طرحواره و روشهای دستگاه اطلاعاتی پهلوی در مواجهه با جریانهای مخالف+ جدول
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی-محمدامین خدابنده؛ اسنادی که در ادامه مورد بررسی قرار گرفتهاند قسمتهای ابتدایی یک بولتن ویژه از ساواک با عنوان «اقدامات یک ساله امنیت داخلی ساواک در امر مبارزه با فعالیتهای ضد ملی» است که در روزهای پایانی سال ۱۳۵۴ (تاریخ ۲۵ / ۱۲/ ۵۴) نهایی شده است. نوشتار حاضر بر پایه خوانش قسمت ابتدایی این سند، ناظر بر عملکرد دستگاه امنیت اطلاعی رژیم پهلوی در بازه زمانی ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴ در برخورد و رسیدگی به گروهها و جریانات مخل امنیت داخلی و روشهای بهکار گرفته در مقابل آنان تنظیم شده است. اسناد مورد بررسی (صفحات ۲ تا ۷ از یک بولتن جامع امنیتی) تصویری دقیق از الگوی مواجهه، تحول شیوههای سرکوب و مهار، و در عین حال میزان گستردگی جریانات مبارز مسلح و غیرمسلح علیه حکومت سلطنتی را ارائه میدهند.
۱. بستر تاریخی و زمینه سیاسی-امنیتی (۱۳۵۲-۱۳۵۴)
اوایل دهه ۱۳۵۰ خورشیدی را میتوان نقطه عطف تثبیت الگوی مبارزه مسلحانه در فضای سیاسی ایران دانست. روندی که تقریبا در نیمه نخست این دهه توسط ساواک بهشدت مورد نظارت و برخورد قرار گرفت و تا پیش از ورود شاه به زمین بازی کارتر از سال ۱۳۵۵ خورشیدی مبنی بر فشارهای ناشی از افکار عمومی و مسئله حقوق بشر، به قوت خود باقی بود.
اسناد فوق دقیقاً منعکسکننده این تقابل فزاینده هستند. گزارش ساواک تصریح میکند که در سال ۱۳۵۴ شدت عمل تقابل با گروههای مخل امنیت به اوج رسیده و متناسب با آن، دستگاه امنیتی نیز کلیه منابع اطلاعاتی، عملیاتی و قضایی خود را برای امحای شبکه کادرهای برانداز به کار گرفته است و با عملیاتهای موفقی توانسته آنها را کنترل و سرکوب کند.
جدول مقایسهای روند فعالیتها و اقدامات متقابل (۱۳۵۲-۱۳۵۴)
۲. جریانات مخل امنیت داخلی بر پایه دادههای سند
بر اساس طبقهبندی دستگاه اطلاعاتی وقت، گروههای معارض به سه دسته اصلی تقسیم شدهاند:
جریان چپ و مارکسیستی (چریکهای فدایی خلق و حزب توده): سند از گرایش چشمگیر جوانان و دانشجویان به فعالیتهای مسلحانه تحت رهبری «سازمان چریکهای فدایی خلق» یاد میکند. ساواک نشان میدهد که تقابل با این جریان، نه تنها در سطح درگیریهای فیزیکی و کشف خانههای امن (۶۲ خانه تیمی در سال ۱۳۵۴)، بلکه در سطح تبلیغاتی نیز در جریان بوده است؛ چرا که حزب توده و رادیوهای بیگانه (نظیر رادیو پیک ایران و فرستندههای مستقر در شوروی و عراق) به عنوان بازوی تبلیغاتی و زمینهساز این اقدامات ارزیابی شدهاند.
جریان اسلامی و التقاطی مذهبی (سازمان مجاهدین خلق و گروههای مذهبی): در اسناد، از این تشکلها تحت عنوان «مارکسیستهای اسلامی» و «افراطیون مذهبی» یاد شده است. سند به ضربه شدید بحران ایدئولوژیک و تغییر مواضع در درون سازمان مجاهدین خلق در سال ۱۳۵۴ (انشعاب و تحولات درونی) اشاره دارد و ثبت میکند که چگونه خطمشی آنان از ایدئولوژی مختلط به مارکسیسم صریح میل پیدا کرده است. بر اساس جدول آماری، تعداد گروههای افراطی مذهبی کشفشده از ۴۰ گروه در سال ۱۳۵۲ به ۵۸ گروه در سال ۱۳۵۴ افزایش یافته است.
