اشغال؛ قتل و تجاوز

کشتار مردم

در ۲۴ فوریه ۱۹۴۳ (۵ اسفند ۱۳۲۱)، محمدعلی اژدر به دست یک نگهبان آمریکایی کشته شد.[۸] اگرچه مکان دقیق این جنایت مشخص نیست، اما از آنجا که این موضوع در نامه‌نگاری‌های رسمی وزارت امور خارجه ایران به مقامات آمریکایی ثبت شده، از اهمیت بالایی برخوردار است. در ۴ آوریل ۱۹۴۳ (۱۵ فروردین ۱۳۲۲)، وزارت امور خارجه ایران گزارش داد که کارگری به نام «عزیز» در جریان تعقیب یک زن عرب توسط نیرو‌های آمریکایی کشته شده است. نیز در ۱۹ مه ۱۹۴۳ (۲۹ اردیبهشت ۱۳۲۲)، دو جسد به پلیس ایران تحویل داده شد؛ آمریکایی‌ها مدعی بودند مقتولان در اثر تصادف خودرو جان باخته‌اند، اما بازرسی مقامات ایرانی نشان داد که هر دو نفر بر اثر اصابت گلوله کشته شده‌اند. گویا نیرو‌های آمریکایی با هدف گریز از مسئولیت، هر قتل را به حوادث رانندگی نسبت می‌دادند.

در آوریل ۱۹۴۳ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۲۲)، در سه حادثه جداگانه، تعدادی از لر‌های منطقه در اثر تصادف کامیون کشته شدند. در واقعه‌ای دیگر، در ۴ آوریل ۱۹۴۳ (۲۴ اسفند ۱۳۲۱/۴ آوریل ۱۹۴۳)، کودکی چهارساله به قتل رسید، اما فرماندهی خدمات خلیج فارس پس از بررسی، راننده را مقصر ندانست. گاه کشتار چنان عیان بود که انکار آن ناممکن می‌نمود؛ چنان‌که در ۳۰ مه ۱۹۴۳ (۹ خرداد ۱۳۲۲)، یک ایرانی توسط نگهبان آمریکایی هدف گلوله قرار گرفت. همچنین در ۱۴ مه ۱۹۴۳ (۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۲)، روزنامه‌فروشی جوان با مراجعه به نمایندگی آمریکا، از شلیک نگهبان آمریکایی به دست خود خبر داد. سندی دیگر در آرشیو پژوهشکده تاریخ معاصر، از شکایات مکرر ایرانیان درباره رفتار‌های سربازان آمریکایی حکایت دارد؛ به‌ویژه تعرض به زنان، خشم عمومی را برانگیخته بود. نمونه دیگر در اراک رخ داد که طی آن، سربازان آمریکایی یکی از شوفر‌های ایرانی را به قتل رساندند و دیگری را به‌شدت مجروح کردند. [۹]

چند زن ایرانی در کنار کاروان تدارکات نیروهای متفقین (۱۴ خرداد ۱۳۲۲)

خطر اشغالگران علیه زنان
بخش دیگری از مداخلات اجتماعی نیرو‌های آمریکایی، متوجه زنان بود. در ۱۶ مه ۱۹۴۳ (۲۶ اردیبهشت ۱۳۲۲)، در اراک دو سرباز آمریکایی در پی تلاش برای تعرض به یک زن، با مأمور ژاندارمری درگیر شدند. آنان در برابر حمام زنان، رفتاری تحریک‌آمیز از خود نشان دادند که موجب تجمع مردم علیه اشغالگران شد؛ در همین اثنا، آمریکایی‌ها به سوی جمعیت آتش گشودند. این واقعه، اگرچه نشان‌دهنده میل اشغالگران آمریکایی به تعرض و تجاوز است، اما هم‌زمان گویای مقاومت مردم در برابر اشغالگران است.
 
