سازمان‌های اطلاعاتی در رژیم‌های غیردموکراتیک
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سرویس‌های اطلاعاتی در نظام‌های سیاسی مختلف، کارکردها و جایگاه‌های متفاوتی دارند؛ با این حال، در رژیم‌های غیردموکراتیک، این نهادها معمولاً نقشی فراتر از جمع‌آوری اطلاعات پیدا می‌کنند و به یکی از ابزارهای حفظ قدرت، کنترل جامعه و مقابله با مخالفان تبدیل می‌شوند. مقاله « Domestic Intelligence in Nondemocratic Regimes » (دستگاه‌های اطلاعات داخلی در رژیم‌های غیردموکراتیک) به بررسی این موضوع و تجربه تاریخی سرویس‌های اطلاعاتی در شماری از این رژیم‌ها می‌پردازد.
این مطلب در چارچوب یک ویژه‌نامه از نشریه « International Journal of Intelligence and CounterIntelligence » (مجله بین‌المللی اطلاعات و ضداطلاعات) منتشر شده است. این شماره ویژه از نشست تخصصی با عنوان « A ‘Domestic War on Terror?’: Learning from Others and Lessons for the United States» (جنگ داخلی علیه تروریسم؟ درس‌هایی از دیگران و درس‌هایی برای ایالات متحده) در کنوانسیون سالانه انجمن مطالعات بین‌المللی (۲۰۲۲ میلادی / ۱۴۰۱شمسی) شکل گرفت. پژوهشگران در این مجموعه با استفاده از مطالعات موردی تاریخی، بررسی می‌کنند که رژیم‌های غیردموکراتیک چگونه از دستگاه‌های اطلاعاتی داخلی برای اعمال و حفظ کنترل سیاسی استفاده کرده‌اند و این دستگاه‌ها حتی پس از سقوط یا فروپاشی رژیم‌ها چگونه بر دولت، جامعه و افراد تأثیر گذاشته‌اند.
متن حاضر ترجمه و خلاصه‌ای از بخش‌های اصلی این پژوهش است و نمونه‌هایی از سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی رژیم‌های غیردموکراتیک، از سازمان امنیت رومانی و اشتازی آلمان شرقی تا سرویس‌های اطلاعاتی برزیل، آفریقای جنوبی و ایران را مورد توجه قرار می‌دهد. ساواک نیز در این چارچوب، به‌عنوان یکی از نمونه‌های تاریخی دستگاه‌های اطلاعاتی داخلی در رژیم‌های غیردموکراتیک، در کنار نمونه‌های مشابه مورد اشاره قرار گرفته است.
دستگاه‌های اطلاعات داخلی در رژیم‌های غیردموکراتیک
رژیم‌های غیردموکراتیک، سرویس‌های اطلاعاتی را در درجه نخست برای تضمین بقای خود تأسیس و به کار می‌گیرند. خودکامگانی که در پی حفظ قدرت هستند، باید همزمان با دو تهدید داخلی مقابله کنند: تهدید از سوی مردم و تهدید از سوی نخبگان، به‌ویژه نخبگان حاضر در ساختارهای قهریه. از این رو، این رژیم‌ها از سرویس‌های سیاسی و امنیتی برای کنترل، ارعاب، دستکاری، سوءاستفاده و سرکوب دشمنان ایدئولوژیک ـ چه واقعی و چه خیالی ـ در داخل و خارج از کشور استفاده می‌کنند؛ بی‌آنکه الزاماً حقوق و آزادی‌های اساسی افراد را رعایت کنند.
این سازمان‌ها معمولاً از پاسخگویی دموکراتیک برخوردار نیستند، اما تحت کنترل رهبران ارشد رژیم قرار دارند. در نتیجه، سرویس‌های اطلاعاتی در نظام‌های غیردموکراتیک می‌توانند از یک سو استقلال سازمانی قابل‌توجهی پیدا کنند و از سوی دیگر، نفوذ گسترده‌ای در جامعه داشته باشند. از نمونه‌های شناخته‌شده پلیس سیاسی می‌توان به سازمان امنیت رومانی، اشتازی آلمان شرقی،StB چکسلواکی، KGB شوروی،DINA شیلی و SNI برزیل اشاره کرد.
با گذشت زمان و افزایش اتکای کشورهای غیردموکراتیک به سازمان‌های اطلاعاتی، قدرت و اندازه این سرویس‌ها نیز گسترش می‌یابد. در برخی موارد، این روند به شکل‌گیری ساختارهایی می‌انجامد که می‌توان از آن‌ها با عنوان «دولت‌های امنیتی مستقل» یاد کرد. این ساختارها به تدریج استقلال بیشتری از رژیم سیاسی و مصونیت بیشتری در برابر نظارت و بررسی پیدا می‌کنند و همزمان نفوذ گسترده‌ای در جامعه به دست می‌آورند.
