان قابل‌توجهی تقلیل خواهد یافت. بدیهی است در مورد تقلیل شماره بیگانگان طرز عمل – تشخیص نیازمندی‌ها و سایر جزئیات و کیفیات اجرایی آن بسته به نظر خود دولت شاهنشاهی می‌باشد که با رعایت مقتضیات اقداماتی را که شایسته می‌داند معمول خواهد داشت.
به طوری که همیشه ضمن مذاکرات خاطرنشان گردیده است دولت شاهنشاهی نظر به سیاست بی‌طرفی که از آغاز بروز جنگ اتخاذ و اعلام نموده نمی‌تواند بدون رعایت مقررات و برخلاف عهود نسبت به اتباع یک دولت به طور کلی اقدامی معمول دارد که موجب انحراف از رویه بی‌طرفی گردد.
در همان حال که دولت شاهنشاهی حاضر است هر اقدامی را که برای حفظ امنیت کشور و صیانت حقوق مشروع همسایگان خود ضروری بداند، به موقع اجرا بگذارد هیچ‌گونه پیشنهاد‌هایی را که برخلاف سیاست بی‌طرفی یا حق حاکمیت دولت باشد نمی‌تواند بپذیرد.
تهران
به تاریخ ۳۰ مرداد ۱۳۲۰
سند شماره ۱۵
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
اداره مبدأ: تذکاریه وزارت امورخارجه انگلیس به وزیرمختار انگلیس در ایران
شماره: ندارد
تاریخ: ۱۳۲۰/۵/۳۰
پیوست: کارتن پیمان سه‌جانبی ایران و انگلیس و روس سال ۱۳۲۰ (راجع به یادداشت‌های دولتین انگلیس و روس و ورود ارتش آنان به ایران) نخست‌وزیری
استخراج‌کننده: انوشیروان عضد
دولت شاهنشاهی نظر به مذاکرات سر ریدر بولارد وزیرمختار دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان در تاریخ ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ که بر طبق آن تذکاریه‌ای به همان تاریخ تسلیم نمودند، اشعار می‌دارد که از ابراز تمایل و علاقه دولت انگلستان به حفظ رویه دوستی با ایران نهایت خرسندی را داشته و لازم می‌داند اطمینان بدهد که دولت شاهنشاهی نیز به این مناسبات دوستانه کمال میل و علاقه را داشته و این رویه را همواره عملاٌ مشهود ساخته است، همچنین اظهاراتی را که در تصدیق و تأیید سیاست بی‌طرفی ایران شده است، با امتنان تلقی می‌نماید، اما راجع به نگرانی که از حیث شماره آلمان‌های مقیم ایران و عملیات آنها اظهار گردیده، لزوماٌ متذکر می‌شود به طوری که ضمن مذاکرات عدیده به نماینده دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان خاطرنشان گردیده است، اساساٌ ورود و خروج و اقامت اتباع دول بیگانه در خاک ایران تابع مقررات و نظامات دقیق می‌باشد و نسبت به رفتار کلیه آنها مراقبت‌های جدی معمول می‌گردد و با توجه دولت در حفظ انتظامات کشور، صیانت حقوق مشروع دولت دوست و همسایه به هیچ‌وجه انتظار نمی‌رفت که چنین نگرانی ابراز شود. چنانکه تاکنون هیچ اتفاقی که اینگونه نگرانی را اثبات کند، رخ نداده و روابط دو دولت بر پایه دوستی محکم استوار بوده است.
دولت شاهنشاهی به پاس همین مناسبات دوستی و صمیمیت یقین داشت که دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان با در نظر داشتن سیاست بی‌طرفی ایران ـ همان سیاستی که مکرر مورد تصدیق کامل آن دولت قرار گرفته است ـ و با رعایت الزاماتی که از این سیاست ناشی می‌گردد، از طرح هرگونه مسائلی که منافی آن باشد احتراز جویند؛ بنابراین جای تأسف است که ملاحظه می‌شود در تذکاریه ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ مطالبی قید شده که با این منظور متباین می‌باشد.
با اینحال نظر به میل و علاقه‌ای که دولت شاهنشاهی به تکمیل زمینه حسن تفاهم میان دو کشور دارد، لازم می‌داند توجه دقیق دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان را به این نکته جلب کند که در مورد بیگانگان مقیم ایران، برنامه دولت از ابتدا این بوده که به خدمت آنهایی که در بنگاه‌های دولتی اشتغال دارند به محض اینکه از آنها بی‌نیازی حاصل می‌شود یا ایرانیان بتوانند به جای آنها گماشته شوند خاتمه داده شده، از سایر بیگانگان نیز کسانی که دارای کار و پیشه معینی نبوده و وجود آنها ضرورتی نداشته باشد، از کشور خارج شوند.
نظر به مقتضیات کنونی چنانکه طی مذاکرات اخیر خاطرنشان شده، اجرای این برنامه با دقت و سرعت بیشتری تعقیب می‌گردد، مخصوصاٌ این اواخر در نتیجه همین عمل از شماره اتباع بیگانه در ایران کاسته شده و به زودی شماره آنها به میزان قابل‌توجهی تقلیل خواهد یافت.
بدیهی است در مورد تقلیل شماره بیگانگان طرز عمل ـ تشخیص نیازمندی‌ها و سایر جزئیات و کیفیات اجرایی آن بسته به نظر خود دولت شاهنشاهی می‌باشد که با رعایت مقتضیات اقداماتی را که شایسته می‌داند، معمول خواهد داشت.
به طوری که همیشه ضمن مذاکرات خاطرنشان گردیده است دولت شاهنشاهی نظر به سیاست بی‌طرفی که از آغاز جنگ اتخاذ و اعلام نموده، نمی‌تواند بدون رعایت مقررات و برخلاف عهود نسبت به اتباع یک دولت به طور کلی اقدامی معمول دارد که موجب انحراف از رویه بی‌طرفی گردد.
در همان حال که دولت شاهنشاهی حاضر است هر اقدامی را که برای حفظ امنیت کشور و صیانت حقوق مشروع همسایگان خود ضروری بداند به موقع اجرا بگذارد، هیچ‌گونه پیشنهاد‌هایی را که برخلاف سیاست بی‌طرفی یا حق حاکمیت دولت باشد، نمی‌تواند بپذیرد.
تهران به تاریخ ۳۰ مرداد ۱۳۲۰
درحاشیه نوشته شده:
این تذکاریه به تاریخ ۱۳۲۰/۵/۳۰ به وسیله وزارت امورخارجه به وزیرمختار انگلیس تسلیم شده است.