تعرض به زنان در تهران نیز بسیار شایع بود. در ۲۶ آوریل ۱۹۴۳ (۶ اردیبهشت ۱۳۲۲)، سه سرباز آمریکایی به دو زن در قطار حمله کردند. همچنین در ۲۶ ژوئن ۱۹۴۳ (۵ تیر ۱۳۲۲)، لوئیس دریفوس در نامه‌ای به ژنرال کانلی، از مستی، بی‌نظمی، رفتار‌های زننده و مزاحمت نیرو‌های آمریکایی برای زنان ایرانی سخن گفت. وی در نامه‌ای دیگر به تاریخ ۱۳ سپتامبر ۱۹۴۳ (۲۲ شهریور ۱۳۲۲)، تصریح کرد که رفتار‌های وقیحانه‌ای همچون متلک‌گویی، تنه زدن و نیشگون گرفتن از زنان تهرانی توسط نیرو‌های آمریکایی، شدت یافته است.
 
در ۱ نوامبر ۱۹۴۳ (۹ آبان ۱۳۲۲)، دختری ده ساله در تهران به نام «عذرا» مورد تجاوز سربازان آمریکایی قرار گرفت. در حادثه‌ای دیگر، در ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۴ (۲۵ تیر ۱۳۲۳)، در خیابان شاهرضا، تعدادی از زنان توسط نیرو‌های اشغالگر (آمریکایی و انگلیسی) به زور به درون کامیون‌های نظامی کشیده شدند. در کافه نوبخت در لاله‎‌زار تهران نیز، سه سرباز آمریکایی به یک زن ایرانی تعرض کردند که در پی آن، مردی ارمنی برای دفاع از وی وارد عمل شد و توسط آمریکایی‌ها زخمی گشت. این دفاع از حریم زنان، نمونه‌ای از مقاومت همه‌جانبه ایرانیان در برابر اشغالگران بود که فراتر از مرز‌های مذهب و قومیت جلوه می‌کرد.
 
همچنین در ۱۹ مه ۱۹۴۳ (۲۹ اردیبهشت ۱۳۲۲)، در تهران، یک آمریکایی که با اتوبوس در حال عبور بود، زنی را از کنار خیابان به سوی خود کشید. زن با فریاد، از وقوع حادثه خبر داد و کارگری ایرانی برای کمک به او، به دنبال اتوبوس دوید، اما راننده آمریکایی به سوی آن کارگر شلیک کرد. این رخداد، نشان‌دهنده فقدان امنیت زنان و در عین حال، ایستادگی مردم در برابر بی‌ناموسیِ اشغالگران است.
 
نقض مالکیت و حاکمیت
علاوه بر تعرض به حریم شخصی، نیرو‌های اشغالگر به حاکمیت دولت و مالکیت مردم نیز تجاوز می‌کردند. در ۱۹ مه ۱۹۴۳ (۲۹ اردیبهشت ۱۳۲۲)، یادداشت وزارت امور خارجه ایران حاکی از آن بود که سربازان آمریکایی در ایستگاه راه‌آهن، در حالت مستی، یک مأمور پلیس ایرانی را مورد ضرب‌وشتم قرار داده و او را با چاقو زخمی کرده‌اند. در ۳۰ مه ۱۹۴۳ (۹ خرداد ۱۳۲۲)، ورود سربازان آمریکایی به خانه‌های مردم در قزوین و ایجاد مزاحمت برای زنان گزارش شد. نیز در ۶ ژوئن ۱۹۴۳ (۱۶ خرداد ۱۳۲۲)، سربازان آمریکایی در زمین‌های کشاورزی یک روستایی در قزوین اردو زده و مزرعه نخود او را ویران کردند.
 این اقدامات، مصداق بارز نقض حاکمیت و حقوق مالکیت ایرانیان است. در دزفول، نیرو‌های آمریکایی شبکه تلگراف را تخریب کردند و با اخلال در کار مأموران دولتی، مانع از کنترل گمرک در خوزستان شدند؛ اقدامی که در آن نیرو‌های انگلیسی نیز با آمریکایی‌ها هم‌دست بودند. این وضعیت، کنترل عادی مأموران گمرک بر کالا‌ها و مهار قاچاق را ناممکن ساخت. در اراک نیز در ۹ ژوئن ۱۹۴۳ (۱۹ خرداد ۱۳۲۲)، هفت سرباز مست آمریکایی به تخریب یک کالسکه دست زدند و در بوشهر، به سرقت بشکه‌های عرق پرداختند؛ گویی خدمات مشروبیِ اشغالگران برای نیرو‌های خود کفایت نمی‌کرد!
 
