مروری بر منش اجتماعی شهید قدوسی

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛  ۱۴ شهریور ۱۳۶۰  آیت‌الله علی قدوسی دادستان کل انقلاب اسلامی طی عملیات تروریستی سازمان منافقین به شهادت رسید. شهید قدوسی از جمله مسئولانی بود که با مردم‌مداری، امانت‌داری در بیت‌المال، عدالت‌خواهی، جدیت در کار و ... توانست کارنامه درخشانی از خود به یادگار بگذارد.

توجه به حفظ بیت‌المال

 یکی از ویژگی‌های رفتاری شهید قدوسی دقت و توجه ویژه وی به جلوگیری از حیف و میل بیت‌المال بود. ایشان در طول مدیریت مدرسه‌ی حقانی تلاش می‌کرد تا از تحمیل هرگونه مخارج اضافی بر بودجه‌ی مدرسه ممانعت کند. از هر قلم و برگ کاغذی حداکثر استفاده را می‌نمود و غالبآ یادداشت‌های موقّتی را با مداد می‌نوشت تا پس از رفع نیاز بتواند آن را پاک کند و از کاغذ آن مجددآ استفاده نماید. هنگام غروب و حتّی شب‌ها اگر مشغول نوشتن نبود و با کسی صحبت می‌کرد از روشن کردن چراغ و مصرف برق خودداری می‌کرد و هنگامی که مدرسه مجهز به سیستم شوفاژ شده بود از باز کردن شوفاژ اتاقش خودداری می‌کرد. [۱]

حجت‌الاسلام والمسلمین مرحوم روح‌الله حسینیان با اشاره به سخت‌گیری‌های شهید قدوسی در استفاده از بیت‌المال می‌گوید: «آن زمان  کل خرج دادستانی‌های سراسر کشور مثلا حدود یک میلیون و چهارصد هزار تومان می‌شد. گاهی وقت‌ها که حساب می‌کردیم مثلا  یک میلیون ۴۲۵ هزار و سه ریال می‌شد. من وقتی به بانک می‌رفتم که این پول را به حساب شهرستان‌ها حواله کنم می‌گفتند این سه ریالی که می‌نویسید رند نیست و برای ما خیلی سخت است.

من به آقای قدوسی گفتم که آقا اجازه می‌دهید ما اینها را سر راست کنیم؟ گفت نخیر! گفتم چرا؟ گفت اگر زیادی به آنها بدهیم مسئول هستیم، اگر هم کم بدهیم باز هم در مقابل این بیچاره‌ها مسئول هستیم که باید از جیب خودشان بگذارند؛ بنابراین شما همان اندازه‌ای که فاکتور‌ها می‌گوید هزینه‌ها را پرداخت کنید.»

شهید قدوسی در زندگی شخصی‌شان نیز توجه داشت از هرگونه تجمل‌گرایی و اصراف پرهیز نماید. ایشان در طول مدت تصدی دادستانی انقلاب، هرگز حقوقی برای خود منظور نداشت و از امکانات و مزایای مالی که برای‌شان در نظر گرفته شده بود استفاده نکرد. وی به طور کامل مراقب بود اموال شخصی‌اش با اموال عمومی مخلوط نگردد. هنگامی که به مسؤولیت دادستانی منصوب شد، چون در تهران منزلی نداشت آپارتمانی را از یکی از روحانیون اجاره کرد و حاضر نشد در منازل مصادره‌ای سکونت کند. در حالی که هر بار که دوستان ایشان پیشنهاد منزل مصادره‌ای می‌دادند، شهید قدوسی با لبخندی معنی‌دار می‌گفت: «بگذارید جنازه‌ی مرا از منزل مصادره‌ای بیرون نیاورند». [۲]

نظم و قاطعیت

 نظم و قاطعیت از دیگر ویژگی‌های شهید قدوسی بود. به گفته مرحوم هاشمی رفسنجانی: «در بین همه ما، ایشان به نظم و قاطعیت زبانزد بود و به همین دلیل برای ایشان مدیریتی قائل بودیم وکار‌هایی که آن روز‌ها احتیاج به مدیریت قاطعی داشت، به ایشان سپرده می‌شد. به همین دلیل هم ایشان را مسئول محاکمات آن زمان کردند. در روز‌های اول انقلاب که خیلی بی نظم بود اول مسئول زندانی‌های بازداشتی از رژیم قبل بودند و انتخاب ایشان برای این بود که بشود به آنجا نظم داد.» [۳]