سند شماره ۱۶
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
تلگراف از سفارت کبرای شاهنشاهی در مسکو، ۱۳۲۰/۶/۱
پاسخ تلگراف ۱۳۲۰/۵/۲۷
دیروز ۲۹ مرداد جانشین کمیسر خارجه را ملاقات، اظهار داشتم که سفیر کبیر شوروی در تهران بدون توجه به مذاکرات اطمینان‌بخش دوستانه، باز هم در ۱۷ اوت ماه جاری اظهارات خود را درباره اخراج قسمت بزرگ اتباع آلمان از ایران و کناره کردن بقیه آلمان [ها]از کار‌های معین و عدم صدور اجازه عبور در آتیه به آلمان‌ها تجدید نموده است. بدیهی است که طرح تا این درجه زننده قضیه که منافی حق حاکمیت آزادی بر بی‌طرفی ایران و در اصل و اساس غیرقابل قبول می‌باشد، دولت ایران را در وضعیت فوق‌العاده مشکلی گذاشته و بالاخره ممکن است منجر به قطع روابط سیاسی با آلمان گردد. در حالی که اقدامات معموله از طرف دولت ایران برای تقلیل تدریجی عده آلمان‌ها در ایران کاملاً منظور دولت شوروی را تأمین می‌کند. دولت شوروی می‌تواند کاملاً مطمئن باشد که دولت ایران برای تأمین نظر دولت شوروی، اقدامات ممکنه را که با حق حاکمیت و حیثیت و بی‌طرفی ایران مطابقت نماید، به طرز سریع به عمل آورده و می‌آورد و یک عده از آلمان‌ها از خاک ایران خارج شده‌اند و بدین طریق دلیلی برای تشویش دولت شوروی باقی نمی‌ماند. آقای جانشین کمیساریای خارجه! من مطمئن هستم که دولت شوروی با درک و فهم کامل وضعیت ایران برای اثبات دوستی خود نسبت به ایران اظهارات و اقدامات اطمینان‌بخش دولت ایران را به‌طور شایسته حسن قبول و تقدیر خواهد نمود. جواب داد دولت شوروی با در نظر گرفتن روابط دوستانه و منافع مشترکه، تقاضای خود را تجدید و من نمی‌خواهم در جزئیات عملیات و وسایل آلمان‌هایی که در ایران هستند، داخل بشوم. آنها امنیت خود ایران را نیز تهدید می‌کنند و صمیمانه می‌گویم اقدامات دولت ایران را در کاستن تدریجی عده آلمان‌ها دولت شوروی کافی نمی‌دانست و ضمناً مشکلاتی که در این کار برای دولت ایران در پیش است، خوب می‌فهمم، ولی اگر عده قابل توجهی آلمان‌ها از ایران خارج می‌شدند، از نگرانی ما یقینا کاسته می‌شد و الا خارج شدن سی آلمانی وضعیت را تغییر نمی‌دهد و چنانچه در تهران نیز تأمین لازم داده، اظهار کرده‌ایم دولت شوروی حاکمیت و آزادی در حیثیت و بی‌طرفی و مصونیت ایران را با علاقه کامل محترم می‌شمارد، ولی تعرض آلمان به خاک شوروی و دسایس اتباع آن بر علیه ما در ایران موجب شده که برای دفع این دسایس به دولت ایران مراجعه و اقدام نماییم و مقصود ما اتباع آلمان نیست، فقط راجع به کسانی از آنهاست که برعلیه ما و خود شما مشغول دسیسه‌کاری بوده و عناصر مضره تشخیص داده می‌شوند و اقلا هشتاد درصد اتباع آلمان در ایران جزو این عناصر هستند و پلیس شما اگر خوب توجه نماید، قضایا کشف خواهد شد. این اظهارات جانشین کمسیر خارجه را جداً رد و تقاضا کردم با در نظر گرفتن روابط دوستانه فیمابین، همان رویه که دولت ایران نسبت به اتباع آلمان اتخاذ کرده، کافی دانسته قضیه را بدون سروصدا خاتمه بدهند. گفت خواهش می‌کنم اظهارات مرا به عرض دولت متبوعه خود برسانید و من هم اظهارات شما را به عرض دولت خود می‌رسانم، ولی عقیده خود را قبلاً می‌گویم دولت شوروی نظر خود را راجع به این موضوع تغییر نخواهد داد و در این مسئله با وقایعی که پیش می‌آید، هر روز برای ما خیلی قیمت و اهمیت دارد. جواب دادم متأسف شدم که شما در نظر خود اصرار می‌کنید و نمی‌خواهید آنطوری که لازم است به اهمیت حقوق حاکمیت و بی‌طرفی دولت ایران و مشکلات عمده در این کار توجه نمایید. البته مذاکرات خود را به عرض دولت برسانم و قبلاً می‌دانم در مسائلی که پیش کشیدم دولت متبوعه من مصر می‌باشد. انتها ـ به طوری که ملاحظه می‌کنید روس‌ها به تحریک و تشویق عوامل خارجی می‌خواهند در مسئله مخصوصا نفوذ سیاسی خود را در ایران بسنجند و تمام اظهاراتشان جز بهانه چیز دیگری نبوده و مقدمه تقاضا‌های مهم‌تر دیگری است که بعدا با فشار و تضییق بیشتری تقاضا‌های دیگر خود را به ما تحمیل نمایند. البته اگر تقاضا‌های خود را راجع به آلمان‌ها به ترتیب دوستانه و بانزاکت بین‌المللی طی می‌کردند، راه حل به صورتی ممکن بود پیدا شود، ولی برای جلوگیری از تکرار این قبیل تقاضا‌های نامشروع و حق‌شکن و خشونت‌آمیز باید به تذکاریه آنها جواب قطعی و سریع داده و به آنها فهمانده شود اگر مسائلی دارند از طریق دوستانه داخل مذاکره شوند. اگر می‌فرمایید در این زمینه با کمیساریای خارجه داخل مذاکره شود، [در]انتها طبق اطلاعات از منابع موثق محافل سیاسی و نظامی آمریکا و انگلیس یقین حاصل کرده‌اند که مقصود از پیشرفت نیروی آلمان در قسمت جنوب جبهه جنگ، تصرف منابع نفط بادکوبه و استیلای قفقاز است، مخصوصا اگر آلمان‌ها موفق شوند ناو‌های جنگی دریای سیاه را به دست بیاورند و از این جهت نسبت به آلمان‌هایی که در ایران هستند، خیلی سوءظن داشته، آنها را عامل موثر در پیشرفت مقاصد آلمان می‌دانند. به این جهت برای اینکه بعداً بهانه به دست روس و انگلیس داده نشود، شاید ممکن باشد با مذاکرات دوستانه با دولت آلمان وسایل اعزام این عده آلمان‌ها را از ایران فراهم و تشکیلات لازم را برای اعزام آنها قائل شد که در این مجادله حیاتی بین سه دولت معظم خاک مقدس ایران، میدان مبارزه سیاسی این سه دولت واقع نشود یا اگر اعزام یک‌طرفی اتباع آلمان موجب اعتراض آلمان واقع شود، ممکن است مقرراتی وضع نمود که بلااستثناء از عده اتباع دول متحارب تا موقعی که جنگ ادامه دارد کاسته شود و به اتباع دول متحارب حق ورود و اقامت در خاک ایران داده نشود، البته اولیای محترم امور وضعیت را در مرکز روشن‌تر دیده، بهتر تشخیص می‌دهند و برای تعقیب موضوع منتظر دستور خواهم بود.
