از دانشگاه تهران تا نازی‌آباد
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ و شهادت شماری از دانش‌آموزان و دانشجویان در دانشگاه تهران، یکی از حوادث تأثیرگذار در روند گسترش اعتراضات علیه حکومت پهلوی بود. برخورد نیرو‌های نظامی با تجمع‌کنندگان در این روز، علاوه بر برانگیختن موجی از خشم و اعتراض در میان دانش‌آموزان و دانشجویان، بازتاب گسترده‌ای در محلات مختلف تهران داشت. در این میان، نازی‌آباد، از محلات جنوب تهران، به دلیل حضور فعال گروهی از دانش‌آموزان در اعتراضات آن روز، جایگاه قابل‌توجهی در روایت این واقعه پیدا می‌کند.
یکی از دانش‌آموزانی که در جریان حوادث ۱۳ آبان جان خود را از دست داد، مهدی سیدفاطمی، نوجوان ۱۷ ساله و از اهالی نازی‌آباد بود. بر اساس خاطرات یکی از دوستان و هم‌مدرسه‌ای‌های او که در آبان ۱۴۰۲ در مجله «رشد هنرجو» منتشر شده است، مهدی از جمله دانش‌آموزان فعال در اعتراضات آن دوره بود و در سازمان‌دهی و هدایت گروهی از دانش‌آموزان نازی‌آباد نقش داشت. این دانش‌آموزان به‌طور مرتب از محله خود به سمت دانشگاه تهران حرکت می‌کردند و در تجمعات اعتراضی حضور می‌یافتند. مهدی نیز در روز ۱۳ آبان در میان تجمع‌کنندگان دانشگاه تهران حضور داشت و در جریان تیراندازی نیرو‌های نظامی به شهادت رسید. به روایت هم‌مدرسه‌ای او، پس از این حادثه، خانواده و دوستان مهدی چند روز در جست‌وجوی او بودند تا سرانجام از طریق پزشکی قانونی از شهادتش مطلع شدند. گلوله به سر او اصابت کرده بود.
شهادت این دانش‌آموز جوان، در کنار دیگر شهدای این واقعه، در شرایطی رخ داد که اعتراضات سیاسی و اجتماعی در پایتخت رو به گسترش بود. در چنین فضایی، محلات تهران نیز به‌تدریج به کانون‌های برگزاری تجمعات و اعتراضات مردمی تبدیل شدند. سندی از مجموعه گزارش‌های ساواک، تصویری از یکی از این تحرکات اعتراضی در نازی‌آباد ارائه می‌کند. بر اساس این گزارش، در روز ۱۸ آبان ۱۳۵۷، تنها پنج روز پس از واقعه دانشگاه تهران، تجمعی اعتراضی در این محله برگزار شد که شمار شرکت‌کنندگان آن از سوی گزارشگر ساواک حدود ۱۵۰۰ نفر برآورد شده است. زمان برگزاری تجمع نیز در سند حدود ساعت ۹:۳۰ تا ۱۱:۳۰ ثبت شده است.
اهمیت این گزارش زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در کنار خاطرات مربوط به مهدی سیدفاطمی قرار دهیم. خاطرات هم‌مدرسه‌ای او نشان می‌دهد که دانش‌آموزان نازی‌آباد پیش از واقعه ۱۳ آبان نیز ارتباط فعالی با تجمعات اعتراضی مرکز تهران داشتند و گروه‌هایی از آنان به‌صورت مستمر در اعتراضات دانشگاه تهران شرکت می‌کردند. از سوی دیگر، گزارش ساواک از برگزاری تظاهراتی با حضور جمعیتی قابل‌توجه در نازی‌آباد، چند روز پس از کشته‌شدن این دانش‌آموز و دیگر معترضان، حکایت دارد. کنار هم قرار گرفتن این دو روایت، امکان بررسی پیوند میان اعتراضات دانش‌آموزی در مراکز شهری و گسترش حرکت‌های اعتراضی در محلات تهران را فراهم می‌کند.
از این منظر، نازی‌آباد را می‌توان نمونه‌ای از محلاتی دانست که تحولات سیاسی پایتخت در آن صرفاً از طریق بازتاب اخبار و حوادث دنبال نمی‌شد، بلکه ساکنان و به‌ویژه گروه‌هایی از دانش‌آموزان آن در متن اعتراضات حضور داشتند. حرکت دانش‌آموزان از محله به سمت دانشگاه تهران و سپس ثبت یک تجمع اعتراضی در خود نازی‌آباد، نشان‌دهنده ارتباط میان فضا‌های آموزشی، محلات مسکونی و مراکز اصلی اعتراضات سیاسی در آن دوره است. این ارتباط، در شرایطی که کشته‌شدن دانش‌آموزان به یکی از محور‌های اصلی اعتراضات تبدیل شده بود، می‌توانست زمینه‌ساز گسترش واکنش‌های اجتماعی در سطح محلات باشد.
گزارش ساواک از تظاهرات ۱۸ آبان نازی‌آباد، از این جهت برای تاریخ اجتماعی انقلاب اهمیت دارد که بخشی از جغرافیای کمتر روایت‌شده اعتراضات تهران را آشکار می‌کند. در روایت‌های عمومی از حوادث آبان ۱۳۵۷، معمولاً دانشگاه تهران و خیابان‌های مرکزی پایتخت در کانون توجه قرار می‌گیرند؛ حال آنکه اسناد نشان می‌دهند اعتراضات در محلات مختلف شهر نیز جریان داشته است.