مرحوم آیت‌اللّه میانجی در این باره می‌گوید: «یکی از صفات و خصایصی که در ایشان بود این بود که بسیار منظم بود. کاری که به وی پیشنهاد می‌کردند ابتدا فکر می‌کرد و وقتی می‌پذیرفت مقیّد بود که در این کار منظم باشد.» [۴]

وی با نظارت دقیقی که بر اجرای کار‌ها داشت، موفق شد در مدّت کوتاهی، ناهماهنگی‌ها و بی‌نظمی‌هایی که در سطح دادستانی و دادگاه‌های انقلاب وجود داشت را برطرف کند. شهید قدوسی معتقد بود که یکی از مهم‌ترین عوامل تسلّط فرصت‌طلبانه‌ی لیبرال‌ها، ضعف ما در نظم و تشکیلات بوده است. [۵]

عدالت‌خواهی

 عدالت‌خواهی ویژگی بارز سلوک اخلاقی شهید قدوسی بود. ایشان چه در دوره‌ای که مدیریت مدرسه‌ی حقانی را بر عهده داشت و چه در دوره‌ای که به عنوان دادستان انقلاب منصوب شد تلاش نمود، از محور عدالت منحرف نشود. از محدوده‌ی ضوابط شرعی هرگز پا فراتر نمی‌گذاشت و بار‌ها تأکید می‌کرد که اینها زمینه‌ساز اجرای عدل اسلامی است و اگر اینها اجرا نشود، از حکومت اسلامی تنها نامی باقی می‌ماند. [۶]

تب حمایت از مستضعفین و انقلابی بودن در او نمی‌توانست اثر داشته باشد مگر آن‌جا که اسلام اجازه داده بود. وی در عین حال زیر بار توقّعات بی‌جا و توصیه‌ی دیگران نمی‌رفت. زمانی علیه گروه تحقیق بنیاد مستضعفان به خاطر برخورد و دخالت غیرشرعی‌شان برآشفت و زمانی با درخواست‌های مکرر بنی‌صدر برای جلوگیری از اعدام فرخ‌رو پارسا، مخالفت نمود و زمانی هم که گروهک‌ها با ساختن جوّ کارگرپرستی و حمایت از مستضعفین مسؤولین را به سوی از بین بردن هر فردی که کم‌ترین ثروتی داشت سوق می‌دادند، شجاعانه و قاطعانه جلوی توقیف‌ها و مصادره‌ها و بازداشت‌های بی‌رویّه را می‌گرفت و حتّی دستور رفع آنها را صادر می‌کرد. [۷]

مرحوم قدوسی به موجب توجّهی که به امور رفاهی و رسیدگی به پرونده‌ی زندانیان داشت، زمانی که به شهرستانی مسافرت می‌کرد یکی از برنامه‌های وی بازدید از زندان آن شهر بود و سعی می‌کرد خودش و یا به وسیله‌ی افراد مورد اعتماد با یکایک زندانیان برخورد داشته باشد؛ مبادا حقّ مظلومی پایمال شود. همیشه تأکید می‌کرد که در جمهوری اسلامی زندان باید محل تربیت و توبه باشد و در درجه‌ی اول برخورد مسؤولین قضایی است که زمینه‌ی بازگشت زندانی به جامعه را فراهم می‌کند. [۸]

جدیت در کار

 قاطعیت و جدیت در کار از دیگر مؤلفه‌های رفتاری شهید قدوسی بود. به گفته آیت‌الله خزعلی: «به کاری که دل می‌بست با تمام وجود در پی آن می‌رفت و تا به هدف نمی‌رسید دل بر نمی‌گرفت. از تمام امکانات استفاده می‌کرد، از همه آنات و دقایق بهره می‌جست و لذا کمتر در مجالس انس و مهمانی دیده می‌شد.» [۹]

یکی از شاگردان ایشان می‌گوید: «قدوسی سخت‌کوش و سخت‌گیر بود، بسیار بودند که به همین خاطر به او بد گفتند، یا کناره گرفتند و احیانا پرده‌درانی که از حدّ ستیز با او درآمدند تا شاید ضعف خود را با تضعیف شخصیّت والایی، چون قدوسی مخفی دارند، غافل از این که او مصداق (لایخافون فی‌الله لومة لائم) بود نه تشنه قدرت و اسیر هوای نفس تا به مقابله برخیزد یا تن به سازش دهد». [۱۰]

