درگاه شبانه غارت/ بازخوانی بولتن سری ساواک درباره قماربازی ارکان رژیم پهلوی
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی- محمدامین خدابنده؛ برخلاف بسیاری از روایتهای تطهیرگرایانه، اسناد برجامانده از نهاد امنیتی پهلوی اثبات میکند که فساد مالی، قماربازیهای کلان و تصرف غیرقانونی ثروتهای ملی، رفتارهایی فردی یا متصلب به گسترهای محدود نبودند، بلکه بخشی از سبک زندگی و ساختار اعمال قدرت میان دربار، هیئت وزرا و فرماندهان لشکری به شمار میرفتند.
۱. کانونهای قمار؛ معرفی شبکه وزرا و امرا
بر اساس دادههای منبع خبری ساواک (جلال آهنچیان)، شبکه قماربازیهای میلیونی مجلل در تهران و نقاط ییلاقی، محل تجمع برترین مقامات سیاسی، لشکری و وابستگان به دربار بوده است. بازیگران اصلی این محافل عبارت بودند از:
امرا و سران لشکری: سپهبد پرویز خسروانی (رئیس وقت سازمان تربیت بدنی) و ارتشبد غلامعلی اویسی (از فرماندهان ارشد نظامی).
وزرا و کارگزاران اجرایی: ناصر گلسرخی (وزیر منابع طبیعی)، حسن زاهدی (وزیر کشور)، منوچهر پرتو (وزیر دادگستری)، هوشنگ انصاری (وزیر اقتصاد) و روحانی (وزیر آب و برق).
مقامات درباری و اداری: هدایتالله ذوالفقاری (آجودان شاه)، علی ایزدی (رئیس دفتر اشرف پهلوی) و خلیلی (مدیرکل مالی وزارت منابع طبیعی).
کلانسرمایهداران و رانتخواران: افرادی، چون حسین وهابزاده، اسکندر آریه، حبیبالله قاسم طاهباز، اسکندر ارجمند، مهدی شیبانی و قلی معصومی.
۲ . گردش مالی نجومی و کارکرد سیاسی-اداری قمار
ارقام ردوبدلشده در این جلسات در اوایل دهه ۱۳۵۰ ابعادی تکاندهنده داشت. گردش مالی تنها یک شب بازی تا ۶۰۰ هزار تومان و در طول سال به چندین میلیون تومان میرسید که در مقیاس زمانه خود رقمی بسیار بالا و نجومی بود.
بر اساس اسناد، میزان تراکنش و پیامدهای اخلاقی-سیاسی برخی بازیگران شاخص به شرح زیر بوده است:
سپهبد پرویز خسروانی: با ثبت باختهای متوالی بین ۳ تا ۵ میلیون تومان (از جمله یک فقره باخت ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومانی در یک شب)، جلسات قمار را به منزل خود منتقل کرد. فساد مالی و رفتار وی حتی به پاره کردن چکهای باخت و فروپاشی زندگی خانوادگیاش انجامید.
ناصر گلسرخی (وزیر منابع طبیعی): با برد و باختهای مداوم تا ۷۰۰ هزار تومان، از محافل قمار برای تثبیت موقعیت رانتی خود سود میجست.
هدایتالله ذوالفقاری (آجودان شاه): با کسب برد ۲٫۵ میلیون تومانی طی یک سال، از نزدیکی خود به شاه برای مانور در این جلسات استفاده میکرد.
ارتشبد غلامعلی اویسی: با باخت ۲۳۰ هزار تومانی در یک جلسه تختهنرد و حسن زاهدی (وزیر کشور) با باخت ۲۰۰ هزار تومانی، نشان دادند که حتی عالیترین مقامات امنیتی و اجرایی مملکت، شبها را در محافل قمار و معامله میگذراندند.
این جلسات که غالباً تا ساعت ۳ یا ۴ بامداد ادامه داشت، صرفاً محلی برای سرگرمی نبود بلکه به درگاهی برای پرداخت رشوه تحت پوشش باخت قمار، توزیع مناصب و اخذ امتیازات اقتصادی بدل شده بود.
۳. غارت منابع ملی: پرونده زمینخواری شمال
شفافترین بخش این اسناد، مربوط به چگونگی تبدیل نفوذ سیاسی و فساد اخلاقی به دستاندازی منابع ملی است. نمونه بارز آن، عملکرد ناصر گلسرخی (وزیر منابع طبیعی) است که با سوءاستفاده از رانت مقام خود، دست به زمینخواریهای گسترده زدکه از جمله آن میتوان به تصرف و خرید اراضی ساحلی در نشتارود و نمکآبرود به ارزش ۱۸ میلیون تومان پیش از تصدی وزارت، تصرف غیرقانونی اراضی جنگلی در چالوس و لاهیجان به مبالغ ۱۳۰ و ۴۰۰ هزار تومان. ۳، دستاندازی به ۴۰۰ هزار متر مربع از اراضی ساحلی بندر انزلی متعلق به خانواده دریاپیکی به ارزش ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان اشاره کرد.
سند فوقالذکر، نقش مستقیم محمدرضا پهلوی را در زوال حاکمیت قانون به صراحت افشا میکند. طبق اعتراف گلسرخی در سند، هنگامی که ماموران منابع طبیعی اراضی مذکور را «ملی» اعلام کردند، دفتر مخصوص شاه دستور خروج زمینها از حالت ملی را صادر کرد. گلسرخی مجدداً تأکید میکند:
«ولی بعد اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر شخصاً به من امر فرمودند که این اراضی غیرملی اعلام شود که در اجرای امر اقدام شده است».
این اعتراف تاریخی نشان میدهد چگونه شخص شاه برای حفظ منافع درباریان و فاسدان، قوانین ملّیشدن جنگلها و منافع عامه را قربانی میکرد.
۴. چراغ سبز شاه: «این یک امر خصوصی است»
زمانی که گزارش قماربازیهای میلیونی و فساد وزرا به اطلاع شخص محمدرضا پهلوی میرسد، پاسخ وی نهتنها توبیخ یا برکناری متخلفان نیست، بلکه صدور مجوزی برای ادامه روند است.
در متن سند آمده است که پس از انعکاس موضوع به شاه، وی رسماً اعلام میدارد:
«شاهنشاه فرمودهاند این یک امر خصوصی است و مانعی ندارد.»
تلقی کردن قماربازیهای میلیونی وزرا و امرا که محل تبادل رشوه و حیفومیل بیتالمال بود به عنوان «امر خصوصی» توسط رأس هرم قدرت، بهخوبی نشان میدهد که فساد در رژیم پهلوی نه یک انحراف فردی، بلکه یک «سیاست پذیرفتهشده» برای سرگرمسازی و همراه نگهداشتن کارگزاران حکومت بوده است.
