مرکز اسناد انقلاب اسلامی

به روایت آیت‌الله ری‌شهری:
«... با وجود دشواری‌‏های عینی و نگرانی‌‏های ذهنی، تصمیم گرفتیم مراسم دعای کمیل را برگزار کنیم. بدین منظور لازم بود تا نیروهای معاونت اجرایی بعثه، ابزار و امکانات لازم، مانند بلندگوها را به صورت پنهانی به نزدیکی بقیع منتقل سازند و به تدریج محلّ مراسم را تجهیز نمایند.»
تاریخ انتشار: ۱۱:۰۰ - ۱۸ تير ۱۴۰۱ - 2022July 09

پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ حج سال 1370 ش، از اهمیت خاصی برخوردار بود. اوضاع سیاسی ایران و عربستان در آن سال‌ها عادی نبود. از آخرین حضور حجاج ایرانی در بیت‌الله الحرام حدود 4 سال می‌گذشت و در آخرین حضور ایرانیان در مراسم حج، رویدادی خونین به وقوع پیوسته بود. آیت‌الله محمدی ری‌شهری که از 26 فروردین 1370 با حکم رهبر معظم انقلاب اسلامی سرپرستی حجاج و مسئولیت بعثه را برعهده گرفته بود، روایت جالبی از حج سال 1370 دارد. مراسم حج آن سال، نخستین حج پس از حج خونین 66 بود.

 

ورود به شهر پیامبر(ص)

آیت‌الله ری شهری می‌گوید: سرانجام روز شنبه 70/3/11 ساعت 9 صبح به همراه آقای امام‏ جمارانی رئیس سازمان اوقاف و حج و زیارت و نیز جمعی از شخصیّت‏‌های علمی و مذهبی و برخی مسؤولان بعثه با هواپیمای اختصاصی به سوی مدینه پرواز کردیم و حدود سه ساعت و پانزده دقیقه بعد، هواپیمای ما در شهر پیامبر(ص) به زمین نشست. در فرودگاه مدینه، نایب امیر مدینه به همراه تعدادی از مقامات این شهر برای استقبال رسمی آمده بودند. این در حقیقت نخستین استقبال رسمی بود که از سرپرست حجّاج ایرانی به عمل می‌‏آمد.

 

اولین مراسم حج بعد از رحلت امام خمینی چگونه برگزار شد؟/ حضور نیروهای ضد شورش سعودی در اطراف بعثه/ دعای کمیل در کنار بقیع

 

واقعیّت این است که آنها تصوّر می‌‏کردند پس از رحلت حضرت امام و در پی سه سال عدم حضور ایرانیان در حج، تحوّل اساسی در سیاست‌‏ها و برنامه‌‏های جمهوری اسلامی برای حضور در مراسم حج به وقوع پیوسته و از محتوای پیشین تهی گشته است. بر این مبنا، استقبال نسبتاً گرمی به عمل آوردند و حتّی قصد داشتند ما را مستقیماً از فرودگاه به مهمان‏سرای مخصوص ببرند. البتّه به مرور زمان و بعد از آن‏که راه و روش ما در حج برای آنها مشخّص شد، رویه دیگری را در پیش گرفتند.

 

دو برنامه مهم در مراسم حج

با ورود این‌جانب به مدینه، فعّالیّت رسمی بعثه آغاز شد. ابتدا دو کار اساسی در پیش رو بود: یکی برگزاری مراسم سالگرد رحلت حضرت امام در چهاردهم خرداد و دیگری برگزاری مراسم دعای کمیل در کنار بقیع در شانزدهم خرداد.

این دو تجمّع اگرچه ظاهراً غیرسیاسی بود، امّا واقعیّت آن است که هرگونه تجمّع زائران ایرانی، موجب می‌‏شد تا زائران دیگر کشورها، از آن برداشت سیاسی نمایند و خودبه‌‏خود متوجّه شرایط و فضای انقلابی حاکم بر ایران شوند. این معنا به ویژه در مورد مراسم بزرگ‏داشت حضرت امام که یادآور اهداف و آرمان‌‏ها و رهنمودهای رهبر بزرگ انقلاب اسلامی در عصر حاضر بود، صدق می‏کرد.

 

اولین مراسم حج بعد از رحلت امام خمینی چگونه برگزار شد؟/ حضور نیروهای ضد شورش سعودی در اطراف بعثه/ دعای کمیل در کنار بقیع

 

البتّه ما برای برگزاری این دو مراسم با یک مشکل مواجه بودیم و آن مطرح نشدن این تجمّعات در توافق‏نامه وزرای خارجه دو کشور بود. تنها تجمّع مورد توافق، مراسم برائت در مکّه بود که آن هم شرایط ویژه‏ای داشت. بنابراین می‌‏بایست تدبیری اندیشیده می‌‏شد تا با مخالفت جدّی مقامات سعودی روبه رو نشویم.

 

 مراسم سالگرد رحلت امام در مدینه

نخستین مراسم پیش رو، بزرگ‏داشت سالگرد رحلت حضرت امام بود. در این‌باره پس از مشورت‌‏هایی که صورت گرفت، به این نتیجه رسیدیم که نامه‌‏نگاری با مقامات سعودی برای درخواست مجوّز، مصلحت نیست، زیرا قطعاً با مخالفت آنها مواجه خواهیم شد. از این رو قرار شد نامه‌‏ای برای مقامات سیاسی، مذهبی و فرهنگی شهر مدینه ارسال شود و از آنها برای حضور در مراسم سالگرد ارتحال بنیان‏گذار جمهوری اسلامی ایران دعوت به عمل آید. این در حالی بود که نه تنها در ایران، بلکه در بسیاری از کشورهای جهان، این مراسم توسّط علاقه‏مندان و ارادت‏مندان امام خمینی برگزار می‏‌شد و به همین جهت اقامه چنین مراسمی در مدینه منوّره نیز در همین چارچوب، قابل توجیه بود. بر این اساس، ضمن دعوت از مقامات سعودی برای حضور در این مراسم، اصل برگزاری نیز به اطّلاع آنها رسانده می‌‏شد.