ساعد
سند شماره ۱۷
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
اداره مبدأ: ترجمه تذکاریه دولت شوروی
شماره: ندارد
تاریخ: ۲ شهریور ۱۳۲۰
پیوست: کارتن پیمان سه جانبی ایران و اتحاد شوروی و انگلیس سال ۱۳۲۰ (راجع به یادداشت‌های دولتین روس و انگلیس و ورود ارتش آنها به ایران) نخست‌وزیری
استخراج کننده: انوشیروان عضد
کمیساریای ملی امور خارجه با نهایت توقیر از طرف دولت شوروی مراتب زیر را به استحضار دولت ایران می‌رساند: دولت شوروی نظر به احساسات مودت‌آمیز نسبت به ملت ایران و به پاس حاکمیت این کشور همواره سیاستی مبتنی بر استحکام روابط دوستانه بین دولت اتحاد جماهیر شوروی و ایران تعقیب نموده و مساعی بسیار در راه ترقی و پیشرفت کشور ایران به کار برده است.
این سیاست دوستانه اتحاد شوروی درباره ایران، در اسناد خیلی مهم از قبیل یادداشت‌های شوروی مورخ ۱۴ ژانویه ۱۹۱۸ و ۲۶ ژوئن ۱۹۱۹ راجع به اساس سیاست شوروی نسبت به ملت ایران و همچنین در چندین عهدنامه و قرارداد منعقده میان اتحاد جماهیر شوروی و ایران نمایان می‌باشد. در پایه کلیه این معاهدات و قرارداد‌های بین اتحاد شوروی و ایران اصل تزلزل‌ناپذیر احترام، استقلال و تمامیت ارضی ایران قرار دارد.
بر طبق این اصول دولت شوروی در یادداشت ۱۴ ژانویه ۱۹۱۸ خود اعلام داشت که کلیه قرارداد‌هایی که به هر اندازه حقوق ملت ایران را در مورد یک زندگانی آزاد و مستقل محدود سازد، از درجه اعتبار ساقط می‌داند.
دولت شوروی کلیه پرداخت‌های دولت ایران را که نتیجه تعهدات دوره تزاری بوده، ابطال کرده از هرگونه مداخلات در درآمد‌های ایران خودداری نموده، حق قضاوت کنسول‌ها را که به موجب آن اتباع روس تابع دادگاه‌های ایران نبودند، به کلی لغو کرده، زیرا این کیفیت برای ایران جنبه ننگینی داشته و با اصل حاکمیت دولت ایران منطبق نبود.
دولت شوروی به موجب همین سند تعهد کرد یک سلسله بنگاه‌هایی که دولت روسیه سابق ایجاد کرده بود، به اختیار ملت ایران قرار دهد و پس از چندی به همین ترتیب عمل نمود. از قبیل خط تلگرافی مشهد ـ سیستان ـ تلگراف ناحیه استراباد ـ راه انزلی ـ تهران و دوراهی که به وسیله روس‌ها در ظرف سال‌های ۱۹۱۴-۱۹۱۸ ساخته شده بود، با تمام متعلقات آن، تأسیسات بندری انزلی ـ کارخانه برق و ابنیه و ... ـ خط راه‌آهن جلفا ـ تبریز و رشته فرعی آن به سمت [صوفیان]با تمام متعلقات آن از ابنیه و آلات و افزار ـ همچنین کلیه تأسیسات پستی روس، خطوط تلگرافی و تلفونی و ... ـ در همان موقع به موجب حکم دولت شوروی بانک استقراضی و رهنی با تمام دارایی منقول و غیرمنقول خود به ملت ایران واگذار گردید.
به موجب همین اسناد ۱۴ ژانویه ۱۹۱۸ و ۲۶ ژوئن ۱۹۱۹ دولت شوروی در کمال وضوح ثابت نمود که حاضر است بدون هیچ‌گونه غرض و نظری در ایجاد وسایل رفاه سیاستی و اقتصادی ایران کمک کند.
مطابق معاهده ایران و شوروی مورخ ۲۶ ژانویه ۱۹۲۱ دولت شوروی کلیه معاهدات و قرارداد‌های منعقده میان دولت روسیه تزاری و دولت ایران را که منافی حق حاکمیت ایران بوده، نقض و از درجه اعتبار ساقط دانسته و از استفاده از جزایر آشوراده و سایر جزایر واقعه در نزدیک کرانه شهرستان استراباد (گرگان) صرف نظر کرده است.
در همان حال دولت شوروی از کلیه حقوق خود نسبت به وجوهی که دولت تزاری به دولت ایران قرض داده و منظور از آن رقیت ایران بوده، چشم پوشیده و همچنین از حقوق خود نسبت به درآمد‌های کشور که وثیقه قرضه‌های مزبور بوده است، صرف نظر کرده است.
دولت شوروی ساختمان‌های مندرجه در یادداشت ۱۹۱۹ خود را مجاناً در اختیار ملت ایران قرار داده و به علاوه خط راه‌آهن [صوفیان]ـ دریاچه ارومیه را با تمام وسایط نقلیه و دارایی آن و همچنین کلیه لشکرگاه‌ها ـ انبار‌های کشتی و قایق و وسایل نقلیه دیگر، واقعه در دریاچه ارومیه را واگذار کرده و با تمام این کیفیات در ظرف چندین سال تسهیلات اساسی در زمینه ترقی اقتصادی ایران، مخصوصا به شهادت عهدنامه تجارتی بین دو کشور مورخ ۳ ژوئیه ۱۹۲۴ اعطا نموده و به موجب همین عهدنامه برای صدور و ورود کالا‌های شوروی و ایران تسهیلاتی جهت ایران فراهم شده است.
دیگر از شواهد برجسته رویه دوستانه و مساعدت‌کارانه اتحاد شوروی نسبت به ایران، قرارداد تقسیم آب ۱۹۲۶ و قرارداد شیلات ۱۹۲۷ و قرارداد دفع آفات گیاهان ۱۹۳۵ و قرارداد مبارزه با ملخ ۱۹۳۵ و قرارداد بازرگانی ۱۹۴۰ و همچنین یک سلسله موافقت‌نامه‌ها و قرارداد‌های دیگر است.
در نتیجه تسهیلاتی که از طرف دولت اتحاد جماهیر شوروی فراهم شده و نظر به موافقت‌نامه‌ها و قرارداد‌های نامبرده در بالا، ایران توانسته است پاره‌ای از شعب اقتصاد ملی خود را از قبیل شیلات ـ زراعت پنبه و ... به میزان زیادی توسعه دهد.
