آیت‌الله هاشمی رفسنجانی: حاضر به مذاکره با آمریکا نیستیم و ملت ما در مقابل آمریکا کوتاه نخواهد آمد
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ مذاکره امروزه به ابزاری برای تحمیل اراده دولت‌ها تبدیل شده است. ماجرای مذاکرات ایران و آمریکا همواره مورد مناقشه افکار عمومی قرار گرفته است. از بیانیه الجزایر تا توافق برجام؛ حافظه تاریخی ملت ایران از مذاکره و تعامل دیپلماتیک با آمریکا خاطره خوبی ندارد. یکی از این مقاطع مهم تاریخی ماجرای آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان بود که دولت بوش پدر خواستار میانجیگری ایران در این زمینه شده بود.
در اواخر دهه شصت - که گروگان‌گیری در آن تبدیل به یک رویه شده بود – در حالی که هاشمی رفسنجانی اولین دوره ریاست‌جمهوری را سپری می‌کرد، ماجرای گروگان‌های آمریکایی در لبنان؛ سنگ محکی برای روند دشوار اعتمادسازی میان ایران و آمریکا بود.
در روز‌هایی که چاپ مقاله «مذاکره مستقیم» عطاءالله مهاجرانی در روزنامه اطلاعات حرف و حدیث‌های زیادی را در فضای سیاسی مطبوعاتی کشور به وجود آورد، رفت‌وآمد‌های دیپلماتیک برای میانجیگری ایران در آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان ادامه داشت.
پشت پرده تبادلات دیپلماتیک و فراز و نشیب‌ها در این پرونده بر اساس خاطرات مرحوم هاشمی رفسنجانی خواندنی است. امید‌هایی که خیلی زود به ناامیدی تبدیل شد و به بلندای دیوار بی‌اعتمادی میان ایران و آمریکا بیش از پیش افزود.
هاشمی در خاطرات ۸ فروردین ۱۳۶۹ خود می‌نویسد: «آقایان [عیسی]کلانتری و [جلال]ساداتیان از سفر زلاندنو آمدند و پیام [جیمز بیکر]، وزیر امور خارجه آمریکا را که توسط وزیر امور خارجه زلاندنو، برای ایران به منظور تحسین روابط و حل مساله گروگان‌ها ارسال شده بود، آوردند، همچنین متن گزارش کمیته روابط خارجی کنگره آمریکا، مبنی برتمایل بهبود روابط با ایران را که وزیرامورخارجه زلاندنو به آنها داده بود، آوردند.»
روزنامه الدیار، چاپ بیروت، در شماره روز پنج شنبه ۹/۱/۶۹ از سفر محرمانه «محمود هاشمی، برادر رییس‌جمهور ایران» به لبنان، «جهت کمک به آزادی گروگان‌های غربی» و گفتگویش با رهبران حزب‌الله خبر داد.
ولی افتاد مشکل‌ها...
در یادداشت‌های پنج شنبه ۶ اردیبهشت هاشمی رفسنجانی آمده است: «آقای [سیدحسین]موسویان از وزارت امور خارجه آمد. گفت سفیر سوئیس- حافظ منافع آمریکا- آمده و پیامی از [جرج]بوش، رییس‌جمهور آمریکا آورده است. او در این پیام، به طور خصوصی از کمک ما در آزادی [رابرت]پل هیل، گروگان آمریکایی تشکر کرده و گفته است که حافظ اسد [رییس جمهور سوریه]به او اطلاع داده که ایران در این امر کمک مؤثر کرده است، و نیز گفته اطلاعات آمریکا می‌گوید گروگان‌های ایرانی در دست مارونی‌ها، در همان روزهای اول کشته شده‌اند، ولی باز هم آنها آمادگی دارند که پیگیری مساله آن گروگان‌ها را ادامه دهند. گفتم به صورت شفاهی جواب بدهند که اگر زندانی‌های لبنانی از اسرائیل آزاد نشوند، مساله گروگان‌ها احتمالا پیچیده‌تر می‌شود.»