این سازمان‌های اطلاعاتی معمولاً با ویژگی‌هایی همچون پنهان‌کاری شدید، نفوذ عمیق در جامعه، فقدان پاسخگویی، نقض مکرر حقوق و آزادی‌های اساسی و برخورد با مخالفان واقعی یا فرضی رژیم شناخته می‌شوند. در مقاطعی از تاریخ، نمونه‌هایی از چنین دستگاه‌هایی در برزیل با SNI، در ایران با ساواک، در آفریقای جنوبی با BOSS و در نمونه‌ای کمتر مطالعه‌شده، پرتغال، شکل گرفتند.
سرویس‌های اطلاعاتی در نظام‌های غیردموکراتیک، چه در قالب نهادهای امنیتی و چه در قالب ساختارهایی با ویژگی‌های یک دولت امنیتی مستقل، به گردآوری گسترده اطلاعات و نظارت مستمر بر جامعه می‌پردازند. در مواردی، این فعالیت‌ها با نقض حقوق شهروندان و حتی کشتار مخالفان همراه بوده است.
برای نمونه، دیکتاتوری‌های نظامی آمریکای لاتین در نیمه دوم قرن بیستم، با حمایت ایالات متحده، دکترین‌هایی موسوم به «امنیت ملی» را به اجرا گذاشتند. این دکترین‌ها اختیارات گسترده‌ای در اختیار نیروهای مسلح و سرویس‌های اطلاعاتی نظامی قرار می‌داد تا با آنچه «اقدامات براندازانه» تلقی می‌شد، مقابله کنند. حمایت ایالات متحده از رژیم‌های غیردموکراتیک، حتی برخی دولت‌های کمونیستی مخالف شوروی را نیز دربر می‌گرفت.
دستگاه‌های اطلاعاتی این کشورها با اتکا به زور و ایجاد فضای رعب و وحشت در جامعه، به اقداماتی روی آوردند که از سوی پژوهشگران در چارچوب تروریسم دولتی بررسی شده است. پیامد اقدامات سرکوبگرانه این سرویس‌ها، در موارد متعدد، نقض گسترده حقوق بشر، بازداشت‌های غیرقانونی و شکنجه شهروندان و نیز مرگ و ناپدیدشدن شمار زیادی از افراد در سراسر منطقه بود.
دامنه فعالیت این سرویس‌های اطلاعاتی نیز به مرزهای کشور محدود نمی‌شد و مهاجران و تبعیدیان ساکن کشورهای دیگر را نیز دربر می‌گرفت. مهاجران، به‌ویژه هنگامی که به منتقدان سرسخت رژیم حاکم بر کشور خود تبدیل می‌شدند، از اهداف مهم سرویس‌های اطلاعاتی رژیم‌های غیردموکراتیک محسوب می‌شدند.
سازمان‌های اطلاعاتی در رژیم‌های غیردموکراتیک به نخبگان حاکم کمک می‌کنند تا «دولت نظارتی»، «دولت پلیسی» یا ترکیبی از هر دو را ایجاد کنند. دومیترو، پژوهشگر این حوزه، سازمان امنیت رومانی را نمونه‌ای آرمانی از کارکرد سرویس‌های اطلاعاتی در رژیم‌های غیردموکراتیک می‌داند. به اعتقاد او، این سازمان چنان به نظر می‌رسید که گویی نیرویی همه‌چیزدان و همه‌جا حاضر است که از سوی رژیم تمامیت‌خواه، کنترل جمعیت را بر عهده دارد. همین الگو را در عملکرد ساواک دوران سلطنت پهلوی دوم نیز به وضوح می‌توان مشاهده نمود. در این چارچوب، حتی اگر دستیابی به کنترل فیزیکی کامل جامعه ممکن نباشد، وجود نوعی کنترل روانی می‌توانست شهروندان را تحت‌تأثیر قرار دهد و رفتار آنان را شکل دهد.
جمع‌بندی
بررسی تجربه رژیم‌های غیردموکراتیک نشان می‌دهد سرویس‌های اطلاعاتی داخلی در بسیاری از موارد، از یک نهاد صرفاً اطلاعاتی فراتر رفته و به یکی از پایه‌های حفظ قدرت سیاسی تبدیل شده‌اند. گسترش این سازمان‌ها، افزایش نفوذ آن‌ها در جامعه و کاهش پاسخگویی‌شان، زمینه شکل‌گیری دولت‌های نظارتی و امنیتی را فراهم کرده است. ساواک نیز در این چارچوب تطبیقی، در کنار نمونه‌هایی چون سازمان امنیت رومانی، SNI برزیل و BOSS آفریقای جنوبی، قابل بررسی است.
Reference
Cristiana Matei, Florina & Rogg, Jeff (2024). Domestic Intelligence in Nondemocratic Regimes. International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, Volume 37, Issue 3, pp. 823-827.
