حسین فاطمی؛ از اختلاف نظر با مصدق تا ایستادگی در پای محاکمه
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ دکتر سید حسین فاطمی، وزیر امور خارجه دولت دکتر محمد مصدق و از چهره‌های مؤثر نهضت ملی شدن صنعت نفت، از جمله شخصیت‌هایی بود که سرنوشت سیاسی‌اش با تحولات پرالتهاب سال‌های پایانی دولت ملی گره خورد. او که فعالیت سیاسی و مطبوعاتی خود را با روزنامه‌نگاری و انتشار روزنامه «باختر امروز» پیوند زده بود، به‌تدریج به یکی از صریح‌ترین مدافعان سیاست‌های دولت مصدق و از منتقدان جدی دربار پهلوی تبدیل شد. مواضع سیاسی او، به‌ویژه در ماه‌های منتهی به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، جایگاه متفاوتی در میان حامیان دولت ملی برایش رقم زد.
با وقوع کودتای ۲۸ مرداد و سقوط دولت مصدق، فاطمی نیز همچون شماری دیگر از اعضای کابینه و فعالان نهضت ملی تحت تعقیب قرار گرفت. او پس از مدتی زندگی مخفیانه، در اسفند ۱۳۳۲ بازداشت شد و در دادگاه نظامی مورد محاکمه قرار گرفت. در جریان محاکمه، مواضع انتقادی خود را درباره دربار و کودتا پنهان نکرد و با وجود آگاهی از سرنوشت احتمالی‌اش، از بیان دیدگاه‌هایش عقب ننشست. سرانجام، در ۱۹ آبان ۱۳۳۳، حکم اعدام او به اجرا درآمد و فاطمی در حالی که هنوز از پیامد‌های جراحات ناشی از سوءقصد پیشین رنج می‌برد، تیرباران شد.
با این حال، برای شناخت دقیق‌تر شخصیت فاطمی، صرفاً نمی‌توان به مواضع علنی، سخنرانی‌ها و عملکرد سیاسی او بسنده کرد. خاطرات نزدیکان و همراهان سیاسی‌اش، به‌ویژه کسانی که در روزهای پرحادثه مرداد ۱۳۳۲ و پس از آن در کنار مصدق حضور داشتند، امکان بازخوانی وجوه کمتر دیده‌شده شخصیت او را فراهم می‌کند. دو روایت پیش رو، یکی از زبان غلامحسین مصدق، فرزند نخست‌وزیر وقت، و دیگری از زبان نصرت‌الله امینی، از نزدیکان و همراهان دکتر مصدق، نقل شده است؛ روایت‌هایی که به‌ترتیب اختلاف نظر فاطمی و مصدق در روزهای پس از ۲۵ مرداد و رفتار و منش فاطمی در واپسین روزهای زندگی‌اش را بازتاب می‌دهند.
۱. اختلاف نظر فاطمی و مصدق در روزهای سرنوشت‌ساز مرداد ۱۳۳۲
نخستین مرحله کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ با ناکامی مواجه شد. مأموریت سرهنگ نعمت‌الله نصیری برای ابلاغ فرمان عزل دکتر مصدق و بازداشت او به نتیجه نرسید و شاه که طرح کودتا را در معرض شکست می‌دید، تهران را ترک کرد. در این میان، شماری از نزدیکان و اعضای دولت مصدق، از جمله دکتر حسین فاطمی، بازداشت شدند؛ اما فاطمی پس از مدتی آزاد شد و در نخستین ساعات صبح، خود را به خانه نخست‌وزیر رساند.
آنچه در این مقطع اهمیت دارد، تفاوت نگاه فاطمی و مصدق به وضعیت پیش‌آمده است. فاطمی ناکامی مرحله نخست کودتا و خروج شاه از کشور را فرصتی برای تعیین تکلیف نهایی نظام سلطنتی می‌دانست و از مصدق می‌خواست با حضور در رادیو، پایان سلطنت را اعلام کند. در مقابل، مصدق با وجود آگاهی از تحولات رخ‌داده، حاضر نبود بدون روشن شدن وضعیت شاه و بررسی شرایط سیاسی و حقوقی کشور چنین تصمیمی بگیرد. او همچنین به سوگندی که در مقام نخست‌وزیر نسبت به شاه یاد کرده بود استناد می‌کرد.