قاطعیت در تصمیم‌گیری، شهامت و سرعت در اجرا از دیگر خصوصیات بارز مرحوم شهید قدوسی بود. وی که معیار‌های واضحی در مبانی اسلامی و اجتماعی داشت دقّت‌های خاصی در تصمیم‌گیری به خرج می‌داد و در نهایت هرچه را که تشخیص می‌داد با قدرت اجرا می‌کرد و هیچ نوع مصلحت‌اندیشی ناروا و ترس مانع تصمیم وی نمی‌شد. البته اگر موردی اشتباه از خود را درست تشخیص می‌داد بسرعت و براحتی می‌پذیرفت و هیچ وقت ملاحظه‌ی این را نمی‌کرد که ممکن است به شخصیّت او لطمه بخورد. [۱۱]

احترام و مردم‌داری

از جمله ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد شهید قدوسی، مردم‌داری وی به خصوص در طی تصدی مقام دادستانی انقلاب بود، به گونه‌ای که هر کسی با او سر و کار داشت این صفت وی را تصدیق می‌کرد. ایشان در برخوردهایش با مراجعین خود را ملزم به رعایت اخلاق و آداب اسلامی می‌دانست، حتّی اگر با برخورد‌های غیراسلامی و یا توهین‌آمیز طرف مقابل مواجه می‌شد. [۱۲]

به گفته مرحوم سیدهادی خسروشاهی «شهید قدوسی در اتاق دادستانی نخست پشت میز می‌نشست و مراجعین روی صندلی‌هائی که در اطراف اطاق بود... بعد‌ها پشت میز را رها کرد و در گوشه‌ای از اتاق که فرضی بود، پتو انداخت و یک پشتی هم گذاشت - مانند حوزه علمیه قم - و در آنجا امور را بررسی و حل و فصل می‌کرد.» [۱۳]

شهید قدوسی معتقد بود که در این موارد است که انسان خود را می‌آزماید و به میزان تسلّط بر غضب و عصبانیت خود پی می‌برد، بنابراین باید این را تحمّل کرد و حتّی اگر طرف مقابل به انسان اهانت کرد با صبر و بردباری و اخلاق عملی، او را به انقلاب خوش‌بین کنیم و اینها اخلاق اسلامی را از ما بیاموزند و ما برای ایشان الگوی مسلمانی و اخلاق پیامبر باشیم. [۱۴]

پی‌نوشت‌ها:

۱- روزنامه‌ی اطلاعات، ۱۳۶۱/۶/۱۱، ص  ۱۴.

۲- محمّدحسین قدوسی؛ شهید قدوسی (پارسای پرتلاش)، مرکز چاپ و نشر سازمانتبلیغات اسلامی، تهران ۱۳۷۴، ص  ۱۲۲.

۳- مجله شاهد یاران، دی ۱۳۸۷، شماره ۳۸، ص ۵.

۴-  یادنامه‌ى شهید قدوسى، چاپ شفق، تهران، شهریور ۱۳۶۲، ص  ۱۵۳،

۵- روزنامه‌ی جمهوری اسلامی، ۱۳۶۲/۶/۱۴، ص  ۸،

۶- شهید قدوسی (پارسای پرتلاش)، پیشین، ص  ۱۱۹.

۷- روزنامه‌ی اطلاعات، ۱۳۶۲/۶/۱۵، ص  ۱۴،

۸- شهید قدوسی (پارسای پرتلاش)، پیشین، ص ۱۲۰.

۹- مجله شاهد یاران، دی ۱۳۸۷، شماره ۳۸، ص ۱۰.

۱۰- روزنامه‌ی اطلاعات، ۱۳۶۲/۶/۱۵، ص  ۱۴،

۱۱- شهید قدوسی (پارسای پرتلاش)، پیشین، ص  ۱۱۲،

۱۲- پیشین، ص  ۱۱۵،

۱۳- مجله شاهد یاران، پیشین، ص ۳۰.

۱۴- شهید قدوسی (پارسای پرتلاش)، پیشین، ص  ۱۱۶.