برآیند
گزارش دریفوس، وزیرمختار آمریکا، تمامی این وقایع را به‌روشنی منعکس کرده است. اگرچه این مسائل واکنش دولت ایران را برانگیخته بود، اما به دلیل شرایط اشغال، هیچ‌یک از شکایات به نتیجه‌ای نرسید. دریفوس در گزارش خود تصریح می‌کند: «حجم این وقایع در ایران نگران‌کننده است و بیم آن دارم که در صورت عدم بهبود وضعیت، موقعیت ما در ایران تضعیف شود». [۱۰]

نکته تأمل‌برانگیز اینجاست که تنها نگرانیِ مقامات آمریکایی، خدشه‌دار شدن تصویر این کشور نزد مردم ایران بود. در واقع، رفتار‌ها و اعمالِ خلافِ اخلاق و منش انسانیِ نیرو‌های اشغالگر، نه تنها محکوم نمی‌شد، بلکه بار‌ها توجیه می‌گشت؛ چرا که هدف اصلی، حفظِ «چهره ظاهری» آمریکا در برابر ایرانیان بود. در نهایت، پیامد اشغال برای ایران، تنها یک مسئله سیاسی نبود، بلکه تعدی به حریم خصوصی، تجاوز به زنان و نقض بنیادین مالکیت و حاکمیت بود.

دو ایرانی پابرهنه با لباس‌های مندرس در حال گرفتن چیزی از یک سرباز آمریکایی

سرباز آمریکایی با نیم‌نگاهی که به دوربین دارد انگار می‌خواهد مطمئن شود که صحنه صدقه دادنش ثبت شده است

پی‌نوشت‌ها:
 
[۱]. جهت اطلاع از اسناد ایرانی درباره مسائل اجتماعی پیش‌آمده برای مردم ایران توسط نیرو‌های اشغالگر درایام جنگ جهانی دوم، نک: اسناد اشغال ایران؛ آمریکایی­ها در ایران، ۶ مجلد، سرپرست مترجمان نعمت­الله عاملی، تهران، پژوهشکده تاریخ معاصر، ۱۴۰۲؛ همچنین رک: اسنادی از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم: قتل، تعدی، تجاوز و نقض حاکمیت، ج ۴، تهران، مرکز پژوهش و اسناد ریاست جمهوری، ۱۳۹۰.
[۲]. U.S. Military Iranian Mission 
[۳]. Persian Gulf Service Command
[۴]. Persian Gulf Command (PGC)
[۵]. https://armyhistory.org/the-persian-gulf-command-and-the-lend-lease-mission-to-the-soviet-union-during-world-war-ii
[۶]. https://www.usace.army.mil/About/History/Exhibits/Scott-Persian-Gulf-Albums
[۷]. Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, ۱۹۴۳, The Near East and Africa, Volume IV, Document ۵۱۶.
[۸]. همان­جا
[۹]. اسناد اشغال ایران؛ آمریکایی­ها در ایران، ج ۶، ترجمه فریده سلیمانی، تهران، پژوهشکده تاریخ معاصر، ۱۴۰۲، ص ۱۲۶.
[۱۰]. Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, ۱۹۴۳, The Near East and Africa, Volume IV, Document ۵۱۶.

برگرفته از سایت پژوهشکده تاریخ معاصر