با این حال دولت شوروی و همچنین دولت ایران در هنگام بستن عهدنامه اساسی میان دو کشور مورخ ۲۶ ژانویه ۱۹۲۱ در کمال خوبی، اشکالاتی را که در طریق تحکیم روابط دوستانه میان دو کشور موجود بود و تشخیص داد و پیش‌بینی می‌کردند که خاک ایران ممکن است از طرف عناصر مخالف با اتحاد جماهیر شوروی و خود ایران مورد استفاده قرار گرفته و این عناصر ممکن است ایران را برای حمله به اتحاد شوروی مرکز عملیات خود قرار دهند.
برای رفع این مخاطره در ماده شش معاهده ایران و شوروی چنین پیش‌بینی شده بود:
«که دولتین متعاهدتین موافقت حاصل کردند که هرگاه ممالک ثالثی بخواهند به وسیله دخالت مسلحه سیاست غاصبانه را در خاک ایران مجری دارند یا خاک ایران را مرکز حملات نظامی بر ضد روسیه قرار دهند و اگر ضمناً خطری سرحدات دولت جمهوری اتحاد شوروی روسیه و یا مستخدمین آن را تهدید نماید و اگر حکومت ایران پس از اخطار دولت شوروی روسیه خودش نتواند این خطر را رفع نماید، دولت شوروی حق خواهد داشت قشون خود را به خاک ایران وارد نماید تا اینکه برای دفاع از خود اقدامات لازمه نظامی را به عمل آورد. دولت شوروی روسیه متعهد است که پس از رفع خطر بلادرنگ قشون خود را از ایران خارج نماید».
دولت شوروی بدین‌ترتیب و با رضایت کامل دولت ایران دفاع منافع اتحاد جماهیر شوروی و ایران را در صورت وجود خطر مذکور در عهدنامه ۱۹۲۱ بر عهده گرفته و در همان حال تعهد خود را دایر به خارج کردن قشون خود از خاک ایران به محض اینکه خطر مرتفع شود، تأیید می‌نماید.
به طوری که اطلاع دارند در مدت بیست سالی که معاهده ۱۹۲۱ به قوت خود باقی بود، دولت شوروی لازم ندیده است که برای دفاع منافع خود متوسل به ماده ۶ معاهده ۱۹۲۱ گردد، ولی در این اواخر و مخصوصا از آغاز تعرض خیانت‌کارانه آلمان هیتلری بر دولت اتحاد جماهیر شوروی، فعالیت خصمانه دستجات فاشیست آلمانی که در سرزمین ایران توطئه می‌نمایند، جنبه تهدیدآمیزی به خود گرفته است. عمال آلمانی که دارای مقامات رسمی در بیش از پنجاه بنای ایرانی می‌باشند، سعی می‌کنند به وسایل ممکنه در ایران اغتشاشاتی ایجاد نموده، زندگانی آرام ملت ایران را برهم زده، ایران را در مقابل دولت اتحاد جماهیر شوروی تهییج کرده و آن کشور را بر علیه شوروی وارد جنگ کنند. عمال فاشیزم آلمان از قبیل فون راوانویچ ـ کامبوتا ـ میر ـ ویلهم سانوف ـ گوستاو بورا ـ هنریش کلینگر ـ تراپ و دیگران در زیر نکات مستخدمین تجارتخانه‌های آلمانی مانند آ. ا. گ، فرشتال ـ هاربر ـ ارتل ـ شیشو ـ لن اکنون در فعالیت خرابکاری خود به حد اعلی رسیده، دستجات تفرقه و آدم‌کشی (ترور) ایجاد کرده، از یک طرف آنها را برای اعزام به آذربایجان شوروی و قبل از همه به بادکوبه ناحیه عمده نفت‌خیز شوروی و به ترکمنستان شوروی حاضر کرده و از طرف دیگر برای تمهید یک کودتای نظامی در ایران آماده ساخته‌اند.
رئیس شعبه جاسوسی آلمان در تهران، کاموتای آلمانی با معاون خود میر مستخدم کمپانی مرسدس که اخیراً از عراق وارد شده‌اند، به این عملیات اشتغال دارند. دسته عمال آلمانی که به وسیله این اشخاص و زیر نظر سفارت آلمان در تهران تشکیل شده است، مشغول ایجاد دستجات مسلح در یک سلسله از نقاط مرزی ایران هستند و قرار است این دستجات به بادکوبه و سایر نقاط منطقه مرزی شوروی برای تنظیم آتش‌سوزی‌ها و انفجار‌ها در خاک دولت اتحاد جماهیر شوروی اعزام گردند.
عمال آلمانی در چندین نقطه ایران، انبار‌های اسلحه و مهمات در اختیار خود دارند. مخصوصاً در بخش شمالی ایران در اطراف میانه بیش از پنجاه تون مواد محترقه برای مقاصد جنایت‌کارانه خود جمع‌آوری کرده‌اند. به عنوان شکار در اطراف تهران به همدستان خود از اتباع آلمان تعلیمات و تمرینات نظامی می‌دهند. پنجاه و شش تن عمال جاسوس آلمان به نام مهندس و کارشناس وارد بنگاه‌های نظامی ایران شده‌اند. از میان این دسته کسانی که نقش عمده بازی می‌کنند، عبارتند از: نماینده تجارتخانه آلمانی فریدریخ کروپ در ایران ـ آرتل جاسوس مدیر نمایندگی تجارتخانه آلمانی زیمنس ـ فون راوانویچ که جاسوس آلمانی خیلی مشهوری است ـ معاون او گوکین مستخدم دفتر ایران ـ دکیپرس دریهلوی ـ ولف آلمانی که ضمناً رئیس شعبه جاسوسی آلمان در شمال ایران و در کناره دریای خزر است. این عمال آلمانی در اقدامات جنایت‌کارانه خود در کمال وقاحت و به طرز خیلی خشن کمترین رعایت احترام حق حاکمیت ایران را ننموده، سرزمین این کشور را تبدیل به میدان تهیه مقدمات برای حمله مسلح بر علیه اتحاد شوروی نموده‌اند.
وضعی که در نتیجه کیفیات گفته شده در بالا در ایران ایجاد شده است، خطر فوق‌العاده را آشکار می‌سازد و همین مسئله دولت شوروی را وادار می‌کند فورا به کلیه اقداماتی که نه تنها حق دارد، بلکه وظیفه دارد به نام دفاع خود و با انطباق کامل با ماده ۶ معاهده ۱۹۲۱ به عمل آورد، مبادرت ورزد. از آغاز حمله آلمان بر دولت اتحاد جماهیر شوروی تاکنون، دولت شوروی در سه نوبت در تاریخ‌های ۲۶ ژوئن ـ ۱۹ ژوئیه و ۱۶ اوت سال جاری توجه دولت ایران را به فعالیت مفسدت‌آمیز و مخفیانه عمال آلمانی در ایران جلب نموده است. در ۲۶ ژوئن سال جاری، دولت شوروی به اعلیحضرت شاهنشاه ایران اطلاع داد که دولت شوروی اطلاعات دقیقی راجع به کودتایی که آلمان‌ها در ایران تهیه میبینند، دارد.