روایت غلامحسین مصدق از این دیدار، علاوه بر بازتاب اختلاف نظر دو چهره اصلی دولت ملی درباره نحوه مواجهه با تحولات پس از ۲۵ مرداد، تصویری از فضای مبهم و پرالتهاب آن ساعات ارائه می‌دهد؛ فضایی که در آن، یک سوی ماجرا بر ضرورت اتخاذ تصمیمی قاطع تأکید داشت و سوی دیگر، همچنان در پی روشن شدن ابعاد تحولات و اتخاذ تصمیمی محتاطانه‌تر بود. جمله پایانی فاطمی خطاب به فرزند مصدق، که از بیم تداوم مماشات و پیامد‌های آن سخن می‌گفت، با توجه به سرنوشت چند روز بعد او و دیگر اعضای دولت ملی، معنایی تاریخی پیدا می‌کند.
متن خاطره:
خاطرم هست که روز ۲۵ مرداد که شبش قرار شد کودتا بکنند و پدر مرا بگیرند، نتوانستند بگیرند و رفتند سراغ دکتر [حسین]فاطمی در شمیران. دکتر فاطمی را با [احمد]زیرک‌زاده و [جهانگیر]حق‌شناس، بیچاره‌ها را گرفتند و بردندشان حبس، و فاطمی را ریختند تو خانه‌اش. حتی شنیدم که با زنش هم کاری کردند چی کردند توهین کردند به بچه‌اش و کتک زدند و اینها.
حالا این شب ۲۵ مرداد بود. شنبه شب، بین شنبه و یکشنبه بود، روز ۲۵ یکشنبه بود شب ۲۵ مرداد بود. من خودم اتفاقاً هتل دربند [بودم]، چون به اصطلاح تشریفات بابایم را هم خودم می‌کردم، با آمریکایی‌ها هم ارتباط داشتم دوست بودم اینها. با هندرسن دوست بودم، با مستر وارن که رئیس اصل ۴ بود با من دوست بود خیلی اینها، ما رفیق بودیم در نتیجه وارن را دعوتش کردم به شام با هندرسن شام می‌خوردیم در هتل دربند. شام می‌خوردیم و ساعت ۱۱ و ۱۱:۳۰ بود که آمدم منزل بخوابم.
آمدم منزل بخوابم صبح ساعت یک بعد از نیمه‌شب دیدم که خواهرم تلفن می‌کند که «فلان‌کس می‌دانید چه خبر شده؟ کودتا خواستند بکنند.» گفتم «چه بوده؟ چه کودتایی؟» گفت «بله نصف شب رفتند سراغ آقا که آقا را بگیرند و نتوانستند آقا را بگیرند و نصیری رفته کاغذ عزل آقا را از شاه برده آنجا.» گفتم «والله خبر ندارم تا ببینم پدرم [چه می‌گوید].»
بابا، خانه‌اش با من پنجاه قدم راه بود، [تلفنی از او پرسیدم]«من بیایم آنجا الان؟» گفت «نه، نه.» [پرسیدم:]«اصلاً چه شده آخر؟» گفت «هیچی، خواستند قلقلک بدهند چیز مهمی نیست. تو راحت بخواب. صبح بیا پهلوی من. صبح زود ییا.»
من هر روز صبح زود ساعت شش می‌رفتم پهلوی پدرم. فشار خونش را می‌گرفتم یک آمپول بکوزین به او می‌زدم می‌آمدم، این کار من بود. صبح که ساعت شش رفتم پهلوی پدرم ساعت شش ونیم هفت ربع کم، دکتر فاطمی مئل دیوانه‌ها از شمیران آمده، آزاد شده آمده مو‌های سرش راست روی سرش، جوشی هم بود دیوانه، داد زد و رفت پهلوی پدرم. وقتی از پیش پدرم آمد بیرون گفت «غلام..» دستش را بلند کرد عصا هم دستش بود، چون از وقتی که عمل کرده بود عصا دستش بود. دستش را بلند کرد گفت «غلام، این مماشات پدر تو آخر ما را به اعدام می‌کشد.»