جریانهای قومی و تجزیهطلب: سند اشاره دارد که به دنبال بهبود روابط دیپلماتیک ایران و عراق (پیمان الجزایر در سال ۱۹۷۵ / اسفند ۱۳۵۳)، پشتوانه مالی و لجستیکی گروههای تجزیهطلب در خارج از کشور دچار اختلال جدی شد و فعالیت آنها از حالت عملیاتی به تحرکات پراکنده تغییر شکل داد.
جریان نفوذی در بدنه نیروهای مسلح: یکی از حساسترین بخشهای سند، گزارش کشف شبکه نفوذی مخفی در ارتش است. ساواک تایید میکند که طی سال ۱۳۵۴، ۲۹ نفر از افسران، درجهداران و کارمندان نیروهای مسلح شاهنشاهی به اتهام ارتباط با گروههای خرابکار شناسایی و بازداشت شدند که نشاندهنده نفوذ ایدئولوژیک اپوزیسیون به دژ امنیتی حکومت است.
۳. سنخشناسی شیوههای مواجهه ساواک (از سرکوب فیزیکی تا مهار ارشادی)
ارزیابی اسناد، نشاندهنده یک الگوی چندسطحی و ترکیبی در دکترین امنیتی ساواک است:
الف) برخورد مستقیم، ضربات لجستیک و سرکوب قضایی
تکتیک اصلی ساواک، منهدم کردن شریانهای لجستیکی و انسانی گروهها بوده است. دادههای آماری کشفیات سال ۱۳۵۴ ابعاد این تقابل سخت را روشن میسازد:
تلفات انسانی و حبس: ۲۲۱۴ نفر بازداشتی امنیتی، ۷۲ نفر محکوم به اعدام در دادگاههای نظامی، و ۲۹ کشته در درگیریهای مستقیم.
انباشت تسلیحاتی: کشف ۱۶۶ قبضه انواع سلاح گرم (مسلسل، کمری و لوله بلند)، ۴۶۱۲ تیر فشنگ، ۲۱۴ عدد نارنجک و بیش از ۸۲۰ کیلوگرم مواد منفجره و اسید پیشساز.
جنگ چاپ و تبلیغات: دستیابی به ۳ دستگاه چاپخانه مخفی، ۵۴ دستگاه ماشین پلیکپی و تحریر، و ضبط نزدیک به ۱۱۴ هزار نسخه کتابچه، نشریه و تراکت ممنوعه در داخل و واردشده از خارج.
ب) شیوههای روانی، ارشادی و بازدارنده (مقابله نرم و کنترل اجتماعی)
ساواک تنها به برخورد فیزیکی بسنده نکرده، بلکه پروتکلهای کنترلی پیچیدهتری را اجرا کرده است:
استراتژی جداسازی و عدم تجدید بازداشت: برای جلوگیری از بازتولید شبکههای جرم در زندانها و مانع شدن از اتصال مجدد افراد آزادشده به بدنه گروهها، تدابیری برای کنترل شدید کادرهای آزادشده و عدم بازداشت مجددِ بیدلیل (جهت پرهیز از رادیکالیزه شدن مجدد آنها) اتخاذ شد.
نفوذ شبکه منابع و مخبرین: افزایش کارایی منابع اطلاعاتی در سطح دانشگاهها و کارخانجات جهت قطع ریشههای جذب نیرو.
مدیریت فضای دانشگاهی: سند قید میکند که در سال ۱۳۵۴، فضای مراکز آموزش عالی نسبت به سالهای قبل از آرامش نسبی بیشتری برخوردار بوده که نشاندهنده غلبه فضای امنیتی و نفوذ در تشکلهای دانشجویی است.
در مطالب بعدی برگرفته از این بولتن ویژه، به ارائه مطالب دیگری از جریان شناسی گروههای مخل امنیت داخلی و روشهای برخورد با آنها پرداخته میشود.
