چگونه شهید رجایی اسراف را در دولت و زندگی شخصی ممنوع کرد؟ / بخشنامه مهم رئیسجمهور در دوران جنگ
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ شهید رجایی واقعاً به قناعت و صرفهجویی اعتقاد قلبی داشت و در طول عمر خود، در همهحال قناعت و صرفهجویی را پیشه خود ساخت. همسر شهید رجایی در این مورد میگوید: «ویژگی مهم آقای رجایی این بود که همیشه از خودش میگذشت و از این که دیگران از امکانات او بهره بگیرند لذت میبرد. حتی در منزل اگر چیزی را جلو او میگذاشتند تا مطمئن نمیشد که دیگران خوردهاند خودش نمیخورد، اگر میدید کسی کمتر خورده یا هنوز نیاز دارد سهم خودش را به او میبخشید. روش او در جامعه هم همین طور بود.
رفاه را برای خودش حرام میدانست و تا این حد صرفهجویی میکرد که به حداقل زندگی راضی باشد. کممصرف میکرد و قانع بود و از آن طرف هم پولهایی را که اضافه میآورد قرضالحسنه میداد و یا به کسی که نیاز داشت مستمری میداد. در حالی که بعضی افراد در جامعه هستند که میگویند اگر بیشتر در آوریم همان را برای مردم خرج میکنیم. این هنر رجایی بود که بیشتر زحمت میکشید و کمتر درمیآورد و به همان کمتر، قناعت و صرفهجویی مینمود و اضافه بر قناعت را میبخشید. برای دانشآموزان کار اضافی میکرد، اما هیچگاه پول فوقالعاده نمیگرفت، در حالی که اگر میگرفت حلال بود. یعنی میتوانست بگیرد و آن را ببخشد، اما از این طریق نمیبخشید بلکه از صرفهجوییهایی که در زندگی میکرد میبخشید.»
نکته مهم این است که رجایی به دلیل نداشتن وعدم بهرهمندی از چیزی، قناعت و صرفهجویی نمیکرد بلکه، ایدهاش برگرفته از فرهنگ اسلامی بود که اسراف را مورد نکوهش قرار داده است. این یکی از ویژگیهای معنوی او بود که بر نفس خود غلبه داشت و به حداقلها اکتفا میکرد.
صرفهجویی رجایی فقط در امور شخصی نبود، بلکه بیشترین نمودش در دوران مسؤولیتهایش نیز بود. محمدحسین رفیعی طاری ـ رییس دفتر شهید رجایی در دورهی ریاستجمهوری ـ در این مورد میگوید: «آقای رجایی کاغذهای باطله را در اندازههای ۵ سانت به بالا میبرید و برای من که مسؤول دفترشان بودم یادداشت میفرستاد. اگر احساس میکرد مطلب از ۵ سانت بیشتر است کاغذ بزرگتری انتخاب میکرد. ما واقعاً گاهی در میماندیم که چگونه این یادداشتهای کوچک را به سایر اوراق الحاق بکنیم، چون به دلیل کوچکی در بین کاغذهای دیگر خیلی به چشم نمیآمد. آقای رجایی بسیار به ندرت و به ضرورت از کاغذ یادداشتهای رسمی ریاستجمهوری استفاده میکرد.»
او از هر دو طرف کاغذ استفاده میکرد و اگر قبلاً از یک طرف کاغذی استفاده شده بود، میگفت که برای کار دیگری از طرف دیگر کاغذ نیز استفاده کنید وخودش نیز این کار را میکرد. همچنین به کارمندان امور دفتری توصیه میکرد که خطوط نامهها را با فاصلهی زیاد از هم ننویسند و سعی کنند که از حداکثر یک صفحه برای نوشتن استفاده کنند. بر این باور بود که این روش از طریق بخشنامهای به تمام ادارات و سازمانها نیز بایستی ابلاغ شود.
رجایی صرفهجویی و هزینه و مصرف کمتر را، بهویژه در آن شرایط زمانی انقلاب، برای تداوم انقلاب ضروری میدانست. در همین زمینه بخشنامهای به مضمون زیر به کلیه کارکنان دولت صادر کرد، که به شماره ۱۰۸۴۲ مورخه ۱۳۶۰/۱/۱۵ نخستوزیری در آرشیو نهاد ریاستجمهوری موجود است. بند دوم بخشنامه چنین بود:
«برای تداوم انقلاب، احتیاج به کار و تولید بیشتر از یک سو و هزینه و مصرف کمتر از سوی دیگر میباشد. انقلاب فقط با شعار و تظاهر قوام و تداوم نمییابد؛ لذا هر چه بیشتر کار و تولید و هر چه کمتر خرج و مصرف برای بیتالمال ایجاد بکنیم. امید است با اجرای مورد فوق، خواست امام عزیزمان را، که رسیدن به خودکفایی است، جداً تعقیب کنیم.»