فاطمی آمده بود پهلوی پدر من که «الان برو پشت رادیو و عزل شاه را بخوان. [برو]پشت رادیو [اعلام کن]که شاه رفته، تمام شده و فرار کرده، مملکت را گذاشته.» شاه رفته [بود]ولی [ما]نمی‌دانستیم شاه کجا رفته. شاه غیبش زد یک دفعه. چون [عوامل کودتا]به او گفته بودند که تو برو رامسر اگر دیدی که [یخ کودتا]گرفت این چیز [برگرد به تهران]، این نقشه‌ای بود که هندرسن و اشرف و اینها با آلن دالس ریخته بودند که شاه فرار کند برود به رامسر و اگر این کودتا گرفت و نصیری آمد و خلع سلاح کرد دستگاه منزل پدر مرا، آن وقت آنها برگردند. اگر نشد شاه اینجا فرار کند برود.
نشد و شاه با ثریا فرار کردند. با خانم آمدند به بغداد و از بغداد آمدند به رم. پدرم گفت «شاه کجا رفته؟ شاه کجا رفته؟» که هیچ خبر دیگری نداشت و فاطمی می‌گفت که شما الان بیا پشت رادیو و این را بگو. پدرم گفت «نه من نمی‌توانم این کار را بکنم، من قسم وفا [داری]به شاه خوردم، من به قرآن قسم خوردم، من برای کسی قسم نمی‌خوردم.»
پدر من وقتی عهد رضاشاه که مجبور شد قسم بخورد به رضاشاه قسم نخورد. هی این را پس انداخت هی طفره رفت تا روز آخر داشت دوره مجلس تمام می‌شد دوره ششم مجلس تمام می‌شد. پدرم گفت «بالاخره معلوم شد که باید قسمت را بخوری.» پدرم گفت چه کارکنم؟ رفت شمایل حضرت امیر را پیدا کرد آورد که من به پادشاه اسلام به حضرت امیر قسم می‌خورم که به مشروطیت باوفا باشم و به شاه خیانت نکنم.» [این طور]قسم خورد.
[آن روز پدرم در جواب فاطمی]گفت «من قسم خوردم برای شاه، قسم قرآن خوردم. من آدمی نیستم که زیر قول و شرافتم بزنم. مع‌هذا شاه می‌خواهم ببینم کجاست؟ چه شده؟» از هیچ‌چیز خبر نداشت پدر من. «چطور شده؟ چطور نشده؟ تا بعد ببینیم یک فکری بکنیم. من که نمی‌توانم بروم پشت رادیو فریاد بزنم که شاه مجبور شده فرار کرده و رفته و مملکت جمهوری شده. من که نمی‌توانم این کار را بکنم.» نکرد پدر من که فاطمی اوقاتش تلخ شد و به من گفت «غلام این مماشات پدر تو ما را آخر به اعدام می‌کشاند.» و همین هم شد اتفاقاً. اعدامش کردند.
بخشی از مصاحبه غلامحسین مصدق با پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، نوار دوم
تاریخ مصاحبه: ۱۱ تیر ۱۳۶۳
مصاحبه کننده: حبیب لاجوردی
۲. حسین فاطمی در دادگاه؛ ایستادگی تا واپسین لحظه
پس از کودتای ۲۸ مرداد و بازداشت دکتر حسین فاطمی، محاکمه او در دادگاه نظامی به یکی از مقاطع مهم و بحث‌برانگیز سرنوشت نهضت ملی تبدیل شد. فاطمی که در دوران فعالیت سیاسی خود از منتقدان صریح دربار و سلطنت بود، در جایگاه متهم نیز از مواضع پیشین خود عقب‌نشینی نکرد. او در جلسات محاکمه، با لحنی صریح به پرسش‌ها و اظهارات اعضای دادگاه پاسخ می‌داد و حتی در مواجهه با رئیس دادگاه نیز از بیان انتقادات خود پرهیز نمی‌کرد.
با این حال، آنچه از خلال خاطرات نزدیکان مصدق درباره این دوره آشکار می‌شود، تنها به رفتار فاطمی در برابر دادگاه محدود نیست؛ بلکه مناسبات او با دیگر متهمان و نگاهش به سرنوشت احتمالی خود نیز اهمیت دارد. نصرت‌الله امینی در روایت خود، از یادداشت‌ها و پیام‌هایی سخن می‌گوید که فاطمی در دوران زندان، به‌واسطه آیت‌الله سید رضا زنجانی، برای بیرون از زندان می‌فرستاد. او در یکی از این پیام‌ها از مهندس احمد رضوی و دکتر علی شایگان می‌خواست در جریان محاکمه ضعف نشان ندهند؛ چراکه به باور خودش، حکم مرگ او از پیش تعیین شده بود، اما دیگر هم‌پرونده‌ای‌هایش با چنین سرنوشتی مواجه نخواهند شد.