در ۱۹ ژوئیه سال جاری دولت شوروی به اتفاق دولت بریتانیای کبیر مجدداً موضوع خاتمه دادن به فعالیت خصمانه آلمان‌ها را در نزد دولت ایران طرح کرده و اطلاع دارند که اغتشاشاتی که موجب تهدید منافع خود ایران و منافع کشور‌های همسایه می‌باشد، در کار تهیه شدن است و به همین جهت دولت شوروی و همچنین دولت بریتانیای کبیر در باب اخراج آلمان‌ها از ایران اصرار ورزیده و خاطرنشان کردند که اقامت آنها در این کشور با مصالح خود ایران و همچنین با مصالح اتحاد شوروی و بریتانیای کبیر وفق نمی‌دهد.
بالاخره در ۱۶ اوت سال جاری دولت شوروی و همچنین دولت بریتانیای کبیر برای دفعه سوم در نزد دولت ایران لزوم اتخاذ تدابیر فوری را برای خاتمه دادن به فعالیت عمال آلمانی در ایران که بر خلاف منافع ایران و منافع اتحاد شوروی و بریتانیای کبیر می‌باشد، عرضه داشته و مجدداً اصرار ورزیدند که هرچه زودتر آلمان‌ها از ایران اخراج گردند.
بدین‌ترتیب دولت شوروی سه مرتبه دولت ایران را از خطری که منافع آن دولت و همچنین منافع دولت اتحاد جماهیر شوروی و بریتانیای کبیر را تهدید می‌نماید، به منظور اتخاذ تدابیر لازم آگاه ساخته است.
دولت ایران متأسفانه از اتخاذ تدابیر برای خاتمه به اغتشاشاتی که عمال آلمانی در خاک ایران طرح کرده‌اند، امتناع نموده و بدین وسیله آنها را در اقدامات جنایت‌کارانه خود تشویق کرده است؛ بنابراین دولت شوروی مجبور شده است اقدامات لازم به عمل آورده و فوراً حقی را که به موجب ماده ۶ معاهده ۱۹۲۱ احراز نموده است، فعلیت دهد، یعنی قوای خود را موقتاً به منظور دفاع خود داخل خاک ایران کند.
این اقدامات به هیچ وجه بر علیه ملت ایران نیست. دولت شوروی هیچ‌گونه قصدی نسبت به تمامیت ارضی و استقلال کشور ایران ندارد.
تدابیر نظامی که دولت شوروی اتخاذ نموده، منحصراً متوجه خطری است که از فعالیت خصمانه آلمان‌ها در ایران ایجاد شده است و همین که این خطر تهدیدکننده منافع ایران و دولت اتحاد جماهیر شوروی رفع شود، دولت شوروی طبق تعهدی که به موجب عهدنامه ایران و شوروی ۱۹۲۱ نموده است، بلافاصله قوای خود را از خاک ایران خارج خواهند کرد.
سند شماره ۱۸
شیروخورشید
وزارت کشور
مورخه ۲۰/۶/۵
کشور: سه طیاره ساعت ۸ به قزوین آمده، چندین دور به شهر و محل فرودگاه زده، مقداری بمب به اطراف مخزن نفت و ایستگاه ریخته، خساراتی وارد نیامد و اوراق تبلیغاتی زیادی منتشر و مراجعت نمودند. اهالی کاملاً متوحش.
۵۳۳۴ فرماندار قزوین
رونوشت برابر اصل است.
سند شماره ۱۹
شیروخورشید
وزارت کشور
مورخه ۲۰/۶/۵
کشور ساعت ۶ تا ساعت ۷ دو هواپیمای شوروی در اطراف شاهرود پرواز. در اطراف ایستگاه شاهرود و خیرآباد بمب افکنده شده، دو نفر تلف و دو نفر مجروح در مریضخانه تحت معالجه هستند. به عمارت ایستگاه خسارتی وارد نیامد. هواپیما هم معلوم نیست به کدام طرف مراجعت نمود.
۴۶۵۲ فرماندار سمنان
خواجه نوری
رونوشت برابر اصل است.
سند شماره ۲۰
تلگراف سفارت کبرای شاهنشاهی در مسکو
۱۳۲۰/۶/۶
امروز ۲۶ اوت ساعت هفت بعدازظهر جواب یادداشت آقای مولوتف را به مضمون ذیل دادم.
محترماً دریافت یادداشت حکومت شوروی مورخه ۲۵ اوت امسال را اشعار می‌دارد. دولت و ملت ایران همیشه نسبت به دولت و ملت اتحاد شوروی صمیمی‌ترین احساسات دوستانه را داشته‌اند. حسن همجواری و دوستی متقابله بین دو کشور، همیشه در کار‌ها و عملیات هر دو حکومت منعکس بوده است. ایران همیشه قدر و قیمت سیاست برادرانه و صمیمی اتحاد جماهیر شوروی را در سخت‌ترین دقایق زندگی سیاسی ایران به شکل پشتیبانی اخلاقی و مادی بروز نموده دانسته و می‌داند قضایای مذکور در یادداشت در باب روابط دوستانه فیمابین در محل و وقت خود کاملاً منطبق با حقیقت می‌باشد. بسط مناسبات دوستانه میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی همیشه براساس حسن تفاهم و اعتماد متقابل مستقر بوده است. ماده ۶ عهدنامه ایران و شوروی ۱۹۲۱ دلیل مبرهن اعتماد متقابل بین دولت و ملت ایران و شوروی بوده و این ماده در اصل تضمین مصونیت ارضی ایران می‌باشد. کیفیت منظوره در ماده ۶ عهدنامه بالصراحه ضمن ماده نامبرده تعیین گردیده و در ۲۵ اوت جاری هیچ قشون دولت ثالثی قصد نداشته به زور دخالت مسلحانه اقدامات تجاوزکارانه در خاک ایران به عمل آورد و یا خاک ایران را مبدل به مرکز حملات نظامی بر علیه دولت اتحاد جماهیر شوروی نماید. ایران که یک دولت بی‌طرف و دوست دولت شوروی بوده، همه‌گونه اقدامات نمود که خطرات محتمله از وجود بعضی عناصر خارجی مقیمین ایران جلوگیری نماید. پیشنهادات دولت شوروی در تاریخ ۲۶ ژوئن و ۱۹ ژوئیه و ۱۶ اوت برای جلب توجه دولت ایران به وضعیات بوده و مقدمه اخطار رسمی ۲۵ اوت جاری محسوب می‌شود. دولت ایران با آنکه شکل این پیشنهادات با طرز عادی مناسبات سیاسی