انتقاد نخست‌وزیر از وضعیت کشور: وضعیت بیماران از حیوان بدتر است/ از انتخابات غیرآزاد تا سفته‌بازی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در میانه مهرماه ۱۳۴۰، علی امینی، نخست‌وزیر، در یک مصاحبه مطبوعاتی ضمن تشریح نتایج سفر اخیر خود به آذربایجان، درباره انتخابات، وضعیت اقتصادی و اجتماعی شهرستان‌ها و همچنین دیدگاه خود نسبت به اعتراضات دانشجویی سخن گفت و روزنامه اطلاعات گزارشی مفصل از این سخنان در شماره مختص به ۱۶ مهر ۱۳۴۰ ارائه داد. سخنان او تصویری چندوجهی از نگاه دولت در آغاز دهه ۱۳۴۰ به مسائل کشور ارائه می‌کرد؛ از یک سو، امینی بر ضرورت برگزاری انتخابات تأکید داشت و اعلام می‌کرد که حاضر نیست به «انتخابات غیرآزاد» تن دهد و از سوی دیگر، مشکلات اقتصادی، ضعف زیرساخت‌های عمومی و محدودیت منابع مالی دولت را از موانع اصلی پاسخ‌گویی به مطالبات مردم می‌دانست.
امینی درباره انتخابات اعلام کرد که آیین‌نامه انتخابات روز چهارشنبه تصویب خواهد شد و دولت، حتی اگر به صورت آزمایشی باشد، روند برگزاری انتخابات را آغاز خواهد کرد؛ با این حال، تأکید کرد: «من به هیچ وجه زیربار انتخابات غیرآزاد نخواهم رفت.» این موضع نشان می‌داد که امینی درصدد بود میان ضرورت برگزاری انتخابات و ادعای دولت درباره آزاد بودن آن پیوند برقرار کند؛ موضوعی که در ادامه نخست‌وزیری او به یکی از محور‌های اصلی اختلافات سیاسی تبدیل شد.
بخش مهم دیگری از سخنان نخست‌وزیر به سفر او به آذربایجان و مطالبات مردم این منطقه اختصاص داشت. امینی گفت دولت در جریان این سفر تلاش کرده است در مناطقی که نیاز وجود دارد، مأمورین درست‌کار منصوب کند و برای پاسخ‌گویی به خواسته‌های مردم گام بردارد. به گفته او، مهم‌ترین مطالبات مطرح‌شده از سوی مردم در این سفر، تأمین آب و برق، توسعه فرهنگ و آموزش و ایجاد بیمارستان بود. با این حال، امینی تصریح کرد که اگرچه این مطالبات مشروع هستند، تحقق آنها به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و به‌ویژه محدودیت‌های بودجه‌ای دولت در شهرستان‌ها مانع مهمی در این زمینه است. او در همین ارتباط از نحوه هزینه‌کرد بودجه‌های سال‌های گذشته انتقاد کرد و گفت اگر منابعی که در سال‌های پیش در شهرستان‌ها هزینه شده بود صرف امور ضروری می‌شد، بخش قابل توجهی از نارضایتی‌های موجود در آن زمان شکل نمی‌گرفت.
انتقاد امینی از سیاست‌های عمرانی گذشته در مورد کردستان نیز صریح‌تر بود. او با اشاره به بازدید خود از کارخانه دخانیات سقز گفت احداث این کارخانه تاکنون ۲۲ میلیون تومان هزینه داشته و برای تکمیل آن نیز ۸ میلیون تومان دیگر مورد نیاز است. امینی پس از بازدید از محل کارخانه، نحوه هزینه‌کرد این مبلغ را مورد انتقاد قرار داد و اظهار داشت که ماشین‌آلات قدیمی مربوط به تولید توتون و چپق را از تهران به سقز منتقل کرده‌اند و در این کارخانه به کار گرفته‌اند؛ در حالی که به گفته او، شیوه کار این تجهیزات تفاوت چندانی با سیستم مورد استفاده بیست یا سی سال پیش، یعنی زمانی که خود او مدیرکل وزارت دارایی بوده، نداشته است. او در مقام مقایسه گفت: «با سی میلیون تومان می‌شد تمام کردستان را احیا کرد.»
انتقاد نخست‌وزیر تنها به ناکارآمدی یک پروژه صنعتی محدود نبود، بلکه او این مسئله را نمونه‌ای از فاصله میان هزینه‌های عمرانی دولت و نیاز‌های واقعی مردم می‌دانست. امینی با اشاره به وضعیت شهر سقز اظهار کرد که با وجود هزینه‌های سنگین برای ساخت کارخانه، مردم شهر حتی از امکانات اولیه‌ای مانند یک حمام مناسب برخوردار نیستند. او همچنین از آنچه سفته‌بازی و ساختمان‌سازی بی‌ضابطه می‌خواند انتقاد کرد و معتقد بود این شیوه هزینه‌کرد منابع، که در تهران رواج یافته بود، به شهرستان‌ها نیز سرایت کرده است.
در بخش دیگری از این مصاحبه، امینی با اشاره به بازدید خود از جذامخانه تبریز، تصویری بسیار تلخ از وضعیت بهداشتی و اجتماعی این مرکز ارائه کرد. او گفت از مشاهده شرایط زندگی بیماران جذامی به‌شدت متأثر و ناراحت شده است و وضعیت یکی از بیماران را چنان اسفناک توصیف کرد که به گفته خودش، «زندگیش بدتر از حیوان بود». این بخش از سخنان امینی نشان می‌دهد که سفر او به آذربایجان صرفاً یک سفر سیاسی و اداری نبود، بلکه بازدید از برخی مراکز خدمات عمومی و مواجهه مستقیم با شرایط زندگی محرومان نیز در ارزیابی او از وضعیت کشور مؤثر بود.