خوشبختانه اتّخاذ این تدبیر باعث شد تا حسّاسیت سعودی‌‏ها نسبت به این مراسم برانگیخته نشود و بتوانیم به هدف خود دست یابیم. مراسم بسیار خوب و سنگینی بر پا گردید و هنگام اجرای برنامه‏‌ها نیز آرامش خاصّی بر فضا و جمعیّت حاکم بود و هیچ‏گونه حادثۀ ناگواری پدید نیامد. این مسئله برای کسانی که از سوابق کار و مشکلات آن در موسم حج مطّلع بودند، واقعاً باور نکردنی بود.

گفتنی است سعودی‌‏ها اگرچه اقدام به تجمّع نیروهای پلیس با ماشین‌‏های مخصوص ضدّشورش در اطراف بعثه کرده بودند، امّا این نیروها را در فاصله  نسبتاً زیادی از مراسم مستقر ساختند و برخوردی با جمعیّت ما نداشتند. تنها برخی از نیروهای امنیّتی آن‌ها برای فیلم‏برداری به جمعیّت نزدیک شدند که آن هم مشکلی نداشت. در این مراسم، ابتدا آقای دکتر حسن روحانی پیام مقام معظّم رهبری را به مناسبت نخستین سالگرد رحلت حضرت امام قرائت کرد و سپس آیت‏‌الله جنّتی به سخنرانی پرداخت و مراسم با آرامش پایان یافت.

 

اوّلین دعای کمیل در کنار بقیع

برنامه‌‏ریزی کرده بودیم که شب جمعه شانزدهم خرداد ماه 1370، اوّلین مراسم دعای کمیل را در کنار بقیع برگزار کنیم. تلاش ما بر آن بود تا این مراسم، با شکوه تمام و با حضور حدود چهل تا پنجاه هزار نفر از زائران ایرانی که تا آن موقع وارد مدینه شده بودند، برپا گردد. امّا مشکل، عدم ذکر این مراسم در توافق‏نامه بود و لذا مقامات سعودی در صورت اطّلاع از قصد ما، قطعاً ممانعت به عمل می‌‏آوردند. از طرفی، اجرای این مراسم بدون کسب موافقت آنها، نگرانی‌‏ها و مخاطرات خاصّ خود را در پی‌داشت.

تصمیم‏‌گیری در این شرایط، دشوار بود. آنچه مرا تحت فشار مضاعفی قرار می‏‌داد، این بود که علی‏رغم تمایل شدید به برگزاری دعای کمیل در کنار بقیع، این مراسم جزو مسائل استراتژیک ما نبود و این نگرانی وجود داشت که با برگزاری آن، مراسم برائت که در حقیقت اصلی‏‌ترین مراسم ما در موسم حج به شمار می‏‌رفت،‏ تحت‌‏الشعاع قرار گیرد و با مشکل جدّی مواجه شود.

 

اولین مراسم حج بعد از رحلت امام خمینی چگونه برگزار شد؟/ حضور نیروهای ضد شورش سعودی در اطراف بعثه/ دعای کمیل در کنار بقیع

 

به هر حال با وجود دشواری‌‏های عینی و نگرانی‌‏های ذهنی، تصمیم گرفتیم مراسم دعای کمیل را برگزار کنیم. بدین منظور لازم بود تا نیروهای معاونت اجرایی بعثه، ابزار و امکانات لازم، مانند بلندگوها را به صورت پنهانی به نزدیکی بقیع منتقل سازند و به تدریج محلّ مراسم را تجهیز نمایند.

اگرچه تلاش بر انجام این اقدامات به طور نامحسوس بود، امّا با نزدیک شدن به غروب و افزایش رفت‌‏وآمدها به آن منطقه، نیروهای سعودی متوجّه ماجرا شدند و به سرعت با اعزام انبوه نیروها و امکانات ضدّ شورش به محل، فضای بسیار رعب‌‏آوری را ایجاد کردند.

گزارش‏‌هایی که مرتباً به دستم می‏رسید، حکایت از وخامت اوضاع داشت. این وضعیّت موجب شد تا یکی از شخصیّت‌‏های سیاسی همراه بعثه، حدود یک ساعت قبل از برگزاری مراسم، وحشت‌‏زده به تعریف مشاهداتش از وضعیّت برای من بپردازد و مصرّانه بخواهد تا با اعزام فردی نزد مقامات امنیّتی سعودی، از آنها بخواهیم نیروهای خود را از آن منطقه دور سازند. این‌جانب چون چنین اقدامی را فاقد هرگونه تأثیر مثبتی می‌‏دانستم و بلکه معتقد بودم که این اقدام زیان‏بار است، از عمل به این توصیه خودداری ورزیدم. به هر حال اگرچه فضای رعب‌‏آوری در اطراف محلّ برگزاری دعای کمیل به وجود آمده بود، امّا این مراسم با حضور انبوه زائران ایرانی آغاز شد و با آرامش نیز پایان یافت...

 

منبع: خاطره‌ها (خاطرات آیت‌الله محمدی ری‌شهری)، جلد 5؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامی

ارسال به دوستان
نسخه چاپی
ارسال نظر