بین کشور‌های مستقل موافقت نداشته، معهذا نظر به مناسبات دوستانه اتحاد جماهیر شوروی، اقدامات فوق‌العاده مؤثر و فوری که بدون شک به نتیجه مرضی الطرفین می‌رسید، به عمل آورد. از مطالعه دقیق تمام اقدامات معموله از طرف دولت ایران من شخصاً به این نتیجه رسیدم که تا ۱۵ سپتامبر امسال آخرین طبقه اشخاصی که از نقطه نظر شوروی خطرناک تشخیص داده شده‌اند، می‌بایستی از مرز‌های ایران خارج گردند، یعنی ۵۶ روز پس از وصول یادداشت اولی مورخه ۱۹ ژوئیه. شایان تأسف است که دولت شوروی منتظر نتایج اقدامات فوری و مؤثری که دولت ایران با در نظر گرفتن بی‌طرفی خود به عمل می‌آورد، نگردید. از طرف اتحاد جماهیر شوروی و همچنین دولت انگلیس راجع به محترم شمردن حقوق حاکمیت و تمامیت ارضی و مصونیت و استقلال و بی‌طرفی ایران اطمینان داده شده بود و دولت ایران نیز کاملاً اعتماد به این اطمینان‌ها داشت، نظر به مراتب مذکوره به عنوان سفیر کبیر ایران آقای کمیسر خارجه از شما خواهشمندم برای حل دوستانه قضیه حرکت دستجات قشونی را در خاک ایران موقوف داشته و به احترام حق حاکمیت و بی‌طرفی ایران فرصت دهید که اقدامات دولت ایران برای اعزام اشخاص مذکور در یادداشت ۲۵ اوت در مدت مذکوره در بالا، جریان معقول و طبیعی خود را پیدا کند. ضمناً با اعتقاد کامل به اطمینان‌های دولت شوروی در باب اینکه قشون شوروی به محض رفع خطر از خاک ایران خارج خواهد شد و نظر به اینکه خارجیانی که برای دولت شوروی و انگلیس خطرناک تشخیص داده شده‌اند، عنقریب از خاک ایران خارج خواهند شد. از شما خواهشمندم اقدامات لازمه بنمایید که قسمت‌های قشون سرخ که داخل ایران شده‌اند، به مرز شوروی برگردند و در حال حاضر از طرفیت با نیروی ایران که مدافع مصونیت خاک خود می‌باشد، خودداری کند. با تأیید عدم موفقیت با تفسیر غیر صحیح ماده ۶ عهدنامه دوستی ۱۹۲۱ و اعتراض راجع به سوق موقتی قشون شوروی به خاک ایران، آقای کمیسر خارجه به شما اطمینان می‌دهم در صورت احترام کامل، حقوق حاکمیت و تمامیت ارضی و استقلال و مصونیت مرزی ایران، دولت متبوعه من همه‌گونه اقدامات برای تشیید مناسبات دوستانه و اقتصادی بین ایران و دولت شوروی به عمل خواهد آورد.
۲۱۵۴ ساعد
سند شماره ۲۱
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
تلگراف سفارت شاهنشاهی در واشنگتن
۱۳۲۰/۶/۷،
۱۶۱ در ملاقات امروز صبح زود با وزیر امور خارجه تمام مطالب را بیان کرده‌ام. خلاصه اظهارات ایشان این بود که موافق اطلاعاتی که دارم نمایندگان انگلیس و روس شرفیابی حاصل نموده‌اند و معلوم می‌شود زمینه مذاکرات پیدا شده و فعلاً وزارت امور خارجه آمریکا مشغول است چگونگی را معلوم نماید و پیش از روشن شدن قضیه هیچ اقدامی مفید نخواهد بود. به وزیر امور خارجه گفتم سکوت شما دلیل بر تصدیق این رفتار است. تاکنون هر وقت کشوری مورد حمله می‌شد، دولت آمریکا هزاران اعتراض و اظهار همدردی می‌کرد، ولی حالا به کلی سکوت کرده‌اید. گفت: موضوع ایران را به تنهایی نمی‌توان قضاوت نمود، باید تمام محیط دنیا و جنگ فعلی را در نظر گرفت.
[محمد]شایسته
سند شماره ۲۲
نمره ۱۳۱۸
کمیساریای خارجه کتباً اشعار می‌دارد راجع به اظهار سفارت کبرای ایران در باب اینکه گویا پیشروی قشون شوروی در خاک ایران، توأم با بمباران شهر‌های آزاد و اهالی می‌باشد، کمیساریای خارجه به موجب اطلاعات واصله در فرمانده نظامی شوروی اطلاع می‌دهد دلیل اظهار مطابق با واقع نمی‌باشد. عملیات جنگی از طرف قشون شوروی در خاک ایران من جهت قوای هوایی شوروی فقط تا حدی انجام می‌گیرد که قشون شوروی ضمن پیشروی خود مصادف با مقاومت قشون ایران می‌شود. معهذا با خواهش سفارت کبری و نگرانی آن از تلفاتی که ممکن است به اهالی ایران وارد شود، پست شوروی دستور لازم فرمانده نظامی شوروی صادر نموده که دقیقاً از اجرای هرگونه عملیات جنگی از طرف قوای هوایی شوروی نسبت به سمت به شهر‌های آزاد و نقاط مسکونی خودداری شود، به شرطی که قشون ایران هم ممانعتی در پیشروی قشون شوروی در خاک ایران ننماید.
هفتم شهریور
ساعد
سند شماره ۲۳
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
تلگراف سفارت شاهنشاهی در لندن
۷ شهریور ۱۳۲۰
فوری
۱۳۱۶ پنجم شهریور رسید. صبح روزی که قشون روس و انگلیس بی‌دلیل به خاک ایران هجوم. فوری با وزیر خارجه ملاقات و در موضوع این تلگراف با او مذاکره و تقاضا نمودم برای جلوگیری از واقعه ـ ـ و ضمناً تا دولت ایران بتواند یادداشتی که نماینده طرفین تسلیم کرده‌اند مطالعه نماید، به سفارت‌شان دستور لازم بدهد. عودت و یا اقدام. هر جا هستند توقف کنند. وزیر خارجه جواب داد، چون وزیرمختار ما در تهران با اولیای دولت در این باب مشغول مذاکره است، مشکل است که هم در تهران و هم در لندن در یک موقع مذاکره به عمل آید.