در همین رابطه جرج بوش، رییس‌جمهور وقت آمریکا، پس از ملاقات با «پل هیل»، اولین گروگان آزاد شده، در گفت‌و‌گو با خبرنگاران گفت: «ما از سوریه و ایران که در جهت آزادی گروگان‌ها کمک کردند، سپاسگزاری می‌کنیم، اما تا زمانی که تمامی گروگان‌ها آزاد نشوند، خوشحال نخواهیم بود، دولت سوریه به آگاهی ما رساند که ایران در این زمینه کمک کرده است و به این دلیل بود که از ایران تشکر کردیم، اما تا زمانی که تمامی گروگان‌ها آزاد نشوند، در سیاست آمریکا تغییری حاصل نخواهد شد»، وی در پاسخ به این سؤال که چه عاملی باعث آزادی گروگان‌ها شده است، گفت: «تا آنجا که می‌دانم معامله‌ای صورت نگرفته است.» [۲]هاشمی در خاطرات دوشنبه ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۹ می‌نویسد: «شب به خانه آمدم. در حالی که مشغول نوشتن خاطرات بودم، به اخبار بخش فارسی صدای آمریکا [ VOA]گوش می‌دادم، خبر داد که دومین گروگان آمریکایی در لبنان امشب آزاد شد، اظهاراتی شده که نشان می‌دهد، دولت آمریکا می‌خواهد تا پایان آزادی همه گروگان‌هایش، امتیازی ندهد، به نظر می‌رسد، اگر چنین باشد، لبنانی‌ها آزادی گروگان‌ها را متوقف می‌کنند و آمریکا پشیمان می‌شود.»
مگر ایران از شما رابطه می‌خواهد؟
بدعهدی آمریکایی‌ها موجب شد تا هاشمی رفسنجانی در دیدار با معلمان نمونه در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۹ آمریکایی‌ها مورد حمله قرار داده و سیاست‌های دولتمردان ایالات متحده را تخطئه کرد.
هاشمی، عکس‌العمل کاخ سفید و دولت آمریکا را در مورد مسأله گروگان‌ها، مثل کودکی لجباز، عقده‌ای و یک دنده توصیف کرد و با اشاره به مشکل چندساله گروگان‌گیری در دنیا گفت: «بی‌شک گروگان‌گیری پدیده‌ای زشت است، ولی گروگان‌گیری را فالانژ‌ها که عامل غربی‌ها هستند، شروع کرده‌اند، با این وجود در تبلیغات ناجوانمردانه نزد افکار عمومی جهان، مردم لبنان را گروگان‌گیر و آدم‌ربا معرفی کرده و علیه آنها تبلیغ می‌کنند و ایران و هر کشور انقلابی را به عنوان حامی آدم‌ربایی معرفی و بسیاری از کشور‌ها را نیز اغفال کرده‌اند، عمل گروگان‌گیری از سوی عمال آمریکا آغاز شد و از سوی دیگر رژیم صهیونیستی، از مرز‌های جنوبی بیش از ۴۰۰ نفر شیعه مبارز و هزار و اندی فلسطینی را از درون خانه‌های خود ربود و اکنون آنها در زندان به سر می‌برند، ولی نام آنها را به جای گروگان، زندانی گذاشته است، باید کسی برای حل مشکل گروگان‌گیری اقدام می‌کرد و توقع این بود که دولتی مانند دولت آمریکا که دولتی بزرگ است، پیشقدم می‌شد و مسأله را حل می‌کرد، اما اینجا مجاهدین لبنانی ابتکار عمل را در دست گرفته و افتخار پیشگامی را از آن خود کردند و بدون قید و شرط، گروگان‌ها را آزاد کردند. البته این عمل با توصیه ما بود و آنها می‌توانند نصیحت ما را بپذیرند و یا نپذیرند، ولی نصیحت ما را پذیرفتند.
آمریکا به جای اینکه پاداش مناسبی به این اقدام بدهد، عکس‌العملش این بود که گفت، با آدم‌ربا‌ها معامله نخواهد کرد؛ مانند آنکه اسرائیل و یا فالانژ‌ها آدم‌ربا نیستند و این نمونه روشن از عمل انسان باسواد، اما بی‌حکمت است، یک گروه انقلابی، عصبانی و خشمگین پس از اینکه یک گروگان را بدون قید و شرط آزاد کرد و مواجه با عمل غیرمسئولانه آمریکا شد، قاعدتا باید انتقام می‌گرفت، اما آنها باز هم جوانمردی کردند و با آزاد ساختن دومین گروگان، نهایت حسن نیت را نشان دادند، اما قلدر‌های آمریکایی به جای اینکه حرکت انسان در دل‌شان اثر کند، باز هم حرف قبلی خود را تکرار کردند، همزمان با این عکس‌العمل، آمریکا از یک طرف، از ایران و سوریه به خاطر تلاش برای رهایی گروگان‌ها تشکر کرد و از سوی دیگر، حرکت تبلیغات شومی را به راه انداختند که تا ایران همه گروگان‌ها را آزاد نکند، ما روابط خود را عادی نخواهیم ساخت. آدم فاقد حکمت این چنین است؛ مگر ایران از شما رابطه می‌خواهد که شما این حرف را می‌زنید. طی ده سال گذشته، مردم، امام، مسئولان و مجلس گفته‌اند و امروز هم رهبر معظم انقلاب اعلام می‌کنند که ما حاضر نیستیم با شما حرف بزنیم، این درست است که ما با کشور‌های اروپایی همکاری نماییم و اصولا با همه کشور‌های جهان به جز دو سه کشور رابطه و همکاری داشته باشیم، چرا که وضع دنیا در حال حاضر به صورت همکاری‌های همه جانبه مشترک، مبادلات علمی، فنی، خبری، بازرگانی، هنری، ارتباطات و پزشکی استوار است و کشور‌ها باید با یکدیگر همکاری کنند.»