رجایی تأکید داشت که در آن شرایط بحرانی انقلاب و جنگ باید از هرگونه اسراف، تجمل و خرج و مصرف زیاد، خودداری کرد و هزینهها باید در حد رفع ضرورت باشد. او به تمامی مسؤولان توصیه میکرد که در استفاده از بیتالمال صرفهجویی کنند. یکی از بخشنامههای او در زمینه صرفهجویی به شرح زیر است:
[آرم جمهوری اسلامی ایران]نخستوزیر
«بسماللّه الرحمن و الرحیم شماره: ۴۳۰۶۸
بخشنامه به کلیه دستگاههای اجرایی تاریخ: ۱۳۵۹/۹/۲۰
پیرو بخشنامه شماره ۳۷۵۹۲ مورخ ۱۳۵۹/۷/۳۰ از آنجایی که موضوع صرفهجویی در هزینههای جاری و رعایت مصرف از بیتالمال در شرایط کنونی مملکت و با توجه به دستور شرع مقدس اسلام جزء وظایف کلیه مردم میباشد، لذا مقتضی است کمیتهای به منظور صرفهجویی در هزینهها در هر دستگاه اجرایی تشکیل و با توجه به نحوهی کار واحد، تدابیر لازم در این مورد اتخاذ گردد. ضمناً نکاتی را در جهت امر صرفهجویی به شرح زیر یادآور میشود:
۱ ـ از خرید روزنامه و مجلههای عمومی برای استفاده شخصی در ادارات خودداری گردد.
۲ ـ در نگهداری و مراقبت و تعمیرات از ابزار، لوازم کار و اثاثیه و ماشینآلات موجود در ادارات، کارگاهها و کارخانههای دولتی دقت کافی به عمل آید.
۳ ـ حتیالمقدور سعی شود که از ماشینهای زیراکس و فتوکپی کمتر استفاده شود و در مواقع لزوم تکثیر بین یک تا ده برگ از طریق ماشین تحریر انجام شود.
۴ ـ جهت بایگانی نسخ کافی تهیه شود تا نیازی به استفاده از ماشین زیراکس و فتوکپی نباشد.
۵ ـ قطع کاغذ را همواره متناسب با مطالب انتخاب نموده و همچنین از صفحات پشت و رو کاغذها استفاده شود.
۶ ـ به منظور جلوگیری از دوبارهکاری نامههایی که جهت تایپ ارسال میشود حتماً قبلاً پیشنویس آن به امضای رییس مربوطه برسد.
۷ ـ نشریات و اخبار عادی روزانه، هفتگی و غیره که حاوی خبرنامه بوده و همچنین نامه و گزارشات که مضامین آن عادی و غیرمحرمانه میباشد و احتیاجی به پاکت ندارد، بدون پاکت ارسال شود.
۸ ـ اصل سادگی و بیپیرایهگی و حذف تشریفات زائد در تمام موارد اداری رعایت گردد.
۹ ـ کاغذهای باطله و زائد را در محل جداگانهای جمع و جداگانه به شهرداری تحویل گردد. شهرداری تهران طرحی تهیه و به مرحله اجرا درخواهد آورد.
۱۰ ـ صرفهجویی در مورد روشناییهای غیرضروری و لوازم برقی و دستگاههای حرارتی و سایر خدمات مشابه.
۱۱ ـ در مورد یادداشتهای غیررسمی و تهیه پیشنویس از کاغذهای بدون آرم و ارزانتر استفاده شود.
۱۲ ـ پرداخت اضافهکار منوط به انجام کار اضافی در ساعات غیراداری بر طبق ضوابط اجرایی بودجه سال ۱۳۵۹ مصوب اجلاس فوقالعاده مورخ ۳۰/۲/۱۳۵۹ مشترک هیئت وزیران و شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران از اول آبان ماه بلامانع میباشد.