(۱۳۳) [محمدعلی]مقدم
سند شماره ۲۴
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
ترجمه تلگراف رئیس جمهور آمریکا
اعلیحضرت همایون شاهنشاهی رضا شاه پهلوی شاهنشاه ایران
فوری ـ تلگراف اعلیحضرت همایون شاهنشاهی راجع به قضیه ورود اخیر نیروی انگلیس و روس در ایران واصل گردید ـ اینجانب جریان وقایع را در ایران با کمال دقت مراقبت می‌نمودم و نکات تلگراف اعلیحضرت همایونی را مورد توجه کامل قرار دادم ـ یقین دارم که این موقعیت قابل توجه تمام ملل آزاد و همچنین شامل ملت من و ملت اعلیحضرت شاهنشاهی می‌باشد. اعلیحضرت همایونی می‌توانند مطمئن باشند که ما این موقعیت را مورد چنین توجهی قرار داده‌ایم و رویه دیرینه خویش را راجع به اصول اساسی که در این موقع دخالت دارد، حفظ می‌نماییم. در این موقع امیدوارم اعلیحضرت همایونی با من هم‌عقیده باشند که ما بایستی این وضعیت را با مناسبات کامل با اوضاع فعلی دنیا و تحولاتی که ناشی از آن است تطبیق و مورد دقت قرار دهیم و مسئله را به صورت جامع آن در مد نظر بیاوریم ـ قضیه نه تنها شامل مسائل حیاتی است که اعلیحضرت همایونی به آن اشاره فرموده‌اند، بلکه مربوط به مسائل اساسی دیگری است که ناشی از جاه‌طلبی هیتلر برای فتح دنیا می‌باشد ـ محقق است که اگر از جنبش‌های جهان‌گیری آلمان با نیروی نظامی جلوگیری نشود، به آن طرف اروپا یعنی آسیا و آفریقا و حتی آمریکا سرایت خواهد نمود ـ همچنین محقق است که کشور‌هایی که خواهان نگاهداری استقلال خود هستند، اگر نخواهند یکی بعد از دیگری در این گرداب چنانکه عده‌ای از کشور‌های اروپا فرو رفته‌اند، غوطه‌ور شوند، بایستی در یک مجاهده مشترکی شرکت نمایند ـ بنابراین حقایق دولت و ملت کشور‌های متحده آمریکا به طوری که به خوبی آشکار است نه تنها مشغول سازمان دفاع این کشور با تمام سرعت ممکنه می‌باشند، بلکه داخل اجرای برنامه بسیار وسیعی برای کمک به آن کشور‌هایی که به طور جدی داخل در مقاومت در مقابل جاه‌طلبی آلمان برای سلطه بر دنیا شده‌اند، برآمده است. وزیرمختار شاهنشاهی در واشنگتن از نظر دولت من نسبت به وضعیات بین‌المللی و مجاهده بزرگی که این کشور به عمل می‌آورد، آگاه شده است و یقین دارم که این موضوع را که بر اساس مذاکرات او در اینجا بوده، به اطلاع دولت شاهنشاهی رسانده است. دولت من از اظهارات دولت شوروی و دولت انگلیس به دولت ایران که راجع به استقلال و تمامیت ارضی نظری ندارند، اتخاذ سند نموده و نظر به دوستی قدیمی که بین دو کشور ما موجود است، من از دول انگلیس و شوروی راجع به نقشه فوری و نقشه آینده و مقاصد آنها در ایران کسب اطلاع نموده‌ام و به آنها مناسب بودن انتشار یک بیانیه عمومی را خطاب به تمام ملل آزاد دنیا در تأیید اطمیناناتی که تا به حال به دولت شاهنشاهی داده‌اند، خاطرنشان نمودم. مایل هستم که اعلیحضرت همایون شاهنشاهی را از افکار خیرخواهانه خویش مطمئن ساخته و دوستی صادقانه خود را تجدید نمایم.
فرانکلین. د. روزولت
سند شماره ۲۵
شیروخورشید
وزارت امور خارجه
اداره: تشریفات
تاریخ ۱۳ شهریور ۱۳۲۰
ریاست دفتر مخصوص شاهنشاهی
کاردار سوئد به موجب نامه خود به وزارت امور خارجه اطلاع می‌دهد که دولت آلمان از دولت سوئد تقاضا نموده است حفظ منافع اتباع آلمان در ایران، به عهده سفارت سوئد در تهران باشد.
کاردار نامبرده علاوه نموده است که عجالتاً حفظ منافع اتباع آلمان در نقاط اشغال شده ایران، به عهده سفارت سوئد می‌باشد.
از طرف وزیر امور خارجه
سند شماره ۲۶
شیروخورشید
دفتر مخصوص شاهنشاهی
از لندن
تاریخ اصل ۲۱ شهریور
جناب آقای شکوه رئیس دفتر مخصوص شاهنشاهی
از آغاز تجاوز قشون بیگانه به خاک ایران، بعضی روزنامه‌ها به خودشان اجازه داده پاره‌ای عبارات سبک نسبت به مقامات عالیه و مقدسه ایران درج و حملاتی هم به ایران کرده‌اند. غلام با سیمور وزیرمختار سابق انگلیس در تهران مفصلاً در این باب مذاکره و تذکر داد در این موقع که اولیای دولت شاهنشاهی این‌قدر مشغول و ملت ایران در حال تأثر است، شنیدن این انتشارات انزجار فوق‌العاده و سوء اثر عمیقی در افکار عامه ایران خواهد کرد. جواب داد شما بهتر می‌دانید که در انگلستان روزنامه‌ها به کلی آزاد و به علاوه ـ به این ورق پاره‌ها اعتنایی در اینجا نمی‌کنند و در این موقع که اخبار راجع به اعزام قشون به ایران در روزنامه‌ها درج می‌شود و این سوءتفاهمات که بین ایران و متحدین حاصل شده، روزنامه‌ها به درج این حرف‌های بی‌معنی مبادرت نموده‌اند و اضافه کرد دولت شما در این باب اقدامی نمی‌تواند بکند. اگر به طور خصوصی اقدام شود، روزنامه‌ها متوجه می‌شوند که انتشارات آنها مورد توجه واقع شده و بیشتر تشویق به انتشار آن می‌شوند. بهتر است دو سه روز صبر کنیم، بعد از اینکه روابط دولتین جریان عادی خود را گرفت و صحبت ایران کمتر در روزنامه‌ها شد، خود به خود این انتشارات موقوف می‌شود و مخصوصاً تأکیداً خواهش کرد و این خواهش را هم چندین دفعه تکرار کرد. فعلاً که اولیای دولت این‌قدر مشغول هستند، از تلگراف در این باب به طهران خودداری نمایند. مشارالیه این طور استنباط کرد و اطمینان حاصل نمود که علام با خواهش او موافقت نموده‌ام، ولی البته وظیفه غلام جان‌نثار این است که در این حال مراتب به عرض خاکپای مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاهی برسد.