در همین رابطه خبرگزاری رویتر درگزارشی نوشت: «عدم تمایل جرج بوش به انجام معامله پس از آزادی دو گروگان آمریکایی، موجب خشم رهبران میانه‌رو در ایران شده و امید‌ها را برای کمک به آزادی ۱۵ گروگان دیگر غربی در لبنان، به یأس تبدیل کرده است، «رابرت پل هیل» و «فرانک رید»، دو گروگان آمریکایی که طی دو هفته گذشته آزاد شده‌اند، نجات خود را عمدتا مدیون کمک اکبر هاشمی رفسنجانی، رییس‌جمهور ایران می‌دانند که علیرغم خطرات سیاسی در کشورش، جهت پایان دادن به بحران طولانی گروگان‌ها مصمم بوده است، ایران و متحدش حزب‌الله لبنان می‌گویند آزادی شش گروگان دیگر آمریکایی، منوط به آن است که واشنگتن، اسراییل را جهت آزادی صد‌ها عرب زندانی، تحت فشار بگذارد، جرج بوش اعلام کرده است با گروگانگیران وارد معامله نخواهد شد و تا آزادی شش گروگان دیگر آمریکایی، در جهت عادی ساختن روابط با تهران، گامی برنخواهد داشت، این موضع‌گیری جرج بوش، هاشمی رفسنجانی را که برای ساکت کردن رادیکال‌های مخالف، بر روی دریافت سریع امتیازاتی سریع از سوی آمریکا، شرط‌بندی کرده بود، خشمگین کرده است؛ رادیکال‌هایی که کنار نشسته‌اند، در انتظارند از هر گونه اشتباه هاشمی بهره برداری کنند. هاشمی رفسنجانی، با این سخنان که کاخ سفید همانند یک بچه لجوج و لوس و قلدری که حسن نیت خود را در قبال آزادی گروگان‌ها نشان نداده، رفتار کرده است، عصبانیت خود را نسبت به واشنگتن نشان داد. واشنگتن ظاهرا برای تضعیف رفسنجانی، بلافاصله پس از آزادی گروگان‌های آمریکایی، از ایران به عنوان یک حامی تروریسم یاد کرد و به ناخدای رزمناو «وینسنس» که هواپیمای مسافربری ایرانی را سرنگون کرده بود، مدال داد، به نظر می‌رسد این اقدامات آمریکا، بیش از آنکه به آمریکا ضربه بزند، قدرت بیشتری به اردوگاه رادیکال‌ها خواهد داد.»
نوبت آمریکاست!
چند ماه پس از این مجادلات، هاشمی در خاطرات چهارشنبه ۲۴ مرداد ۱۳۶۹ درباره پاسخ به درخواست وزیر خارجه عمان می‌نویسد: «[آقای یوسف بن علوی]، وزیر امورخارجه عمان به ملاقات آمد؛ از شنیدن خبر قبول خواست‌های ما که برای آنها نشان از ادامه بحران در جنوب خلیج فارس است، خیلی دمغ شده بود، از همکاری ما با عراق نگران بود؛ گفتم در مورد موضوع تجاوز به کویت همکاری نخواهیم کرد و برای خروج از کویت پافشاری می‌کنیم، خبر داد که عربستان سعودی و سایر کشور‌های جنوب خلیج فارس، شایق به اصلاح روابط خود با ایران هستند و رییس‌جمهور آمریکا هم با سلطان عمان، در این خصوص و بررسی راه حل مشکل و روابط با ایران، ۴۵ دقیقه حرف زده و خواستار کمک به آزادی گروگان‌های آمریکایی از طرف ماست؛ گفتم نوبت اقدام آمریکاست.»
-اعتدال و پیروزی، خاطرات هاشمی رفسنجانی سال ۱۳۶۹
-نشریه ویژه خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۳۶۹/۱/۱۰
-نشریه ویژه خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، ۱۳۶۹/۲/۱۲
-کتاب هاشمی رفسنجانی، سخنرانی‌های ۱۳۶۹، دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۹۲
- نشریه ویژه خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۳۶۹/۲/۱۷، صفحه ۲۸