در همین روایت، امینی به واکنش عاطفی دکتر مصدق هنگام یادآوری فاطمی نیز اشاره می‌کند؛ نخست‌وزیری که با وجود نقل برخی انتقادات دیگران نسبت به وزیر خارجه‌اش، بر وفاداری و مروت او در دوران همکاری تأکید داشت و حتی هنگام سخن گفتن از او می‌گریست. این خاطره، در کنار روایت رفتار فاطمی در دادگاه، تصویری از مناسبات انسانی و سیاسی میان این دو چهره و نیز نوع مواجهه فاطمی با سرنوشتی که در انتظارش بود ارائه می‌کند.
متن خاطره:
س- آیا هرگز شده بود که دکتر مصدق در آن روزهای آخر حیاتش وقتی که درباره نخست‌وزیری‌اش فکر می‌کرد به‌اصطلاح اعتماد یا عدم اعتمادی را که نسبت به بعضی‌ها در کار داشت مورد سؤال و مورد تردید قرار بدهد؟
ج- نه. نه‌تنها چیز... بلکه خیلی عذر می‌خواهم مخصوصاً راجع به مرحوم دکتر فاطمی که خیلی از افراد نسبت به او نظر بد داشتند، بنده صریح بگویم و حتی خب اینجا واقعاً نمی‌خواهم من چیزی بگویم راجع به … بعضی وقت‌ها من از مرحوم دهخدا حتی من چیزی شنیدم که…، اما آقای دکتر مصدق فرمودند که «من در تمام دورانی که دکتر فاطمی با من کار می‌کرد خلاف مروتی هم از او ندیدم» و حتی گریه کردند راجع به فاطمی؛ و خیلی احترام کردند به دکتر فاطمی. بعد هم که شما دیدید آن مرد، آن مرد بزرگوار جان خودش را روی این کار گذاشت دکتر فاطمی. در محاکمه‌اش هم نهایت مردانگی و مروت را به خرج داد. یادداشت‌های ایشان در زندان، خیال می‌کنم در مصاحبه قبلی گفتم که آنهایی را که در زندان می‌نوشت و به خارج می‌فرستاد…
س- بله
ج- در آنجا یک‌دفعه پیغام داده بود به وسیله‌ی آقای آیت‌الله زنجانی که «به آقای مهندس رضوی پیغام بدهید که ضعف نشان ندهد در محاکمه.»، چون [این]سه نفر را با هم محاکمه می‌کردند دکتر فاطمی و دکتر شایگان و مهندس رضوی. «و به آن آقایان بگویید چرا ضعف نشان می‌دهند، مرا خواهند کشت» این را خودش می‌دانست؛ و خیلی هم مردانه، خیلی شدید، خیلی مقتدرانه [در]محاکمه جواب می‌داد از خودش. آقای دکتر مصدق هم نهایت احترام را [نسبت به او]داشت؛ و حتی با... مخصوصاً آن رئیس دادگاه که سرتیپ [منصور]مزیّن بود، او [به فاطمی]گفت «چرا فریاد می‌کنید؟ اینجا سربازخانه نیست.» [فاطمی در جواب]گفت «من راجع به یک» معذرت می‌خواهم، «یک فاحشه‌خانه‌ای دارم صحبت می‌کنم» منظورش دربار بود، «و من هم سرباز نیستم شما سرباز هستید.»
بعد در آن یادداشت‌هایی که برای آیت‌الله [رضا]زنجانی به خارج محرمانه می‌نوشت پیغام داده بود که «به آقایان هم زندانی‌های من که با من محاکمه می‌شوند یعنی آقای دکتر [علی]شایگان و مهندس [احمد]رضوی پیغام بدهید که از خودتان ضعف نشان ندهند مرا خواهند کشت، شما‌ها را که نمی‌کشند.» و با این‌حال خیلی خیلی شرافتمندانه رفتار کرد تا آخرین روز حیاتش.
بخشی از مصاحبه نصرت‌الله امینی (۱۲۹۴-۱۳۸۸) با پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، نوار دهم
تاریخ مصاحبه: ۱۳ خرداد ۱۳۶۲
مصاحبه کننده: ضیاء صدقی