چون سرگرد بایندر اطلاع داد فرستادن اشیای متعلق به کارخانه شهباز را مانع شده‌اند، ضمناً غلام به سیمور گفت در نتیجه آن همه مذاکرات و مکاتبات بالاخره موافقت گردید این اشیاء فرستاده شود. حالا از قرار اطلاعات حاصله مانع ارسال آن شده‌اید. جواب داد این در نتیجه پیش‌آمد اخیر بود، وعده داد که اقدام و نتیجه را این دو سه روزه می‌نویسد.
[محمدعلی]مقدم وزیرمختار
سند شماره ۲۷
شیروخورشید
دفتر مخصوص شاهنشاهی
از لندن
تاریخ اصل ۲۲ شهریور
ریاست دفتر مخصوص شاهنشاهی
۱۶۷۷ قسمتی از نطق چرچیل را که مربوط به ایران است، ذیلا به عرض می‌رساند:
راجع به ایران برای رساندن قوا و مهمات از انگلستان به روسیه، سه راه موجود است:
یکی راه قطب شمال از طریق ارخانگل [۶]، دیگری راه شرق اقصی از طریق ولادی‌وستوک [۷]، سوم از طریق ایران که فاصله پانصد میلی بین خلیج فارس و بحر خزر می‌باشد. از مدت‌های دراز آلمان‌ها با حقه‌بازی‌های مخصوصشان در ایران مشغول بوده‌اند. سیاحان و اشخاص فنی و دیپلومات‌های آلمانی مشغول اغوا و زیر پا نشستن مردم و دولت شاهنشاهی ایران بوده‌اند که یک عده ستون پنجم در ایران ایجاد کنند که بر حکومت تهران تسلط داشته و نه فقط چاه‌های نفت را اشغال و منهدم کنند، چاه‌های نفتی که حائز عواید بزرگ و مهم بود و من شخصاً به آن نهایت اهمیت را می‌دهم، بلکه در نظر داشتند که مطمئن‌ترین و کوتاه‌ترین طریقی را که ما می‌توانیم به روسیه برسیم، ببندند؛ بنابراین ما لازم دیدیم مطمئن شویم که این اقدامات به جایی نرسیده و در نتیجه ما اخراج آلمانی‌ها را از دولت ایران خواستیم. وقتی که با فشار محلی دولت ایران درخواست ما را اجرا نکرد، قشون روس و انگلیس با قوای کافی و در حقیقت با قوای عظیم از جنوب و شمال وارد ایران شدند. دولت ایران تا حدی [که]صلاح می‌دانست، مقاومتی کرد. سپس درخواست صلح کرد، ما باید [دو کلمه ناخوانا]آلمانی‌ها و ایتالیایی‌ها را که در آنجا هستند، داشته باشیم. ما باید اخراج سفارت‌های آلمان و ایتالیا را که البته مقامات سیاسی آنها را محترم می‌شناسیم، داشته باشیم و باید کنترل و نگاهداری بدون، چون و چرای رفت و آمد آب‌های گرم بندر شاهپور به بحر خزر در دست ما باشد، به خصوص از این نقطه است که مهمات آمریکا و انگلیس را می‌توانیم در یک جریان روزافزا به مرکز روسیه برسانیم. به قراین طبعاً از هیچ اجتماعی فروگذار نشده و نخواهد شد که وسایل رفت و آمد راه‌آهن و مقدار مهماتی را که می‌توان با راه‌آهن کنونی که پهنای خط آن انگلیسی است و خوشبختانه اخیراً ساختمان آن تمام شده، تکمیل کرد. اکنون فقط مقدار زیادی لوازم و لکوموتیف برای توسعه آن به شکل یک خط رساندن مهمات لازم است. تردیدی ندارم که نمایندگان مجلس این اقدامات شدیدی را که ما مصلحت دیدیم برای آن منظور‌های مهم و همچنین اقدامات دیگری را که ممکن است ناچار شویم بکنیم، تصویب خواهند کرد. اشغال ایران ما را قادر خواهد کرد که با جبهه جنوبی قشون فوراً ملحق شویم و قوای نظامی و قوای هوایی را در آنجا به کار بزنیم، به علاوه منظور انگلستان در تهیه سدی در مقابل پیشرفت مهاجمه آلمانی انجام شده، باید یقین داشت که صف‌آرایی و قشون‌کشی مهم و بسط قوای انگلیس و هند و مستعمراتی اثرات خودشان را در این ناحیه وسیع و ویران که به طور بدی عمران و آباد شده، کم‌کم نشان خواهد داد.
۱۴۱ مقدم
سند شماره ۲۸
شیروخورشید
دفتر مخصوص شاهنشاهی
ریاست دفتر مخصوص شاهنشاهی
محرمانه
امروز وزیر امور خارجه را ملاقات، بین صحبت غلام گفتم: امروز روزنامه‌ها در ضمن شرایطی که به ایران شده است، مسئله نگاهداری قشون را هم در قسمتی از ایران ذکر کرده‌اند و آیا این مسئله صحت دارد و در صورت صحت چگونه به این مسئله رضایت دادید و آیا به معایب و سوءنتیجه‌ای که وجود قشون بیگانه در شمال ایران ممکن است تولید زحمت نماید، توجه نمودید؟ جواب داد: این عواقب را پیش‌بینی می‌نمودم. اظهار نگرانی که همیشه می‌کردم برای این بود. غلام گفت: همین که دولت شاهنشاهی ایران وعده بدهد، به وعده خود وفا می‌نماید و احتیاجی به چنین اقدام نبود و به علاوه غلام اضافه کرد که کلیه این مذاکرات به هیچ وجه بر حسب دستورالعمل دولت شاهنشاهی ایران نیست و هنوز از دولت متبوعه خود تلگرافی در این باب نرسیده، چون تصور کردم که گرفتاری شما زیاد است و ممکن است به قسمت‌های دیگر اهمیت لازمه [را]ندهید، این بود که شخصاً به فکر افتادم توجه شما را به این نکته معطوف نمایم. وزیر امور خارجه در جواب گفت: همه اینها در ضمن عمل و حسن همکاری دولت شاهنشاهی با ما درست می‌شود و فعلاً هم حس می‌کنیم که این حسن همکاری پیدا شده است.
۱۹ شهریور
۱۳۸ مقدم
سند شماره ۲۹
شیروخورشید
پهلوی شاهنشاه ایران
نظر به اینکه من همه قوای خود را در این چند ساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شده‌ام، حس می‌کنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوه و بنیه جوان‌تری به کار‌های کشور که مراقبت دائم لازم دارد، بپردازد و اسباب سعادت‌ورزی ملت را فراهم آورد؛ بنابراین امر سلطنت را به ولیعهد و جانشین خود تفویض کرده و از کار کناره نمودم. از امروز که بیست و پنجم شهریور ماه ۱۳۲۰ است، عموم ملت از کشوری و لشکری، ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید به سلطنت بشناسند و آنچه از پیروی مصالح نسبت به من می‌کردند، نسبت به ایشان منظور دارند.
کاخ مرمر تهران
۲۵ شهریور ۱۳۲۰