موضوع دیگری که در این مصاحبه مطرح شد، دیدار و گفت‌وگوی امینی با دانشجویان در تبریز بود. نخست‌وزیر در واکنش به گزارش یکی از روزنامه‌ها درباره این جلسه، تأکید کرد که در آن نشست به مقدسات ملی توهین نشده است. او توضیح داد که یکی از دانشجویان مطالبی را مطرح کرده و خودش نیز به او پاسخ داده است. به گفته امینی، بخشی از حاضران هم برای سخنان آن دانشجو و هم برای پاسخ او دست زده‌اند و او این رفتار را نشانه‌ای از آن دانست که جوانان ما گمراه هستند و نیاز دارند درباره مسائل مختلف برای آنان توضیح داده شود.
مصاحبه با پروژه تاریخ شفاهی هاروارد
علی امینی در خاطرات خود که در پروژه تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد ثبت شده، نیز تصویری روشن از چالش‌های دولت خود در آغاز دهه ۱۳۴۰ ارائه می‌کند. این مصاحبه در پاریس و به کوشش حبیب لاجوردی انجام شده و بخش مهمی از آن به ارزیابی وضعیت اقتصادی کشور، مسئله انتخابات و رابطه دولت با دربار اختصاص دارد. در نوار شماره ۴ این مجموعه که در ۴ دسامبر ۱۹۸۱ (۱۳ آذر ۱۳۶۰) در پاریس ضبط شده است، امینی در پاسخ به پرسش‌های حبیب لاجوردی درباره علت تعویق انتخابات و اولویت‌های دولت خود، تأکید می‌کند که برگزاری انتخابات در آن شرایط می‌توانست به بی‌ثباتی سیاسی در سراسر کشور منجر شود. او در توضیح این دیدگاه می‌گوید: «به محض این‌که بنده انتخابات را شروع بکنم گرفتار هرج‌ومرج در تمام استان‌ها می‌شویم و الان برای ما پیوریته وضع اقتصادی است؛ وضع اقتصادی مملکت باید روبه‌راه بشود تا مردم واقعاً آرامشی داشته باشند.» این اظهارات نشان می‌دهد که از نگاه امینی، بحران اقتصادی و اداری کشور مهم‌ترین مسئله دولت بود و پیش از هر اصلاح سیاسی، باید ثبات اقتصادی برقرار می‌شد. او در ادامه همین نوار، هنگام بحث درباره بودجه و اولویت‌های دولت، تصریح می‌کند که در آن مقطع افزایش هزینه‌های نظامی را ضروری نمی‌دانست و معتقد بود منابع کشور باید صرف بخش‌های مولد و خدمات عمومی شود. وی به‌صراحت اعلام می‌کند: «الان به نظر من اولویت وزارت جنگ نیست؛ اولویت بهداشت است، کشاورزی است، فرهنگ است». این دیدگاه با مواضعی که امینی در دوران نخست‌وزیری خود در سال ۱۳۴۰ درباره محرومیت استان‌ها، کمبود بودجه عمرانی و ضرورت توسعه خدمات عمومی مطرح می‌کرد، کاملاً همسو است. از نظر او، رفع عقب‌ماندگی اقتصادی و بهبود شرایط زندگی مردم، پیش‌شرط موفقیت هرگونه اصلاح سیاسی و انتخاباتی بود.
موضوع دوم، نگاه انتقادی امینی به ساختار اداره کشور و تمرکز قدرت در نظام سیاسی پهلوی است. این بحث نیز در نوار شماره ۴ مصاحبه مورخ ۴ دسامبر ۱۹۸۱ مطرح می‌شود. امینی در تشریح روند تحولات پس از کناره‌گیری خود از نخست‌وزیری، به افزایش تدریجی تمرکز قدرت در دست شاه اشاره می‌کند و می‌گوید که به مرور نقش نخست‌وزیر، وزرا و حتی مجلس تضعیف شد. او در توصیف این وضعیت اظهار می‌دارد: «نخست‌وزیر کی است؟ وزیر کی است؟ مجلس کیه؟ خود یک نفر است؛ شاه.»
این جمله، چکیده ارزیابی امینی از ساختار تصمیم‌گیری در سال‌های بعد از دولت اوست. وی معتقد بود که تمرکز روزافزون قدرت در رأس هرم سیاسی، امکان شکل‌گیری سازوکار‌های مؤثر اداری و سیاسی را کاهش داده و دولت را از ایفای نقش واقعی خود بازداشته است. به همین دلیل، او مشکل را صرفاً ناشی از عملکرد افراد نمی‌دانست، بلکه ریشه آن را در ساختار تصمیم‌گیری و مناسبات قدرت جست‌و‌جو می‌کرد.
منابع:
پروژه تاریخ شفاهی ایران دانشگاه هاروارد، پاریس، فرانسه، ۴ دسامبر ۱۹۸۱، نوار شماره ۴، علی امینی، مصاحبه با حبیب لاجوردی.
روزنامه اطلاعات، شماره ۱۶ مهر ۱۳۴۰، صفحه ۲.