محمدعلی رجایی
نخستوزیر
۵۹/۸/۲۹ [امضاء]»
او خودش به همهی این موارد و حتی بیشتر از اینها عمل میکرد. ضمناً بعضی کارهای سمبولیک در مورد صرفهجویی را نیز انجام میداد. مثلاً روزی قرار بود اعضای هیئت وزیران به اتفاق هم با او به قم برای زیارت و دیدار با مراجع تقلید و روحانیون بروند. دستور داد که این سفر به صورت دستهجمعی و با یک دستگاه اتوبوس صورت گیرد. در توجیه این اقدام نیز گفت که در مدت سفر، وزرا با هم در زمینهی مسایل مختلف صحبت و بحث میکنند و همچنین با مشکلات مردم در مورد مسافرت بیشتر آشنا میشوند. در هزینهها و وقت نیز صرفهجویی میشود.
زندگی شخصی رجایی نیز در کمال سادگی و همراه با صرفهجویی بود. معروف است که از دوران قبل از انقلاب دو دست لباس داشت و در موقعیتهای مختلف نیز فقط همانها را که همیشه نظافت شده و اطو کرده بود میپوشید. حتی به سفر مهمی همچون سازمان ملل نیز با همین لباسها رفت. در مورد غذا نیز چنین بود و خودش را در مهمترین میهمانیها و یا زندگی خصوصی خانوادگی مقید به استفاده از یک نوع غذا میکرد و در هر جا سفرهی رنگینی میدید که به مناسبت حضور او گسترده شده، حتماً به آن اعتراض میکرد.
در یکی از سفرهای خود به مشهد، پس از پایان مراسم سخنرانی، وقتی برای صرف ناهار حاضر شدند، با مشاهده سفره، نسبت به غذا، با آنکه خیلی رنگین و متنوع هم نبود، اعتراض کرد. این ماجرا را، عسکری راد ـ از همراهان او در این سفر ـ چنین توصیف میکند:
«وقتی همه آمادهی خوردن غذا شدند، او نگاهی به مهمانان افکنده و سفرهی نیمه آراسته را که ظاهراً معمولی هم مینمود، برانداز کرد و به میزبان گفت که: چرا ناهار چنین الوان و رنگین آماده کردهاید؟ مگر ما خود را مسؤول ادارهی حکومت این مردم رنجدیده نمیدانیم؟ چرا بر سر سفرهای بنشینیم که بسیاری از مردم ما هنوز به کمترین نوع این غذاها دسترسی ندارند؟... برادران! این رسم مسؤولیتپذیری و امانتداری از جانب ملت نیست. من که تازه از سخن گفتن با مردم محروم آمدهام و آنان را در راه تحقق اهداف جمهوری اسلامی و مقاومت در جنگ و دفاع مقدس به شکیبایی در مقابل کمبودها توصیه کردهام که رعایت صرفهجویی را بکنند، چگونه خود مشمول «رطب خورده منع رطب، چون کنم» قرار گیرم و تمام گفتههای خود را نقض کرده و زیر پا بگذارم و خود بر سفرهای بنشینم که حکایت از دوران فراخی نعمتها و وسعت روزیها میکند؟!
وانگهی انقلاب شده و ارزشها تغییر کرده است. آیا نباید از هماکنون خود را با تحول و سیر انقلاب هماهنگ کنیم و از جسمپروری بکاهیم و تغذیه بدن را در حد اعتدال نگه نداریم؟ اگر فکر میکنید این مقدار غذا برای هر نفر معمولی و طبیعی است، برای من که نخستوزیر مردمی هستم که هنوز عدّهای در مناطق محروم به حداقل آن دسترسی ندارند! این حق وجود دارد که از خوردن این غذا خودداری کنم و خویشتن را در غم و درد آنان شریک بدانم و از این راه با لمس واقعیّتهای تلخ جامعه در پی چارهجویی حل مشکلات آن محرومان برآیم...
وقتی قیافهی مصمم و جدّی برادر رجایی را دیدند فوراً کارکنان دست به کار شدند و خورشت و مخلفات اضافی را از سفره برداشتند و تنها یک خورشت بر جای ماند.»
رجایی از این نوع برخوردها که جزو اعتقادات قلبیاش بود، بارها در سفرهایش و یا سایر میهمانیها انجام داد تا مسؤولین نیز متوجه شوند که یک دولتمرد اسلامی در جامعهای محروم چگونه باید باشد. زیرا رفتار او بر مردم تأثیر زیادی دارد و در واقع الگوی عمل سایر مسؤولین پایینتر و مردم است.
منبع: زندگینامه سیاسی شهید رجایی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
